Familie Portugal (Skulen)

De achternaam Portugal intrigeert. Gedragen door een familie diep geworteld in het Moldaviaanse chassidisme van Jiddisch sprekenden, roept het door zijn letterlijke vorm de Iberische Schiereiland op. De sefaradische genealogische traditie, zoals gedocumenteerd in referentiewerken, herinnert eraan dat de verwijdering van 1492 en geforceerde bekeeringen de Joden van het Iberische schiereiland over de hele Middellandse Zee en tot in Midden- en Oost-Europa verspreidden, waar bepaalde namen van oorsprong — Portugal, Castro, Navarro — als onomastische fossielen in Askenazische gemeenschappen bleven voortbestaan. Men moet echter duidelijk zeggen: geen aaneengesloten documentaire ketting verbindt, naar onze kennis, de familie van de Skulener Rebbe aan een vastgestelde sefaradische dynastie. De hypothese van een Iberische afkomst blijft hier een redactionele gissing, aannemelijk gezien de verspreiding van dergelijke achternamen maar niet vastgesteld door documenten.

Wat beter verzekerd is, is de Bessarabische en Moldaviaanse verankering van de familie, en de precieze spirituele ketting die de dynastieke traditie heeft bewaard. De spirituele grootvader van de Skulen-linie situeren zich in de directe afstammingslijn van de rebbe Yeshayah Shor de Iași, auteur van de Kelil Tiferes, zelf leerling van rebbe Mardochée van Kremnitz, afkomstig van de Maguid van Zlotchov — zoveel schakels in de grote chassidische ketting voortvloeiend uit de Baal Shem Tov. De vader van Eliezer Zusia, rabbi Yisrael Avraham Portugal (gestorven in 1915), rabbi van de gemeenschap van Sculeni, droeg de eretitel van auteur van de Shem uSh'aris Yisrael en was leerling van de Kelil Tiferes. Aldus wortelt de linie Portugal niet alleen in de Bessarabische geografie maar in een intellectuele en spirituele afstammingslijn zorgvuldig overgedragen van meester op leerling — wat de dynastieke nomenclatuur van het chassidisme de shalsheleth, de ketting, noemt.

De naam van de linie verwijst naar Sculeni / Skulen, plaats aan de Prout, in een streek waar het jodendom al lange tijd onder een regime van uitzonderingswetten had geleden. Carol Iancu heeft aangetoond hoe de juridische toestand van de Joden van Roemenië, tot na de Eerste Wereldoorlog, gekenmerkt werd door ontkenning van burgerschap en staatsantisemitisme ingeschreven in de wet. In deze onzekere wereld — die van de Moldaviaanse shtetlach, de chassidische hoven en de markten van de Prout — wordt de linie Portugal gevormd.

Eliezer Zusia Portugal werd op 17 oktober 1898 geboren in Sculeni, in Bessarabië, als enig kind van rabbi Yisrael Avraham Portugal. Zijn vader, al behoorlijk oud op het moment van zijn geboorte, gaf hem desondanks het essentiële van zijn Torah en wijsheid door voordat hij stierf: Eliezer Zusia was nog maar zeventien jaar oud toen zijn vader in 1915 overleed, waardoor hij alleen achterbleef als erfgenaam van een aanzienlijke rabbijnse verantwoordelijkheid. Op die leeftijd, zonder tussenpersoon, nam hij de opvolging van zijn vader over als rabbi van Sculeni, stellende zich aan het hoofd van de pastorale leiding van een hele gemeenschap terwijl hij nog steeds een adolescent was.

