Les Juifs de Manille (Philippines)

De Manillese gemeentelijke traditie schrijft de aanwezigheid van Joden in de archipel gaarne toe aan de vroegste tijden van de Spaanse kolonisatie. Volgens de overgeleverde verhalen en zoals herhaald in gemeentelijke mededelingen, waren de eerste Joden waarvan de geschiedenis sporen achterliet op de Filippijnen Spaanse Joden, de marranen, in de zeventiende eeuw. Deze nuevos cristianos — nakomelingen van Joden die tot bekering waren gedwongen in het Iberisch Schiereiland — zouden in het kielzog van de transpacifische handel die Manilla met Acapulco verbond via de galjoenstromingen zijn gekomen.

Het is hier nuttig onderscheid te maken tussen het register van Herinnering en dat van het archief. De verdriving van 1492 en de gedwongen bekeeringen hadden een bevolking van bekeerlingen over het gehele Iberische rijk verspreid, wier judaïsme, vaak clandestien, zich soms gedurende generaties voortplantte ; de Sefaradische ervaring was in het algemeen die van een geleerde cultuur en ethiek die ondanks de territoriale breuk werden doorgegeven [Sáenz-Badillos, 1995]. De uitbreiding van de Inquisitie naar koloniale domeinen, met name via het tribunaal van Mexico waaronder de Filippijnen nominaal resorteerden, maakt de aanwezigheid van dergelijke cryptojoden in Manilla aannemelijk. Evenwel kan geen enkele georganiseerde gemeenschap, geen enkele duurzame instelling voor deze periode worden gedocumenteerd : het betreft hier geïsoleerde individuen, vervolgd of verborgen, en niet een collectief centrum.

De breuk tussen deze marraanische prehistorie en de moderne gemeenschap is totaal. Niets verbindt genealogisch of institutioneel de hypothetische bekeerlingen van de zeventiende eeuw met de kooplieden die zich twee eeuwen later zullen vestigen. De herinnering aan het Hispanische voorgaan functioneert dus meer als een stichtingsmythe — die de gemeenschap in de lange duur van het Sefaradische lot inschrijft — dan als een verifieerbare afstamming. In de middeleeuwse en moderne Sefaradische netwerken speelden verwantschap en alliantie een structurerende rol in de circulatie van personen en goederen door de keizers rijken [Ray, 2020] ; maar in Manilla wordt geen enkel van deze netwerken op gedocumenteerde wijze voortgezet uit het Hispanische tijdperk. Het inleidende hoofdstuk van de Manillese geschiedenis behoort dus tot de onzekere intersectie van herinnering en document : een voorgaan bevestigd door traditie, die het archief niet ontkent maar evenmin verder bevestigt.

De gedocumenteerde geschiedenis van de gemeenschap begint met het laatste derde deel van de 19de eeuw. Volgens gemeenschappelijke en historische bronnen begon de eerste permanente vestiging van Joden op de Filipijnen, gedurende de bijna vier eeuwen van Spaanse kolonialisme, met de komst van drie broers Levy uit de Elzas-Lotharingen, die ontvluchtten voor de gevolgen van de Frans-Pruisische oorlog in 1870. De opening van het Suezkanaal, dezelfde decennium, die de route tussen Europa en Azië aanzienlijk verkort, bevorderde deze commerciële vestiging.

De Levy vertegenwoordigen het eerste sociologische type van Manilase Jodendom: dat van de Europese handelaar die profiteerde van een gunstige koloniale situatie. Gevestigd in de handel — edelstenen, juwelen, importartikelen — floreerden zij snel en trokken andere geloofsgenoten aan. De gemeenschap die toen ontstond was resoluut kosmopolitisch, vermengend elementen uit diverse oorsprongen. Bij de Elzassers en andere Joden uit West-Europa voegden zich handelaren uit het Middellandse-zeegebied, de Levant, alsmede, later, Joden uit Oost-Europa. Deze constitutieve diversiteit onderscheidt Manilla van gemeenschappen met een homogene identiteit: zij bracht, op dezelfde verre plek, Sefardische en Asjkenazische tradities samen die, in hun landen van herkomst, zelden naast elkaar bestonden.

De overgang tussen Spaanse en Amerikaanse soevereiniteit, voltrokken door de Spaans-Amerikaanse oorlog van 1898, transformeerde het leefmilieu van deze handelaren. De massale komst van Amerikanen — waaronder, in 1901, 540 Amerikaanse onderwijzers en bepaalde leden van hun gezinnen die San Francisco verlieten aan boord van het Amerikaanse leger-transport « Thomas » naar de Filipijnen — omvatte enkele Amerikaanse Joden en opende een nieuw tijdperk. Onder de belangrijkste figuren van deze periode verschijnt Emil Bachrach, beschouwd als de eerste Amerikaanse Jood die zich duurzaam in de archipel vestigde. Een welvarende zakenman, hij was ook een genereuze mecenas wiens vrijgevigheid zich buiten zijn eigen gemeenschap uitstrekte. Uit deze generatie van handelaren, welgestelden en geïntegreerden zou het institutionele skelet van het volgende hoofdstuk ontstaan.

