Familie Montalcino

Montalcino is een reële gemeente in Toscane, in de provincie Siena, uitkijkend over de vallei van de Ombrone en de vallei van de Asso. De naam is afgeleid van het Latijnse Mons Ilcinus, « de berg van de steeneiken » — de heuvel bedekt met steeneiken. De stad beleefde zijn grootste historische bloei in het midden van de 16e eeuw, toen zij de laatste vluchtelingen van de Republiek Siena opving na de val ervan in 1555: de « Republiek Siena verbannen naar Montalcino » overleefde tot 1559, voordat zij werd geïntegreerd in het Groothertogdom Toscane van de Medici's.

Deze context is belangrijk voor de historicus van Joodse namen. De toponymische familienaam vormt zich wanneer een familie, door een plaats te verlaten of te hebben verlaten, door die plaats wordt aangeduid tegenover hen die haar opvangen: men wordt di Montalcino omdat men daar niet meer is, of omdat men daar een erkende oorsprong heeft. De Joodse patronymische toponymie in Italië puilt uit van namen van Toscaanse, Umbrische en Latijnse steden en dorpen — Volterra, Pisa, Modena, Recanati, Montefiore, Castelnuovo — die familienamen zijn geworden. Schaerf, in I cognomi degli ebrei d'Italia, classificeerde deze namen nauwkeurig onder de patroniemen van geografische oorsprong, waarvan hij onderstreepte dat zij informatie verschaften over de interne migratietrajecten van Joodse families op het schiereiland [Schaerf, 1925].

De aanwezigheid van een cognome Montalcino getuigt dus, op zijn minst, van een band — werkelijk of erfelijk — tussen een Joodse familie en deze stad of haar grondgebied. Of deze band een van een verblijf, van handel, van een leenbankier (banco) gevestigd onder condotta, of van slechts een merkwaardig passeren is, het archief van de naam bewaart daarvan het spoor zonder altijd de exacte aard ervan prijs te geven.

De Toscaanse achtergrond van de naam is gedocumenteerd. Van de 14de tot 16de eeuw vestigden zich veel kleine joodse gemeenschappen in de stadjes van het Siënees gebied en het Florentijnse contado, meestal rond een geldverstrekker die actief was onder condotta — een contract gesloten met de stadsautoriteiten, waarin rentevoeten, rechten en verplichtingen werden vastgesteld. Robert Bonfil heeft deze kredieteconomie beschreven als de sociale matrix van het Italiaanse jodendom in de Renaissance, en als een van de voornaamste vectoren van de verspreiding van joodse families naar kleine steden [Bonfil, 1994].

Siëna zelf had een oude joodse gemeenschap, later ingesloten in een ghetto na het isolatiebeleid dat de pausen in het midden van de 16de eeuw inzetten en dat de Medici's voortzetten. De satellietstadjes — waarvan Montalcino deel uitmaakte — draaiden om deze polen: families vestigden zich er, vertrokken, keerden terug naargelang residentievergunningen en vernieuwingen van condotta. Toen de Medici's vanaf 1569-1571 de Joden uit hun Staten concentreerden in de ghetto's van Florence en Siëna, moesten veel families uit de stadjes verhuizen en namen de naam van de plaats die zij verlaten hadden mee.

In deze dynamiek — lokale vestiging gevolgd door gedwongen urbane concentratie — moet de waarschijnlijke geboorte van de familienaam Montalcino worden gesitueerd: niet als bewijs van een grote joodse gemeenschap in Montalcino zelf, die nooit groot was geweest, maar als de sporen die op een of enkele families werden achtergelaten door hun verblijf in de stad voordat zij zich in Siëna of Florence concentreerden. Voorzichtigheid is hier geboden: wij beschouwen het kader als vastgesteld, en de precieze toepassing op de lignage als waarschijnlijk.