Deze vroegtijdige vervulling is veelbetekenend. Het is niet alleen het gevolg van biologische erfenis — de zoon volgt zijn vader op, zoals gebruikelijk in hassidische dynastieën. Het veronderstelt een intense vorming, rechtstreeks ontvangen van een geleerde vader, in een huishouden waar de Torah het dagelijks brood was. De verhalen die door gelovigen werden doorgegeven, beschrijven een kind en daarna een jong man doordrongen van vroom geloof, gevormd door het omgang hebben met grote meesters uit Moldavië en Bucovina. Zijn vorming zou hem vooral gekoppeld hebben aan de invloed van de dynastieën van Bohush en Sadigura — takken van het groot huis van Rouzhyn (Ruzhin), wiens glans over heel Bucovina en Bessarabië straalde. Hij was met name een fervent leerling van de rebbe Avraham Matisyahu de Shtefanesht (Ștefănești), een figuur van de Rouzhyn-tak van wie hij diep de geestelijke stempel ontving, en die ook de meester zou zijn van zijn toekomstige vriend de Ribnitzer Rebbe, Rav Chaïm Zanvil Abramowitz. Deze mystieke kameraadschap tussen de twee mannen, gesmeed in de gemeenschappelijke toewijding aan de Shtefaneshter Rebbe, zou tussen Skulen en Ribnitz een genegenheidsband weven die hun hele leven zou duren.

Gedurende ongeveer twintig jaar diende Eliezer Zusia Portugal als rabbi van Sculeni, werkende aan de verhoging van het geestelijk niveau van zijn gelovigen. De activiteit die deze eerste periode van zijn ambt kenmerkte, was van aard die veel zegt over zijn opvatting van de rabbijnse functie: hij schreef brochures in het Jiddisch, speciaal samengesteld voor de geestelijke behoeften van zijn parochianen die het minst geleerd waren, opdat de Torah niet het voorrecht van de geletterden zou blijven. Deze zorg voor de meest eenvoudigen, deze weigering van het elitarisme van kennis — dit is een eerste uiting van de waarde van goedheid, chesed, die zijn hele bestaan zou doorkruisen.

Toen de rebbe van Sadigura, Mordechai Shalôm Yosef Friedman, Sculeni bezocht en de verrichtingen van de jonge rabbi opmerkte, nodigde hij hem dringend uit zich bij de grote stad Chernivtsi (Czernowitz) aan te sluiten, de culturele hoofdstad van Bucovina, om een grotere gemeenschap te dienen die toen door assimilatie werd verwoest. Czernowitz telde op dat moment ongeveer 21 500 Joden op een totale bevolking van ongeveer 68 400 inwoners: een kosmopolitische metropool, kruispunt van talen en culturen, waar de religieuze trouw van alle kanten werd bedreigd. Portugal aanvaardde, en werd spoedig gekozen als oppererbbi van de stad, naast de nabijgelegen hoven van Sadigura, Vizhnitz en Boyan, in een poging te bewaren wat nog gered kon worden. Deze verhuizing zou spoedig, naar men zegt, de wijsheid van hem die dit had geraden, bewijzen: kort na het vertrek van de Rebbe werd Bessarabië door de Sovjets veroverd, onder wiens juk de Joden vreselijk leden.

De jonge man onderscheidde zich, volgens verhalen en doorgestuurde herinneringen, door twee gaven die zijn hele leven zouden markeren: de liturgische compositie — hij was een prolifisc auteur van piyyutim en hassidische melodieën (niggunim), waarvan de verzamelingen later in zijn werken zouden worden bijeengebracht — en een intensiteit van gebed die beroemd stond om buitengewoon te zijn, waarbij zijn diensten uren achtereen voortduurden. Deze twee charismata zijn in het hassidisme onafscheidelijk: de melodie is niet een sieraad van het gebed, het is, volgens de mystiek van de Baal Shem Tov, de ziel ervan zelf. Hierin sloot Eliezer Zusia Portugal zich volledig aan bij de Rouzhyn-traditie, waar de formele schoonheid van zang en de voering van het hof als vectoren van heiligmaking werden beschouwd.

Deze biografische elementen zijn voor het grootste deel afkomstig van de doorgestuurde herinnering door het hof en door de hassidische hagiografische literatuur. De historicus verzamelt ze als levend traditie, stellende vast dat ze slechts onvolledig worden gestaafd door onafhankelijke archieven, die voor deze regio en periode vaak door oorlog werden verwoest of verspreid.