Het interbellum markeert de institutionele rijping van de gemeenschap. Na de Eerste Wereldoorlog ontving de archipel nieuwe aankomers: veel Joodse vluchtelingen ontsnapten aan de Filippijnen uit Rusland terwijl zij probeerden discriminatie te vermijden. Deze migranten uit Oost-Europa versterkten de Askenazische component en gaven voldoende kritieke massa voor formele organisatie.

Aldus werd in 1922 de Joodse gemeenschap formeel ingesteld, en in 1924 werd de eerste synagoge gebouwd en Temple Emil genoemd. Het heiligdom droeg de voornaam van Emil Bachrach, voornaamste weldoener van het ondernemen. Zoals de bronnen eraan herinneren, omdat hij beschouwd wordt als de eerste Amerikaanse Jood die zich permanent in de Filippijnen vestigde, droegen de synagoge en de culturele zaal, die de familie Bachrach in de volgende decennia financierde, zijn naam: Temple Emil en Bachrach Hall.

De religieuze fysionomie van deze welvarende gemeenschap was echter van gematigde intensiteit. Ver verwijderd van de wetenschappelijke gisting die de grote Sefardische centra en het middeleeuwse Joodse onderwijs karakteriseerde [Kanarfogel, 1995], bleef het godsdienstig leven in Manilla discreet. De kroniekschrijvers merken dit zonder omwegen op: de economische welvaart, gekoppeld aan een hoge graad van interactie met de omringende maatschappij, maakte het bestaan van sterke Joodse instellingen schijnbaar overbodig; hoewel Joodse families zich naar de Tempel begaven voor grote gelegenheden, en de aangrenzende sociale zaal diende om het Joodse culturele leven te centraliseren, het geheel bleef zeer discreet. Dit was, volgens de formule van waarnemers, een levensstijl van zeer welgestelde mensen uit de 19e eeuw waar de eigenlijke Joodse smaak zwak was.

Om deze gemeenschap te bedienen, werd een beroep gedaan op de wereld van nabijgelegen Aziatische diaspora's. Eenmaal Temple Emil in 1923 gebouwd, voornamelijk dankzij de royale bijdragen van de Bachrach, Netzorg en Frieder, belastte de Joodse gemeenschap van Manilla Motel Goldstein, de Russische Jood die als leek-rabbijn fungeerde, met het inschakelen van een bevoegd rabbijn uit Shanghai. De keus viel op Israel Konigsberg: gevestigd in Shanghai onmiddellijk na de Eerste Wereldoorlog, was hij militair aalmoezenier in het leger van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk geweest; na in Shanghai een opleiding als voorzanger te hebben ontvangen, werd hij in 1924 aangesteld om aan Temple Emil in Manilla op te treden. Het verkeer van geestelijken tussen Shanghai en Manilla getuigt van de inbedding van de gemeenschap in een transpacifisch Joods netwerk, waar de grote concessies in China als reservoir van rituele expertise dienden.

Het meest opmerkelijke hoofdstuk van dit verhaal begint aan het einde van de jaren 1930, toen de kleine gemeenschap van Manila het instrument werd van één van de zeldzame georganiseerde reddingsoperaties van Europese Joden. In het hart van deze onderneming bevond zich een familie uit de generatie van Amerikaanse handelaren. Volgens historici van dit onderwerp waren vooraanstaande zakenmannen uit Cincinnati, in Ohio, de broers Frieder — Alex, Henry, Herbert, Philip en Morris — die hun verblijf in de Filippijnen in 1920 vestigden om het familiebedrijf van Amerikaanse tabak te ontwikkelen. Als cigarenfabrikanten en voorzitters van de synagoge in deze periode speelden zij een doorslaggevende rol.

De katalysator was de komst van vluchtelingen uit het Verre Oosten. Het plan werd eerst in 1937 ontworpen, toen Joodse vluchtelingen uit het getto van Shanghai in Manila aankwamen, geëvacueerd naar aanleiding van gevechten tussen Chinezen en Japanners. Om hun ontvangst te organiseren werd het Joods Comité voor Vluchtelingen opgericht om hen te helpen zich in de Filippijnen te vestigen, onder voorzitterschap van Philip Frieder. Door deze eerste aankomers leerden de Frieder's door rechtstreekse getuigenverslagen de gruwelen van nazi-Duitsland kennen.

