Familie Taub (Kalov)

Om de Taub-lignée te begrijpen, moet je eerst de geestelijke grond waaruit zij voortkomt ter plaatse stellen. Het hasidisme, zoals Jean Baumgarten het in La naissance du hassidisme heeft geanalyseerd, was niet slechts een mystieke sekte, maar een uitgebreide sociale en religieuze beweging die tussen de achttiende en negentiende eeuw de verhoudingen tussen het individu, de gemeenschap en het heilige binnen het Oost-Europese jodendom herconfigureerde [Baumgarten, 2006]. Gegrondvest op blijde toewijding (avodah be-simcha), gehechtheid aan de geestelijke meester (tsaddik) en het geloof dat de goddelijke aanwezigheid zich door het geheel van de schepping uitstraalt, bood het aan de vaak arme en weinig geletterde joodse massa's directe toegang tot een levende religiositeit.

Deze beweging, aanvankelijk beperkt tot Podolië, Wolynië en Galicië, verspreidde zich door de uitstraling van elkaar opvolgende hoven. Baumgarten benadrukt dat de overdracht van het hasidisme zich wezenlijk voltrok via de verhouding van meester tot leerling, waarbij elke tsaddik leerlingen zond of inspireerde die op hun beurt nieuwe hoven stichtten [Baumgarten, 2006]. Op deze wijze bereikte de hasidische spiritualiteit Hongarije, een land waar het traditionele rabbijnse jodendom krachtig bleef en waar de ontvangst van de beweging in eerste instantie terughoudend, soms vijandig was.

De Hongaarse vestiging van het hasidisme getuigt van een deugd die de joodse traditie lange tijd heeft gekweekt: openheid tegenover de vreemdeling die een lering brengt. Door een stroming uit het Oosten in ontvangst te nemen, gaven de gemeenten in het graafschap Szabolcs blijk van die intellectuele gastvrijheid die, van de late oudheid tot de middeleeuwse migraties, het joodse denken in staat heeft gesteld te circuleren en zich te verrijken. Dit vermogen om wat van elders komt in te passen zonder zichzelf op te lossen berust op een delicaat evenwicht, dat de Taub-lignée op haar eigen wijze zal belichamen door zowel de Hongaarse taal als de uit het Oosten erfde kabbalistieke mystiek te omarmen.

De stichtende figuur van de lignée is Yitzhak Isaac Taub (traditioneel gedateerd rond 1751-1821), gevestigd als rabbijn in het stadje Nagykálló, in het graafschap Szabolcs, in het noordoosten van Hongarije. De chassidische traditie vertelt dat hij als kind een bescheiden veehoeders was, en dat een rondtrekkende meester in hem een uitzonderlijke ziel herkende voordat hij hem naar studie en de chassidische weg leidde. Dit verhaal, mondeling doorgegeven in de kringen van Kalov, behoort meer tot het register van de opbouwende mémoire dan tot dat van het controleerbare archief ; het moet daarom worden ontvangen als een stichtingsverhaal waarvan de functie is de bescheidenheid van de oorsprong te verheerlijken.

De traditie stelt hem in verbinding met de kring van de grote meesters van de derde generatie chassidisme, in het bijzonder met Rabbi Elimelech van Lizhensk, bij wie hij zou zijn opgeleid. Deze spirituele erfenis, coherent met de transmissiemodus beschreven door Baumgarten [Baumgarten, 2006], plaatst Kalov in de grote mystieke lignée die, stap voor stap, teruggaat naar de Baal Shem Tov.

Wat Isaac Taub onderscheidt, en wat het collectieve geheugen van Israël heeft onthouden, is de uitdrukking van een vroomheid gebaseerd op bescheidenheid en nabijheid van het volk. Door van de anonieme herder het uitgangspunt van zijn legende te maken, uit de traditie van Kalov een kardinale waarde van het chassidische jodendom : de overtuiging dat de hartstochtelijkheid van het eenvoudige hart gelijk staat aan de kennis van de geleerde. Deze waardering van de gewone mens, van de am ha-arets getransfigureerd door oprechtheid, zet een oud inzicht van de joodse spiritualiteit voort : dat God eerst luistert naar de bedoeling en de breking van het hart.

Het beroemdste werk dat aan Isaac Taub van Kalov wordt toegeschreven, is geen verhandeling maar een lied: Szól a kakas már — « De haan kraait al ». Samengesteld uit Hongaars vermengd met Hebreeuws, is deze niggun in de herinnering van het Hongaarse judaïsme het symbool zelf van het Hongaarse chassidisme geworden. De traditie vermeldt dat de rabbijn deze melodie zou hebben gehoord uit de mond van een jonge herder die zijn schapen in de velden hoedde, en dat hij deze zou hebben « uitgelost » — dat wil zeggen, losgekoppeld van zijn profane bestemming om het tot heiligheid te verheffen — doordat hij daarin de kreet van ballingschap van de Joodse ziel hoorde die op haar verlossing wachtte.