De beslissende beproeving kwam met de Tweede Wereldoorlog. Roemenië onder maarschalk Antonescu, bondgenoot van nazi-Duitsland, voerde tegen zijn eigen Joden een vernietigingspolitiek uit waarvan de modaliteiten vandaag goed gedocumenteerd zijn. Raul Hilberg, in La Destruction des Juifs d'Europe, en Saul Friedländer, in Les Années d'extermination, hebben de omvang van de ramp vastgesteld: pogroms van Iași, massale deportaties van Joden uit Bessarabië en Boekovina naar kampen en getto's in Transnistria, waar honger, tyfus en massamoorden tienduizenden doden maakten. Friedländer wijst op de bijzondere en lange tijd onderschatte plaats van Roemenië in de geografie van de vernietiging.

Czernowitz kende op zijn beurt een bijzonder turbulente geschiedenis: het werd in 1940 bij de Sovjet-Unie ingelijfd naar aanleiding van het Molotov-Ribbentropak, werd tijdens de oorlog bezet door Duitse en Roemeense troepen, en werd in april 1944 bevrijd door het Rode Leger. Het was in dit landschap, voortdurend omgevormd door de geweld van de machten, dat de Skulener Rebbe zijn pastorale aanwezigheid moest handhaven. Volgens de herinnering van het hof begon hij, vanaf de eerste deportaties, wezen kinderen bijeen te brengen — die kleine kinderen wier ouders waren omgekomen op de marsen of in de kampen, en die niemand meer opeiste.

Het is hier belangrijk te benadrukken wat deze daad in haar context ongehoord was. Zwervende Joodse kinderen opvangen onder een bezettingsregime, op het moment zelf waarop de autoriteiten hun vernietiging methodisch organiseerden, betekende een risico dat absoluut bestond. Voor de Rebbe was het redden niet een buitengewone beslissing die door de omstandigheden werd ingegeven: het was het logische gevolg van een heel leven gewijd aan goedheid en zorg voor de ander. De waarde van chesed — genade, goedheid, actieve vrijgevigheid jegens de ander — die het chassidisme beschouwt als een van de pilaren van de wereld, vond in deze duistere daden zijn meest radicale uitdrukking.

Het algemene historische kader wordt hier stevig vastgesteld door het onderzoek; de details van de individuele daden van de Rebbe bereiken ons daarentegen vooral via getuigenis en traditie, en behoren tot het register van de herinnering. Al vóór het einde van de oorlog was Eliezer Zusia begonnen met het vormen van wat in de naoorlogse jaren zijn meesterwerk zou worden.

Na afloop van de oorlog telde Roemenië duizenden wezen joodse kinderen, zwervend, soms opgenomen door staatsinstituties die hen dreigden te beroven van elke joodse identiteit. De Skulener Rebbe ondernam toen het werk dat het hart van zijn herinnering blijft vormen: deze kinderen opvangen, voeden, onderwijzen en beschermen, door de liefdadigheidsorganisatie Chesed L'Avraham (« de goedheid van Abraham ») op te richten. Volgens de tradities van het hof en verhalen die door zijn volgelingen zijn overgebracht, zou hij persoonlijk voor ongeveer driehonderd kinderen hebben gezorgd, die hij als zijn eigen zonen adopteerde, en die hem „Tatteh" noemden — vader in het Jiddisch. Honderden anderen draaiden rond in de omgeving van zijn instellingen.

De logistiek van dit werk was zelf een daad van moed: toen hij Czernowitz kon verlaten voor Boekarest, liet Eliezer Zusia zijn „kinderen" clandestien in de Roemeense hoofdstad brengen, opende vervolgens een wezen- en kindertehuis en richtte meerdere joodse onderwijsinstellingen op. Hij voedde en huisvestte deze kinderen niet alleen: hij gaf hen een naam, een belonging, een overdracht. Zijn geestelijk testament, overgebracht door de gemeenschap, vroeg dat zijn adoptiekinderen hem dankbaarheid betuigen door trouw te blijven aan het jodendom en de Torah op elk mogelijk moment te bestuderen — een wens die beter dan enig betoog zijn opvatting van zorg voor de ander uitdrukt: niet passieve liefdadigheid, maar levende overdracht.