De kracht van het plan van Manila lag in de samensmelting van invloedrijke persoonlijkheden. De legende — grotendeels terecht — wil dat het plan werd uitgewerkt tijdens nachtelijke pokerpartijen. De broers Frieder benaderden hun pokermaatjes — McNutt, Quezon, kolonel Dwight D. Eisenhower en maarschalk Douglas MacArthur — voor hulp ; zij stelden een plan op dat gericht was op de toelating van tot 100 000 Joden in de Filippijnen. De president van het Gemenebest, Manuel L. Quezon, verleende actieve en institutionele steun : hij verzette zich tegen tegenstanders van de toelating van vluchtelingen door de Filipijnse regering en institutionaliseerde het open-deuropeleid door Proclamatie nr. 173 op 21 augustus 1937 uit te vaardigen, die Filipijnen aanmoedigde vluchtelingen welkom te heten en hen te helpen.

De artikulering van de rollen tussen Amerikaanse en Filipijnse acteurs was nauwkeurig : McNutt werd belast met het overtuigen van het Amerikaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken om zoveel mogelijk visa's uit te geven voor Joodse vluchtelingen die naar de Filippijnen probeerden te vluchten, terwijl Eisenhower een plan diende uit te werken voor de vestiging van vluchtelingen in Mindanao. Maar de initiële ambities stuiten op aarzeling van Washington. De Amerikaanse regering wees het oorspronkelijke plan af en stond slechts toe dat 10 000 Joden in de Filippijnen werden toegelaten, namelijk 1 000 Joden per jaar over een periode van tien jaar ; Quezon stelde ook zijn huis, Marikina Hall, beschikbaar als ontvangstruimte voor Joodse vluchtelingen.

De getalsmatige balans, hoewel bescheiden in vergelijking met de gestelde ambities, was significant op de schaal van het Europese drama. Ongeveer 1 200 tot 1 300 Joodse vluchtelingen konden tussen 1937 en 1941 daar onderdak vinden. Deze afzwakking van de initiële ambitie door het verspreide antisemitisme van bepaalde overheidsinstellingen herinnert ons, op afstand, hoeveel de overleving van gemeenschappen overal afhing van de politieke wil van gastlanden — zoals onderzoeken naar vervolging in Frankrijk en Noord-Afrika hebben aangetoond [Poznanski, 1994] [Nataf, 2012]. In Manila droeg de expertise van figuren als Joseph Cysner, vluchteling die bewaker en animator van de Tempel werd, ertoe bij deze nieuwelingen geestelijk in te kaderen.

De Japanse aanval beëindigde abrupt het toevluchtsoord-experiment. Na Pearl Harbor werd elk opvangmechanisme overbodig: nadat Japan Pearl Harbor in 1941 aanviel en de Verenigde Staten in de oorlog traden, eindigden alle plannen met betrekking tot vluchtelingen op de Filipijnen. Op het moment van de breuk was de balans van de reddingsoperatie desondanks tastbaar: op dat moment hadden 1.200 Joden de Filipijnen bereikt vanuit Duitsland, waar zij relatieve veiligheid vonden.

De Japanse invasie van 1942 transformeerde het toevluchtsoord in een val. Toen de Japanners de Filipijnen in 1942 binnenvielen, stopte de instroom van Joodse vluchtelingen, en veel van de reeds in de archipel aanwezige vluchtelingen werden naar interneringskampen gevoerd. Bitter paradox van de geografie van het conflict: Joden met Duitse of Oostenrijkse nationaliteit, onderdanen van een land dat met Japan bondgenoot was, ontsnapten soms aan de internering die voorbehouden was voor burgers van vijandige mogendheden, terwijl Joden met Amerikaanse of Britse nationaliteit als vijandige onderdanen werden behandeld.

De moorddadigste fase was niet de bezetting zelf maar de herovering. De Slag om Manilla, begin 1945, behoorde tot de verwoestendste van de hele Pacifische oorlog. De Filipijnen kenden later in de oorlog hevige gevechten; het land leed zware verliezen, en velen kwamen om, waaronder enkele Joden die zich vanuit Duitsland op de Filipijnen hadden gevestigd. In deze ontketening van stedelijk geweld werden de infrastructuren van de gemeenschap vernietigd: de Emil-tempel en Bachrach Hall werden ernstig beschadigd of verwoest, en de sigaarfabriek van Frieder werd vernietigd. Het verdwijnen in 1944 van de politieke beschermer van de gemeenschap sloot het reddingstijdperk definitief af: Manuel Quezon stierf in 1944. De prediking en herinnering van Joden die in de twintigste-eeuwse oorlogen betrokken waren, in Manilla als elders, passen zich in een lange traditie van religieuze interpretatie van het collectieve lijden [Saperstein, 2008].