Aan het einde van de zestiende en begin van de zeventiende eeuw transformeerde het Medicese Toscane het lot van zijn Joden door een beslissende handeling: de Livornine, deze octrooinbriefen uit 1591 en 1593 waarmee Ferdinand I van Medici Joodse en nieuw-christelijke kooplieden uitnodigde zich in Livorno en Pisa te vestigen onder uitzonderlijke bescherming. Livorno werd zo een van de grootste Joodse havens van de Middellandse Zee en het centrum van de Portugese Joodse Natie, waarvan Lionel Lévy de uitstraling van Livorno naar Amsterdam en Tunis heeft beschreven [Lévy, 1999]; [Lévy, 1996].

Voor een Toscaanse binnenlandse naam als Montalcino vertegenwoordigt Livorno de waarschijnlijke trekker van de moderne migratie. De Joodse families uit de dorpen van het Siennese, eenmaal hun plattelandse verankering onveilig gemaakt door de getto's, vonden in de vrije haven een horizon van mobiliteit, handel en relatieve vrijheid. Lévy heeft aangetoond dat de livornese gemeenschap, bestaande uit italkim, Sefardische ponentini en levantini, een knooppunt werd van waaruit families zich naar heel de westelijke Middellandse Zee en tot aan de kusten van de Maghreb verspreidden [Lévy, 1996].

We beschikken niet, gezien de huidige stand van onze bronnen, over een naamgevend document dat een specifieke familie Montalcino aan Livorno linkt. Maar de logica van de routes — van het Toscaanse dorp naar de vrije haven, en van de vrije haven naar overzees — is zo goed vastgesteld voor de toponimische familienamen uit het binnenland dat zij een solide werkhypothese vormt. We presenteren haar als waarschijnlijk, en niet als vastgesteld feit.

De grote aventuur van de Livornese families was hun verspreiding naar Noord-Afrika. De Gorneyim — de Livornezen, van het Arabische Gorna dat Livorno aanduidt — vormden in de steden van de Maghreb een koopman- en geletterde elite, die vaak hun Italiaanse familienaam behielden als teken van afkomst. Lionel Lévy heeft precies deze trajectorie tot Tunis gevolgd [Lévy, 1999], en de studies over Algerijnse gemeenschappen getuigen van de blijvende aanwezigheid van namen van Italiaanse en Sefardische afkomst in het westen van Algerije.

Hier antwoorden familiale traditie en archief elkaar. De Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès en de studies gewijd aan de gemeenschap van Tlemcen door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000] documenteren deze mengingen: te Tlemcen, te Sidi Bel Abbès, te Oran leefden autochtone toshavim, ballingen uit Spanje, en nakomelingen van Livornezen naast elkaar. Wanneer een familiale herinnering Montalcino het souvenir van een Italiaanse afkomst via de vrijhaven bewaart, treedt zij in resonantie met wat het Maghrebijnse archief documenteert van de Joodse bevolking van Orania.

Wij formuleren dus een voorzichtige intersectie: als de lineage Montalcino een Noord-Afrikaanse tak heeft gekend — wat de traditie van bepaalde families beweert —, dan zou haar inbedding in het communautaire weefsel van het westen van Algerije het goed gevestigde model van families van Livornese afkomst volgen. Waar de traditie doorgeeft en waar het archief het kader corroboreert zonder de lineage te noemen, blijft de eerbiedwaardige status behouden: waarschijnlijk.

Voorbij de routes draagt de naam Montalcino een zuiver herdenking functie. Yosef Hayim Yerushalmi toonde in Zakhor aan dat Joodse geheugen allereerst geen historiografie is maar transmissie: het collectieve herinnering huist in rituelen, namen, verhalen, lang voordat het in kronieken wordt vastgelegd [Yerushalmi, 1984]. Een toponymisch patroniem is in dit opzicht een verdicht geheugen: het spreekt een plaats van herkomst uit lang nadat de plaats zelf verlaten is, en het geeft, van generatie op generatie, een verbondenheid door die geen enkel handschrift meer formuleert.