Deze activiteit bracht hem in gevaar onder het communistische regime. Al in 1949 werd de Rebbe meerdere keren gearresteerd door de Roemeense autoriteiten, maar zijn bevrijdingen werden steeds vrij gemakkelijk verkregen. De situatie verslechterde radicaal in februari 1959, toen het regime hem en zijn zoon Yisrael Avraham Portugal beschuldigde van spionage ten gunste van Israël en de Verenigde Staten — beschuldiging van hoogverraad, strafbaar met de zwaarste straffen. De herinnering van het hof houdt vast dat juist tijdens deze gevangenschapsmaanden de Rebbe enkele van zijn beroemdste niggunim componeerde: de man die, opgesloten, in melodie niet een ontsnapping uit de werkelijkheid maar een bevestiging van het geloof vond. Zijn gevangenislideren hebben dus, in de hassidische traditie van Skulen, een dubbele betekenis: getuigen van de beproeving, zij zijn ook getuigen van de overwinning van de ziel op de dwang.

De bevrijding kwam door een internationale mobilisatie van opmerkelijke omvang. Harry Goodman, vice-voorzitter van Agudat Israël, de rav Eliezer Silver, voorzitter van de Unie van Orthodox-Rabbijnen van de Verenigde Staten, en de rebbe van Loubavitch, rabbi Menahem Mendel Schneerson, verenigden hun inspanningen. De rav Silver reisde meerdere keren naar Washington om tussenbeide te komen, zonder succes. Maar na een persoonlijk beroep van de Loubavitcher Rebbe stemde hij ermee in om een laatste reis naar de Amerikaanse hoofdstad te maken — en de bevrijding werd verkregen. Vader en zoon verlieten Roemenië in de zomer van 1959, gingen via België, en arriveerden in Amerika in 1960. De band tussen Skulen en Loubavitch in deze beproeving brak niet af: in Brooklyn, toen de Skulener Rebbe nog geen minjan onder zijn eigen volgelingen vond, waren het Loubavitch-studenten die elke ochtend met hem kwamen bidden.

Hier staat de historicus op een kruispunt: de geschiedenis — onderdrukking van joodse werken onder het communisme, opsluiting, onderhandelde emigratie — is samenhangend met wat men weet van de Roemeense naoorlogse context; de grote lijnen van de bevrijding (de betrokken persoonlijkheden, de rol van het Amerikaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken) zijn door onafhankelijke bronnen voldoende bevestigd om uit het enkel registratie van traditie weg te treden. Wij rapporteren deze met deze nuance, in afwachting van systematische archiefbevestiging voor de details van de feiten.

De figuur van de Skulener Rebbe zou onvolledig zijn als men geen recht zou doen aan zijn dimensie van auteur en denker. Want Eliezer Zusia Portugal was niet alleen een charismatische rebbe, een redder van wezen en een meester in gebed: hij was ook een man van de pen, wiens teksten twee monumenten vormen van het chassidische denken van de twintigste eeuw.

Het eerste werk, Noam Eliezer — De zachtheid van Eliezer —, geeft zijn titel aan het gehele oeuvre zoals de linnage het heeft doorgegeven en zoals het nu toegankelijk is als documentaire bron. Deze titel is op zich al een verklaring: noam, de zachtheid, de tederheid, de genade — een woord dat voorkomt in de Psalmen om de schoonheid van de Goddelijke Woning te kwalificeren (« de zachtheid van de Eeuwige »). Dat een chassidische meester dit woord als titel kiest, zegt iets over zijn verhouding tot de Torah: niet de wet als dwang, maar de Torah als bron van zachtheid en licht. De samenstelling van deze verzameling strekt zich uit over zijn hele carrière en brengt zijn hidushim samen — de commentaren en doctrinaire vernieuwingen die de Rebbe formuleerde op de teksten van de Pentateuch, de feestdagen en het chassidische denken. De traditie wil dat in het hof van Skulen de doorgave van deze onderwijzingen even veel via mondeling overdracht — de tish, de Shabbattafel, de chassidische preek — plaatsvond als via het geschrevene.

