Manille

De duurzame vestiging van Joden in Manilla behoort tot de laat-moderne periode, maar de geheugentraditie stelt een diffuse aanwezigheid terug tot de tijd van de Spaanse kolonisatie. De archipel, veroverd in naam van Filips II en gechristianiseerd door missionaire orden, werd onderworpen aan het tribunaal van de Inquisitie, waarvan de jurisdictie formeel de bezittingen in Azië omvatte. In dit kader was enige openlijke joodse praktijk onmogelijk, en het is waarschijnlijk dat de zeldzame conversos of nieuws-christenen die aanwezig waren in de handel van de Manilla-galjoen elke verbinding met hun origine hebben verborgen.

De historiografie beschikt hier slechts over fragmentarische aanwijzingen: de inquisitoriale documentatie en de registers van de transatlantische handel laten, zonder hen duidelijk te benoemen, individuen zien die verdacht werden van « judaïseren ». Geen enkele georganiseerde gemeenschap kon onder dit regime ontstaan. Daarom moet de historicus, in alle eerlijkheid, deze periode eerder als een drempel dan als een begin behandelen: de ware gemeenschapsgeschiedenis van Manilla begint pas met de ineenstorting van Spaanse soevereiniteit. Volgens de beschikbare historische synthesen blijft de gestructureerde joodse aanwezigheid voorafgaand aan het einde van de 19de eeuw onbestaande [Encyclopaedia Judaica, « Filipijnen »].

Het beslissende keerpunt valt in 1898, toen de Spaans-Amerikaanse Oorlog de archipel aan de Verenigde Staten overdraagt. De eerste Amerikaanse Joden kwamen in 1898 in de eilanden aan, tijdens de Spaans-Amerikaanse Oorlog. Soldaten, handelaren en ambtenaren van het Noord-Amerikaanse continent openen aldus een openlijke joodse aanwezigheid, voortaan bevrijd van de inquisitoriale verboden.

Op deze eerste golf volgen andere toevoegen, die het samengestelde karakter van de Manilaanse gemeenschap bepalen. Enkele jaren later kwamen een aantal joodse families uit het Midden-Oosten, in het bijzonder uit Turkije. Deze Levantijnse Sefarden, handelaren en ambachtslieden, drukten blijvend hun ritueel stempel op het lokale religieuze leven. Na de Eerste Wereldoorlog kwamen veel joodse vluchtelingen uit Rusland aan, op zoek naar ontsnapping aan discriminatie. Aldus bracht Manilla in de loop van een generatie een klein maar representatief monster van bijna alle takken van de diaspora bijeen.

De institutionalisering volgde snel op deze groei. In 1922 organiseerde de joodse gemeenschap zich formeel, en in 1924 werd de eerste synagoge in Manilla ingewijd — de Temple Emil. Als oprichtingsgebouw — gebouwd dankzij de vrijgevigheid van de familie Levy en gelegen aan Taft Avenue — werd de Temple Emil het zwaartepunt van het gemeenschapsleven. Begin jaren dertig telde de joodse gemeenschap van Manilla ongeveer 500 personen. Dit getal, bescheiden op wereldschaal, vertegenwoordigde toch een levende en gestructureerde aanwezigheid, voorzien van haar heiligdommen en solidariteitsnetwerken.

Het beroemdste hoofdstuk van de Joodse geschiedenis van Manilla wordt geschreven in de tweede helft van de jaren 1930, toen de opkomst van het nazisme de vluchtelingenkwestie in een planetair moreel urgentie transformeert. Terwijl de nazistische macht en vervolging zich over Europa uitbreidden, maakten veel Filipijnen zich zorgen over de situatie.

In het hart van deze inspanning bevinden zich de broers Frieder, Amerikaanse sigarenindustriëlen gevestigd in Manilla, wier actie financiële middelen en politieke toegang combineert. In de jaren 1930 stelde Alex Frieder, een rijke sigaarfabrikant in Manilla, aan de president van de Filippijnen, Manuel L. Quezon, voor dat de Filippijnen een toevluchtsoord zouden worden voor Joodse vluchtelingen uit Europa. Het onderneming ontplooide zich als een netwerk, mobiliseerde actoren in de Verenigde Staten en in de Amerikaanse koloniale administratie. Volgens de chronologie vastgesteld door historici betrokken het project de Refugee Economic Corporation van New York, verbonden aan de American Jewish Joint Distribution Committee. Liebman, van de REC, nam contact op met de Amerikaanse Hoge-Commissaris McNutt via gemeenschappelijke kennissen, twee broers, Julius en Jacob Weiss. Senator Weiss schreef aan McNutt namens de REC, stellende de vraag of het mogelijk was honderd families van Duitse Joodse vluchtelingen zich in de Filippijnen konden vestigen.

Het resultaat van deze convergentie van inspanningen werd begroet als een morele uitzondering. In een tijd waarin de meeste landen hun deuren voor Joodse vluchtelingen sloten, ontving Quezon Joden, afkomstig uit Duitsland en Oostenrijk. Deze nieuwkomers ontvingen een naam die bij hen bleef: zij werden bekend onder de naam « Manilaners ». Men herinnert er ook aan dat de toekomstige Amerikaanse president Dwight Eisenhower, toen militair adviseur in Manilla, bij de discussies betrokken was; volgens documentaire bronnen dateerde Eisenhower het aanbod in 1938 of 1939. De meest gebruikelijk aangehouden schatting evalueert op ongeveer 1 200 tot 1 300 het aantal Joden dat op deze wijze werd gered [United Nations, Permanente Missie van de Filippijnen].