Deze dimensie voeding de Joodse denken over identiteit en trouw. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de naam in de traditie nooit een neutraal etiket is maar een roeping en een erfenis [Askénazi, 1999], terwijl Armand Abécassis benadrukt heeft hoe Joodsheid zich opbouwt in de overgang van woestijn naar wens, dat wil zeggen in de spanning tussen zwervend en verankerd [Abécassis, 1987]. De naam Montalcino houdt deze spanning vast: hij wortelt — in een nauwkeurige Toscaanse heuvel — een familie die de geschiedenis juist zou ontwortelen.

Maurice-Ruben Hayoun en Colette Sirat hebben elk op hun manier herinnerd dat Joodse transmissie zich voltrekt via tekst zowel als naam [Hayoun, 2023] ; [Sirat, 1983]. En Isaiah Berlin, meditërend op de Joodse toestand, heeft dit unieke manier aan het licht gebracht om in een naam tegelijk een geheugen en een vraag te dragen [Berlin, 1973]. Het onderhavige hoofdstuk behoort dus duidelijk tot het overgedragen geheugen: wat het stelt vast wordt niet door de handeling vastgesteld, maar wordt door traditie en bezinning ontvangen.

De geschiedenis van een Italiaanse joodse lignage leest zich ook in haar objecten: ketubot met verlichte initialen, gildeboeken, colofons van manuscripten, geannoteerde gebedenboeken. Giulia Tamani heeft de versierde Hebreeuwse manuscripten bestudeerd die in Italië werden geproduceerd, en benadrukte de rijkdom van deze boekcultuur waarin elk exemplaar vaak in zijn colofon de naam van de opdrachtgever of kopiist en de plaats van kopiëren droeg [Tamani, 2010]. Het is door dit soort bronnen dat de toponymische patroniemen in de documentatie aan het oppervlak komen: een stuk ondertekend « di Montalcino », een vermelding in een communautair register, een marginale aantekening in een overgedragen boek.

De Italiaanse cultuur van het Hebreeuwse boek was, zoals Bonfil heeft aangetoond, onlosmakelijk verbonden met het gemeenschapsleven: het kopiëren, verlichten en behouden van teksten maakten deel uit van de symbolische economie van families [Bonfil, 1994]. Een Montalcino-lignage zal naar analogie van andere Toscaanse families waarschijnlijk dergelijke sporen hebben nagelaten — huwelijkscontracten, grafschriften, condotta-registers — die nog uit moeten graven in de archiefcollecties van Siena, Florence en Livorno.

Wij beschouwen het daarom als waarschijnlijk, hoewel wij het nog niet stuk voor stuk kunnen documenteren, dat er een archiefpost van die naam bestaat: dit hoofdstuk geeft aanwijzingen voor toekomstig onderzoek meer dan dat het een betoogvoering afsluit. Eerlijkheid gebiedt het te zeggen: het zijn de sporen die vastgesteld zijn, nog niet de archiefstukken.

De naam Montalcino laat zich lezen als een epitomé van de Italiaanse judaïciteit: een Toscaans toponiem dat patroniem is geworden, geattest in het repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925], geworteld in de communautaire economie van de dorpen in het Siennese [Bonfil, 1994], en waarschijnlijk opgepikt door de grote moderne mobiliteit die zoveel Toscaanse families naar Livorno en vervolgens naar de Maghreb voerde [Lévy, 1996]; [Lévy, 1999]. Waar de traditie een herinnering aan oorsprong affirmeert, bevestigt het archief het kader daarvan zonder steeds de lignage te benoemen: daarom behoren zoveel van deze pagina's tot het waarschijnlijke dat wordt aanvaard eerder dan tot het vastgestelde.

Rest het essentiële, dat Yerushalmi ons heeft geleerd eervol te behandelen: een naam is een geheugen dat loopt [Yerushalmi, 1984]. Montalcino — de heuvel van de steekulken — blijft, via degenen die het dragen, een plaats, een ballingschap en een trouw uitdrukken. Het Grote Boek pretendeert niet alles te hebben vastgesteld; het heeft willen onderscheiden, sectie na sectie, loyaal wat men weet van wat men doorgeeft, en de bronnen openen waar de lignage nog wacht om volledig teruggevonden te worden.