Het tweede werk, Kedushat Eliezer — De heiligheid van Eliezer —, vormt het theologische tegenhanger van het eerste. De titel zelf, kedushah, de heiligheid, verwijst naar een van de centrale concepten van het jodendom: de kwaliteit van wat apart is gesteld, ingewijd, onttrokken aan het profane om aan het goddelijke te worden opgedragen. In de chassidische traditie is kedushah niet alleen een kenmerk van de Tempel of de priesters — het is de roeping van elke Jood, op elk moment van zijn alledaagse leven. Kedushat Eliezer ontwikkelt deze leer met name door steun te zoeken bij de feestdagen van de Hebreeuwse kalender: een editie gewijd aan Chanoeka en de Igrot Kodesh (de heilige brieven van de Rebbe) is nu beschikbaar, getuigend van de manier waarop de meester van Skulen de jaarlijkse liturgische cyclus en het spirituele leven van zijn gemeenschap articuleerde. Het werk bevat ook een verslag van een pelgrimage naar de kivrot tzaddikim (graven van de rechtvaardigen) die aan de Skulen-lijn zijn verbonden, uitgevoerd in 2009 door de Skulener Rebbe van de volgende generatie — wat de levende continuïteit illustreert tussen het schriftelijke werk van de stichter en de memoriale praktijk van zijn opvolgers.

Deze twee werken vallen binnen de grote traditie van de talmudische en homiletische kennis van het Askenazisch chassidisme. Het zijn geen juridische tractaten in strikte zin (halakha), maar spirituele commentaren, reflecties op de innerlijke betekenis van de geboden en feestdagen — wat het chassidisme derush noemt, de opbouwende interpretatie. Hierin bleef de Rebbe van Skulen in het verlengde staan van zijn meesters uit de Rouzhyn-tak, voor wie het onderwijs eerst de ziel moest raken voordat het gedrag regelde. De waarde van limud Torah — het bestuderen van de Torah als een doel in zich, als een daad van toewijding en voortdurende vernieuwing — vindt hier zijn duidelijkste uitdrukking.

Het moet worden opgemerkt dat deze werken niet werden samengesteld in de rust van een bibliotheek. Noam Eliezer en Kedushat Eliezer voortvloeiden uit een leven dat werd doorsneden door vervolging, ballingschap en wederopbouw. Enkele van de onderwijzingen die hen samenstellen, werden geformuleerd onder de meest precaire omstandigheden — en volgens de hoftraditie werden ook tijdens de maanden van gevangenschap enkele van de meest treffende niggunim samengesteld die dit onderwijs begeleidden. Het schriftelijke werk en het melodische werk beantwoorden elkaar, vormend samen de getuigenis van een geloof dat zich niet door geschiedenis liet aantasten.

Tot slot verlengen de fascicules in het Jiddisch geschreven door de Rebbe tijdens zijn jaren in Sculeni — deze teksten aangepast aan de spirituele behoeften van de minst geleerdste parochianen — dezelfde zorg: de Torah voor iedereen toegankelijk maken, van de meest erudiete tot de eenvoudigste. Deze pedagogische bezorgdheid, verre van secundair te zijn, spreekt van de bescheidenheid van een meester die niet voor de geleerdheid van de nakomelingen schrijft, maar voor zijn naaste medemensch.

Aan het begin van de jaren 1960 lukte het de Skulener Rebbe om Roemenië te verlaten. Na een verblijf in België en emigratie naar de Verenigde Staten in 1960, vestigde hij zich eerst in Crown Heights, Brooklyn, in de directe invloedsfeer van de grote chassidische nederzettingen van New York en in onmiddellijke nabijheid van het hoofdkwartier van de Loebavitch-beweging — een logische voortzetting van de relatie die tijdens zijn bevrijding was ontstaan. Toen hem naar het keuze voor Amerika in plaats van Israël werd gevraagd, zei de Rebbe eens dat hij ervoor koos dicht bij zijn « kinderen » in de diaspora te blijven, een antwoord dat zijn gehele opvatting van pastorale verantwoordelijkheid in één zin samenvat.