De tekst, in zijn overgeleverde versie, vervlecht het beeld van de haan die de dageraad aankondigt, die van het bos en de vogel, en een vraagstelling in het Hebreeuws over de terugkeer naar Sion en de wederopbouw van de Tempel. Het Hongaarse volkslied, een lied van liefde en weemoed, wordt daar tot allegorie van de ballingschap (galout) en de messiaansche hoop. Dit gebaar sluit aan bij een oude meditatie van het judaïsme over de voorwaarde van de banneling: zoals Yitzhak Baer in Galout heeft aangetoond, is de ballingschap in de Joodse traditie nooit slechts een geografische verspreiding, maar een theologische categorie waarin de verspreiding van het volk antwoordt op een kosmische verscheuring die reparatie vraagt [Baer, 2000].

De werkwijze zelf van de « verlossing van de vonken » — het verborgen goddelijke in het profane terugvinden, inclusief in een herdermelodie — puurt rechtstreeks uit de lurianische kabbala. Lawrence Fine heeft beschreven hoe in het systeem van Isaac Louria elk deeltje van de schepping vonken van heiligheid bevat die de mens moet opheffen en herstellen [Fine, 2003]. Door deze theürgie over te dragen naar het terrein van het volkstaallied, volbrengt Isaac Taub een geestelijke daad van grote durf: hij stelt vast dat de taal van het gastland, het Hongaars van de boer, zelf voertuig van de goddelijke aanwezigheid kan worden.

Dit is waar de Taub-lignée zich met de meeste kracht uit over een deugd die eigenaardig voor haar is: de bijdrage aan het Joodse denken en de Joodse gevoeligheid door bemiddeling van de plaatselijke cultuur, zonder verloochening van de identiteit. De vraag hoe ver de volkstaal het heilige kan dragen, loopt door de hele Joodse geschiedenis — men hoeft alleen maar te denken aan de meditaties over visie en spraak die door Haviva Pedaya zijn bestudeerd, waar taal een van de voornaamste plaatsen van mystieke ervaring wordt [Pedaya, 2002]. Het lied van Kalov biedt aan deze lange overweging een concreet, populair en blijvend antwoord.

Rond de Kalov ontstond een hof, naar het voorbeeld van andere chassidische centra in Oost-Europa beschreven door Baumgarten, waar gelovigen toestroomden op zoek naar raad, zegen en onderricht [Baumgarten, 2006]. Het stadje Nagykálló werd een bedevaartsplaats en bleef dat : het graf van de rabbijn trekt nog steeds vandaag de dag bezoekers aan op de sterfdag van de rabbijn, de 7e dag van de maand Adar volgens de traditie.

De vestiging van het chassidisme in Hongarije verliep niet zonder spanningen met het traditionele rabbijnse jodendom en, later, met de hervormings- en moderniseringsstromen die het Hongaarse jodendom in de 19e eeuw diep verdeelden. De relatie tot het gebruik (minhag) stond centraal in deze debatten. Het werk van Eric Zimmer over de metamorfose van joodse gebruiken toont aan hoezeer de trouw aan erfde usances de identiteit van Asjkenazische gemeenschappen structureerde, waarbij elke regio zijn eigen praktijken ontwikkelde en hun legitimititeit verdedigde [Zimmer, 1996]. Het hof van Kalov sloot zich aan bij deze cultuur van minhag, behield de chassidische gebruiken terwijl het zich inwortel de in Hongaarse grondslag.

Deze gemeenschappelijke inwortel ing illustreert een essentiële waarde : betrokkenheid bij het collectieve leven en zorg voor anderen. De chassidische tsaddik, in het model beschreven door Baumgarten, is geen kluizenaar maar een middelaar en herder, betrokken bij de dagelijkse ellende van zijn gelovigen — armoede, ziekte, conflicten [Baumgarten, 2006]. Men mag echter, zonder precieze archieven over bijzondere liefdadigheidsdaden van het hof van Kalov, dit niet meer toeschrijven dan wat de structuur van de chassidische instelling zelf waarschijnlijk maakt : liefdadigheid (tsedaka) en gastvrijheid ingebed in de functie, eerder dan gedetailleerd gedocumenteerd.

Het kenmerk van het hassidisme was het instellen van een erfelijke overdracht van geestelijk gezag: bij de dood van een tsaddik ging zijn functie vaak over op een zoon of op een leerling die de « dynastie » voortzette. Baumgarten heeft aangetoond hoe deze dynastisering, vanaf het einde van de 18de eeuw, het hassidisme transformeerde in een netwerk van rivaliserende en complementaire lignées [Baumgarten, 2006]. De lignée van Kalov plaatste zich in deze beweging, waarbij zijn opvolgers de naam en het geestelijk erfgoed van de stichter door de 19de en 20ste eeuw voortzetten.