De bevrijding betekende niet de wederopbouw van de voorgoorlogse gemeenschap. De logica die Manila tot een voorbijgaand toevluchtsoord had gemaakt — die van een doorvoerplaats in plaats van een wortelende thuishaven — bevestigde zich volledig in de naoorlogse periode. De meeste vluchtelingen, die de Philippijnen nooit anders hadden gezien dan als een overlevingsetappe, hervatteden hun migratie. Zij trokken massaal naar de Verenigde Staten, naar Palestina en vervolgens, na 1948, naar de nieuwe Staat Israël, of naar andere bestemmingen van de westerse diaspora. De oude ingezetenen, kooplieden en Amerikaanse families, van wie velen alles verloren hadden bij de verwoesting van de stad, kozen ook vaak voor een nieuw leven elders.

Door deze terugvloei kwam de gemeenschap uitgeput terecht. Van enkele honderden gevestigde leden en duizend vluchtelingen kromp zij tot een residuale aanwezigheid, volgens schattingen hooguit enkele honderden personen tellende, overwegend samengesteld uit expats — buitenlandse zakenlieden, diplomaten, voorbijgaand personeel. Deze hersamenstelling markeert een sociologische breuk: de naoorlogse gemeenschap is niet langer de directe erfgenaam van de stichtende families, maar een zich bewegende aggregatie van individuen verbonden aan de vreemde aanwezigheid in een land dat sinds 1946 onafhankelijk was.

Op de lange termijn illustreert de Manileense trajectorie een model dat eigen is aan recente diaspora's van imperiale mobiliteit: snelle vorming rond handel, kortstondig institutioneel bloei, groot historisch keerpunt, dan verspreiding. Het contrasteert met de eeuwenlange verankering van Middellandse Zeeën sefardische gemeenschappen, waarvan het culturele en juridische leven zich over eeuwen had afgezet [Benbassa & Rodrigue, 2000] en waarvan de judeo-Spaanse cultuur een duurzame bindmiddel bleef, zelfs in tegenspoed [Assis, 2004]. Manila kende deze temporele diepte niet; zijn grootheid was van een moment, namelijk toen een handvol handelaren en een staatshoofd een deur wisten te openen die anderen hadden gesloten. De herinnering aan deze redding, lange tijd onbekend, werd vanaf de jaren 2000 nieuw leven ingeblazen door wetenschappelijke werken en documentaires, die deze kleine gemeenschap opnieuw een plaats gaven in het globale verhaal van de Shoah en het toevluchtsoord.

De geschiedenis van de Joden van Manilla leest als een parabel van moderne diaspora's. Ontstaan uit handelsmobiliteit in het kielzog van het Suezkanaal en de overgang tussen twee koloniale imperium's, mengde deze kosmopolitische gemeenschap Sefardische en Askenazische, Europese en Amerikaanse elementen in een discrete en welvarende Joodse identiteit die zich slechts laat institutionaliseerde — de formalisering van 1922 en de Emil Tempel van 1924. Haar geheugen gaat via traditie terug tot de marranen uit het Spaanse tijdperk, maar haar bevestigde geschiedenis beslaat slechts enkele decennia.

Haar mondiale bijzonderheid ligt in het gebaar van toevlucht: tussen 1937 en 1941, onder impuls van de broers Frieder en dankzij de politieke moed van president Quezon, ontving Manilla meer dan duizend Joden die voor het Rijk vluchtten, in tegen de algemene sluitingen van grenzen. Dat deze deur slechts op een kier was geopend ten koste van harde onderhandelingen met een tegenzin van een Amerikaanse administratie, en dat zij zich in de geweld van de Pacifische oorlog had gesloten, doet niets af aan de morele betekenis van het ondernemingen.

De vernietiging van Manilla in 1945, gevolgd door de verspreiding na de oorlog, brachten de gemeenschap terug tot een residuele aanwezigheid van expats. Wat vandaag overblijft is niet zozeer een levende instelling als een geheugen: dat van een onwaarschijnlijk refuge, lange tijd vergeten, nu opnieuw ingeschreven in de geschiedenis van redding uit de Shoa. Het Manilla-geval herinnert eraan dat de Joodse geschiedenis zich niet alleen in haar grote centra afspeelt, maar ook aan haar meest onverwachte grenzen, waar de samenloop van vastberaden individuen en gunstige omstandigheden, voor een tijd, het verschil kon maken tussen leven en dood.