Wanneer trouwe volgelingen hem uitnodigden om een yeshiva te openen, antwoordde hij: « Wat zou mijn yeshiva toevoegen aan alle andere die al bestaan? Wie een mitsva wil vervullen, moet zich afvragen hoe hij God het grootste genoegen kan doen. » Deze uitspraak is openbaringsvol. Zij getuigt van weigering van een prestigieuze instelling, en de bewuste keuze voor een bescheidener, directer nuttig werk: in plaats van de theoretische yeshiva gaf de Rebbe de voorkeur aan het netwerk van scholen Chesed L'Avraham, dat hij niet alleen in Brooklyn maar ook in Israël uitbouwde, waar zijn instellingen rechtstreeks concurreerden met seculiere onderwijsnetwerken voor kinderen van nieuwe immigranten.

In 1961, tijdens zijn eerste bezoek aan Israël, werd de Rebbe overweldigd door honderden van zijn Roemeense « kinderen », nu jonge volwassenen, die zich naar hem haastten. Maar hij stelde met pijn vast dat velen van hen aan seculiere drukking hadden toegegeven en de religieuze praktijk hadden opgegeven. Deze bevinding trof hem diep: in 1962 nam hij het besluit om joods onderwijs in Israël tot de « kroon » van zijn werk te maken, en lanceerde hij het netwerk Chesed L'Avraham in het Heilige Land. De betrokkenheid bij het collectieve leven — arevout, de onderlinge solidariteit die het jodendom als basis van het volk stelt — kreeg hier een concrete en strijdbare vorm.

De overdracht van het chassidische jodendom uit Oost-Europa naar Brooklyn, na de Shoah, is een goed gedocumenteerd historisch fenomeen: op deze straten werden, uit enkele overlevenden, hele hoven gereconstrueerd die de oorlog bijna had vernietigd. De dynastie van Skulen maakt deel uit van deze beweging van wederopstanding van de chassidismes op amerikansk grondgebied. Het was ook in Brooklyn waar zich een significant incident van de verhouding van de Skulener Rebbe tot de machtigen manifesteerde: ongeveer tien jaar na zijn aankomst in de Verenigde Staten, reisde hij naar Washington om senator Henry « Scoop » Jackson te ontmoeten om op te komen voor Joden die in de Sovjet-Unie waren gevangen. Deze onderneming droeg bij aan de context van wat het Jackson-Vanik-amendement zou worden, één van de grote overwinningen van de Amerikaanse Joodse diplomatie voor de rechten van Sovjet-Joden. De man die in de jaren 1940 en 1950 eraan had gewerkt kinderen te bevrijden uit de klauwen van het communistische Roemeense regime, zette in de jaren 1970 diezelfde strijd voort voor zijn broeders die aan de andere kant van het IJzeren Gordijn gevangen zaten — een opmerkelijke consistentie tussen lokaal handelen en inzet voor de universele zaak van het Joodse volk.

Ondanks de geleidelijke vertrek van de Joodse gemeenschap uit Crown Heights door de toenemende onveiligheid in de jaren 1970, bleef de Skulener Rebbe, uit eerbied voor de Loebavitcher Rebbe die Joden aanmoedigde in de wijk te blijven, tot aan zijn laatste jaren ter plaatse. Dit gebaar — blijven wanneer iedereen gaat, uit loyaliteit aan een belofte gedaan aan een vriend — is zelf ook een feit, geen metafoor.

In 1974, tijdens een privé-audiëntie met rebbe Schneerson, verklaarde deze dat de Skulener Rebbe het vermogen had om de uiteindelijke verlossing in te wijden. De Rebbe verzette zich tegen dit idee met bescheidenheid — waarop Schneerson antwoordde dat hij een misplaatste anava (demoed) tentoonspreidde. Dit anekdote, doorgegeven door de Loebavitch-gemeenschap, zegt iets over de blik die grote chassidische meesters op Eliezer Zusia Portugal wierpen: niet alleen een goed mens, maar een figuur van heiligheid die de grens van zijn eigen hof overschreed. Het zegt ook iets over de waarde van individuele bescheidenheid als constitutief kenmerk van de Rebbe — een bescheidenheid die geen passiviteit was, aangezien zij naast elkaar bestond met de moed om wezen onder dictators te redden.