Voorbij de diplomatieke onderhandelingen omvat de dagelijkse ervaring van Duitstalige vluchtelingen een dichte geheugen, overgedragen door getuigenissen, briefwisselingen en familiale verhalen. Uit Berlijn, Wenen of Frankfurt weggerukt, ontdekten de Manilaners een tropische metropool, haar drukkende hitte, haar tyfoons, haar barokke katholicisme en haar pluriëthnische samenleving. Voor deze artsen, juristen, musicussen en handelsmensen die waren opgeleid in de hogere cultuur van Centraal-Europa, was de acclimatisering zowel een materiële als spirituele uitdaging.

De voorbestaande gemeenschap, rond de Tempel Emil, vormde de basis van de ontvangst: hulp bij vestiging, werkgaranties vereist door de Amerikaanse autoriteiten, en religieuze steun. Projecten voor landbouwnederzettingen werden overwogen, met name in de regio Marikina en op het eiland Mindanao, waar men zich een Joods kolonieën van grotere omvang voorstelde — een plan dat grotendeels werd tegengewerkt door administratieve terughoudendheid en de nabijheid van de oorlog [USHMM, collections]. Volgens de traditie die door de overlevenden werd overgedragen, waren het de melodieën van de diensten, de warmte van gastgezinnen en de waardigheid van hun Filipijnse president die de levendigste herinneringen bleven. Deze verhalen, laat verzameld, behoren meer tot levend geheugen dan tot administratief archief, en het is op deze gronden dat zij hier voorkomen onder het zegel van overdracht [Asian Jewish Life, « Manila Memories »].

De respijt geboden door Manilla was van korte duur. De Japanse invasie van december 1941 en de daaropvolgende bezetting onderdompelden de archipel in geweld, en de Joodse gemeenschap deelde het lot van de gehele burgerbevolking. Tragische paradox: de vluchtelingen uit nazi-Duitsland bevonden zich onder het gezag van een met het Rijk geallieerde mogendheid. Toch pasten de Japanse bezetter, anders dan men zou hebben kunnen vrezen, niet op de Joden van Manilla een beleid van rassenvernietiging toe, en behandelden hen meestal volgens hun nationaliteit — wat de Duitse onderdanen, al waren zij Joods, in een ambigue positie plaatste.

De moorddadigste beproeving kwam paradoxaal uit de bevrijding: de slag om Manilla, in februari en maart 1945, was een van de meest verwoestende van de Pacifische oorlog. De tempel Emil en veel gemeenschapsgoederen werden beschadigd of vernietigd in de gevechten en branden die de stad teisterden. Leden van de gemeenschap kwamen om in de woede van bombardementen en massamoorden die de herovering vergezelden. Bij gebrek aan een gedetailleerde telling van zuiver Joodse verliezen moet de historicus deze balans als waarschijnlijk presenteren in plaats van exact gekwantificeerd, terwijl hij er nadruk op legt dat de gemeenschap uit de oorlog diep getroffen en verspreid naar buiten kwam [Encyclopaedia Judaica, « Philippines » ; World Jewish Congress].

De naoorlogse periode zag de gemeenschap zichzelf heruitvinden, terwijl zij tegelijk krimpen door emigratie naar de Verenigde Staten, Australië en Palestina, later Israël. Op diplomatiek vlak speelden de Filipijnen, die in 1946 onafhankelijk werden, een opmerkelijke rol bij de geboorte van de Joodse Staat. Op 29 november 1947 waren de Filipijnen de enige Aziatische natie die stemde voor de verdelingsresolutie bij de Verenigde Naties, waardoor een Joodse Staat in Palestina werd opgericht. Deze stemming, trouw aan de geest van gastvrijheid die Quezon belichaamde, verzegelde een duurzame band. Israël en de Filipijnen stelden volledige diplomatieke betrekkingen in in 1957, en ambassades werden geopend in Tel-Aviv en Manilla in 1962.

Het religieuze leven onderging ondertussen een institutionele vernieuwing in de volgende decennia. In 1983 werd een nieuwe synagoge gebouwd in Manilla, die wekelijks diensten houdt, een mikvé onderhoudt en een zondagsschool runt. Deze cultuurcontinuïteit bewaarde de Sefardische stempel van de Levantijnse oprichters: de diensten volgen de tradities en melodieën van de Syrisch-Sefardische gemeenschappen. De gemeenschap voorzag zichzelf bovendien van essentiële rituele functies, daar zij ook beschikt over een voltijds rabbijn, die als mohel en shochet voor de gemeenschap fungeert. Het samenbindende orgaan blijft tot op heden de Jewish Association of the Philippines, een gemeentelijke organisatie van Manilla.

De joodse geschiedenis van Manilla wordt samengevat in een lumineus paradoxaal: een gemeenschap van enkele honderden zielen, verloren in een eilandengroep in het Verre Oosten, is in het universele geheugen ingegaan omdat zij in het donkerste uur van de twintigste eeuw een toevluchtsoord was. Wat grote staten weigerden, verleende een arme en nog semi-soevereine natie. De figuur van Manuel Quezon, het initiatief van de gebroeders Frieder en de identiteit van de 'Manilaners' vormen een verhaal dat ver uitstijgt boven het numerieke belang van de gemeenschap.

Van de gedwongen clandestiniteit onder de Spaanse Inquisitie tot de diplomatieke erkenning van Israël, van de Turkse kooplieden aan het begin van de eeuw tot de Weense vluchtelingen in de jaren 1930, illustreert het Manillaanse traject het vermogen van diaspora's om zich aan de randen van de wereld opnieuw in te stellen. Vandaag de dag gereduceerd maar levend, trouw aan zijn Sefardische melodieën en zijn herinnering aan gastvrijheid, blijft de joodse gemeenschap van Manilla de discrete getuige van een moment waarop een Aziatische stad haar deuren wist te openen. Het is deze les, zowel historisch als moreel, die het onderhavige volume heeft willen overbrengen.