Deze Hongaarse hassidische wereld werd in het voorjaar en de zomer van 1944 vernietigd. Na de Duitse bezetting van Hongarije in maart 1944 werd de deportatie van Hongaarse Joden uitgevoerd met extreme snelheid en omvang: in enkele weken werden honderdduizenden personen naar de vernietigingskampen gestuurd. De werken van Yitzhak Arad over de dodencentra van de Aktion Reinhard, en later, meer in het algemeen, de geschiedenis van Auschwitz-Birkenau, documenteren de mechanica van deze vernietiging [Arad, 1987]. De gemeenten in het noordoosten van Hongarije, historisch hart van het Magyar hassidisme waarvan Kalov een brandpunt was, waren onder de zwaarst getroffen.

De overleving van de lignée Taub na de Shoah berust op een dun draadje en op wederopbouw in ballingschap, met name in de Verenigde Staten en in het Land Israël, waar nakomelingen en leerlingen de naam van Kaliv opnieuw oprichtten. Deze oprichting, in het kader van een absolute catastrofe, drukt de deugd uit van trouwe herinnering: weigeren dat het lied van de stichter verstilte met degenen die het hadden gedragen. Door Szól a kakas már voort te zetten en het op de as te zingen, maakten de erfgenamen van Kalov van de overdracht een daad van geestelijke weerstand, aansluitend bij deze kardinale overtuiging van Israël dat de herinnering (zakhor) op zichzelf een gebod en een vorm van overleven is.

De geschiedenis van de Taub van Kalov, hoezeer ook bescheiden in het volume van archieven, biedt een voorrecht observatiepunt op de manier waarop een lokale traditie zich verbindt met de universele herinnering van het judaïsme. Het gebaar van Isaac Taub — een herdermelodie heiligen — is geen pittoreske toeval: het voegt zich in een fundamentele spanning tussen het universele en het bijzondere die door heel het joodse denken loopt.

De naam zelf van de stichter, Yitzhak — Isaac —, nodigt tot een resonantie uit. De joodse traditie heeft van de figuur van Isaac, door het episode van de Binding (Aqedah), een paradigma van offerande, stilte en beproefde trouw gemaakt; David Stern heeft de rijkdom aangetoond van de transformaties die deze figuur in de joodse verbeelding heeft ondergaan [Stern, 1993]. Zonder de benadering af te dwingen, kan men in de vroomheid van de rabbi van Kalov — deze geneigdheid om zelfs het lied van het vreemde land op het altaar van de toewijding op te offeren — een verre echo lezen van deze roeping tot offerande.

Evenzo ondervraagt de inschakeling van de familie in de Hongaarse cultuur de verhouding van de diaspora tot haar gastlanden, een vraag die zich uitstrekt van het middeleeuws Spanje tot het Italië van de getto's. Roland Goetschel, die Isaac Abravanel bestudeerde, heeft aangetoond hoe een joodse geleerde de vorsten van zijn tijd kon dienen terwijl hij trouw bleef aan zijn traditie en de hoop op terugkeer [Goetschel, 1996]; Yosef Hayim Yerushalmi heeft, via het geval van Isaac Cardoso, de heen-en-weerverkeer tussen culturele integratie en joodse trouw in het moderne Europa onderzocht [Yerushalmi, 1987]. Het hof van Kalov behoort, alle verhoudingen in acht genomen, tot deze familie van ervaringen waar het judaïsme de taal en vormen van een land omarmt zonder zichzelf op te houden te zijn. Dit is ongetwijfeld zijn meest oorspronkelijke bijdrage aan de collectieve herinnering van Israël.

De Taub-geslacht uit Kalov stelt zich niet op de voorgrond door het volume van zijn geleerde geschriften, noch door schitterende gemeenschappelijke macht, noch door overvloedige documentaire rijkdom. Zijn grootheid ligt elders, en men dient deze getrouw te benoemen. Tussen al de deugden die de joodse traditie heeft gedragen, zal deze familie meer dan enig ander hebben uitgedrukt de heiligmaking van de volkstaal ten dienste van toewijding en hoop — dit vermogen om de heiligheidsfonkels die in de nederigste cultuur begraven liggen — die van de herder en het volkslied — uit te graven en er een weg naar God van te maken en een schrei van messianische hoop.

Daarin verenigt de geslacht drie kenmerken die men zelden tezamen aantreft: de nederigheid van de herkomst, opgeëist door de legende van de herder die tsaddik werd; de mystieke vrijmoedigheid, geërfd van de loerianische kabbala van de herstel van de fonkels [Fine, 2003]; en de trouw aan de hoop op terugkeer, die de Hongaarse nostalgie in de lange meditatie van Israël over ballingschap inschrijft [Baer, 2000]. Het lied Szól a kakas már blijft de samenvatting van deze synthese: een melodie van de Hongaarse vlakte geworden gebed voor Jérusalem.

Vernietigd in zijn geboortegrond door de ramp van 1944, opgericht in ballingschap door de volhardende vroomheid van zijn erfgenamen, zal het geslacht van Kalov tenslotte getuigd hebben van de deugd van het gedenken. Zolang het gezang van de haan van Nagykálló ergens in een synagoge weerklinkt, zal de belofte gedragen door de rabbi Isaac Taub — dat het aanbreken van de verlossing nadert — deel blijven uitmaken van het levende geheugen van Israël.