De Rebbe zette zijn liturgisch en liefdadig werk voort tot aan zijn dood, die plaatsvond op 18 augustus 1982 (29 Av 5742). Zijn opvolging viel toe aan zijn zoon, Yisrael Avraham Portugal (1923–2019), die in zijn jeugd in Vizhnitz onder rebbe Eliezer Hager had gestudeerd, en die de hofhouding van Skulen bijna vier decennia lang leidde vanuit Borough Park. Hij was de laatste rebbe uit het tijdperk van de Shoah die een chassidische dynastie leidde. Beroemd om het componeren van duizenden niggunim — soms met een magnetofoon om de melodieën die hem kwamen vast te leggen — zette hij Chesed L'Avraham voort en liet zijn stempel achter op de volgende generatie. Hij stierf op 1 april 2019, op 95-jarige leeftijd, en liet acht kinderen achter, van wie verscheidenen rabbijnen aan het hoofd van hofhoudingen in verschillende Amerikaanse steden: Borough Park, Williamsburg, Monsey, Lakewood — elk een brandpunt van hetzelfde vermenigvuldigde licht.

De familienaam Portugal en de bemiddelingsfunctie die de Rebbe uitoefende — intercedent bij machthebbers, onderhandelend over de bevrijding van kinderen, internationale netwerken mobiliserend — nodigen uit tot een langer historisch perspectief, dat dit boek als lees-hypothese aanbiedt en niet als vastgestelde afstamming. De Europese joodse geschiedenis kende van de XVI^e tot XVIII^e eeuw de figuur van de Hofjude, financieel en diplomatiek intermediair van vorsten, waarvan Selma Stern het klassieke portret heeft geschetst en waarvan Yair Mintzker het meest tragische lot opnieuw heeft onderzocht via het proces van Joseph Süss Oppenheimer.

De Skulener Rebbe behoorde uiteraard niet tot deze wereld van het barokke absolutisme: hij werd ervan gescheiden door twee eeuwen en door de hele afstand tussen een vorsten-financier en een hassidische meester die wezen redde. En toch heeft het collectieve joodse geheugen deze figuren van intercession vaak met elkaar verbonden — diegenen die, aan de marge van gemeenschappen, tot de machthebbers spreken om de hunnen te redden. De grote traditie van vervolgingshistoriografie, van Léon Poliakov tot Hilberg, herinnert eraan dat de positie van intermediair altijd dubbelzinnig was: tegelijk bron van redding en blootstelling aan gevaar. De gevangenzetting van de Rebbe onder het communistische regime illustreert, mutatis mutandis, deze dubbelzinnigheid: wie intercedert, stelt zich bloot.

De dimensie van de verhouding tot het vreemde verdient hier aandacht. Het episode van het bezoek aan de seculiere kibboets in 1961 is in de biografie van de Rebbe van aanzienlijk symbolisch belang. Persoonlijk ter plaatse gaan om een voormalige Roemeense politieke tegenstander — een socialist die een van zijn felste tegenstanders was geweest — te vergeven, betekent weigeren politieke of ideologische categorieën te laten bepalen hoe men naar de ander kijkt. De traditie vermeldt dat de nazaten van die man later observante Joden werden: dit is misschien een hagiografische projectie, maar de daad zelf — de reis, de geste, de vergeving — is geverifieerd, en het zegt iets over tolerantie als beleefde, niet verklaarde waarde.

Evenzo: toen de Rebbe in zijn instellingen kinderen opving wier ouders deels zeer weinig of niet gelovig waren, zonder hen daar ooit verwijt van te maken, praktiseerde hij wat het chassidisme ahavat Yisrael noemt — liefde voor iedere Jood als zodanig, zonder voorwaarde van verdienste. Deze waarde, centraal in het denken van de Baal Shem Tov, liep als een rode draad door de gehele lijn Portugal.

Ten slotte verdient de vraag van de dynastieke erfopvolging enige woorden. De opvolging in Skulen heeft na de dood van Yisrael Avraham Portugal in 2019 aanleiding gegeven tot verschillende parallelstructuren: de zonen van de tweede Rebbe werken elk in een ander stadje — Borough Park, Williamsburg, Monsey, Lakewood —, vermenigvuldigend de haarden van dezelfde traditie. Deze verspreiding is de vorm die in het Amerika van de XXI^e eeuw de vitaliteit van een lijn aanneemt: niet de centralisatie rond een enkele troon, maar de verspreiding van dezelfde leer op meerdere plaatsen. De derde generatie — rabbi Yeshaya Yaakov Portugal, de oudste, in september 2024 overleden — heeft de fakkel reeds aan zijn broers doorgegeven, de keten voortzettend.

Wij bieden dit parallel van intercession aan als een meditative conjecture, een brug gespannen tussen het geheugen van de naam Portugal en de lange geschiedenis van joodse mediators — niet als genealogische bewering.

De lignage Portugal (Skulen) biedt, in een enkel traject, een concentraat van het joodse lot in de twintigste eeuw: worteling in de chassidische wereld van Bessarabië en Boekovina; verzwelging in de Roemeense ramp van de Shoah, waarvan Hilberg en Friedländer de omvang hebben vastgesteld; heroïsch redden van overlevende kinderen; beproeving van gevangenschap onder het communisme; herbouw en opstanding op Amerikaans grondgebied. De figuur van Eliezer Zusia Portugal, de Skulener Rebbe, concentreert deze tragische en verlichte boog: meester van gebed en gezang, auteur van Noam Eliezer en Kedushat Eliezer , reddend van wezen, man die gevangenis koos boven verlating, en die, bevrijd, naar zijn vijanden ging om hun te vergeven.

Van alle deugden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, zou de lignage Portugal best die van chesed hebben uitgedrukt — actieve goedheid, genereuze genade jegens anderen, die de traditie soms chesed shel emet noemt wanneer zij geen wederkerigheid nastreeft. Deze chesed was bij de Portugals niet een ideaal verkondigd in verhandelingen: zij was een dagelijkse praktijk, een logistiek van zorg, een netwerk van weeshuizen en scholen, hele dagen doorgebracht om voor onbekende mannen en vrouwen te intercederen, en uiteindelijk een testament dat zijn aangenomen kinderen vroeg trouw te blijven aan de Torah. De waarde droeg de naam van de instelling: Chesed L'Avraham, de goedheid van Abraham — verwijzing naar de voorvader die, volgens de Bijbel, vreemdelingen tegemoet liep om hen in zijn tent welkom te heten.

Deze chesed belichaamde zich in wat de lignage ook opmerkelijk zal hebben gekweekt: de betrokkenheid bij het collectieve leven. Wezen redden onder de bezetting, scholen openen voor immigranten in Israël, pleiten in Washington voor Sovjet-Joden, vergeving geven aan een ideologische tegenstander — al deze daden trekken zich niet terug in privé-vroomheid maar gaan zich in de wereld zoals zij is, met haar machten en onrechtvaardigdheden. Daarin neemt de lignage Portugal deel aan deze lange joodse herinnering van individuen die hebben geweigerd dat de ramp het laatste woord zou hebben — herinnering die het chassidisme, zelf geboren uit het lijden van Oost-Europa, onder de vorm van vreugde, gezang en goddelijke dienst als antwoord op het lijden heeft gedragen.

De historicus moet hier zijn grenzen erkennen. Het kader — Roemeense vervolgingen, Transnistrië, communistische onderdrukking, emigratie naar Brooklyn — is stevig vastgesteld door het onderzoek. Maar de details van de individuele daden van de Rebbe en zijn familie bereiken ons vooral via de doorgegeven herinnering van het hof en de hagiografische literatuur. Een toekomstig archiefwerk — Roemeense registers, dossiers van de Securitate, archieven van emigratie- en reddingsorganisaties — zou twijfelachtig kunnen toestaan wat de traditie trouw heeft bewaard te bevestigen, nuanceren of te preciseren. De geschreven werken, Noam Eliezer en Kedushat Eliezer, vormen op hun beurt primaire bronnen waarvan de systematische doctrinale analyse nog moet worden uitgevoerd. Inmiddels houdt dit Grote Boek de twee draden vast zonder ze te verwarren: de herinnering van een volk dat zijn rechtvaardigen zich herinnert, en de geschiedenis die, geduldig, naar haar bewijzen zoekt.