Familie Levi Yitzhak de Berditchev

Levi Yitzhak werd geboren op 29 Iyar van het jaar 1740 — overeenkomend met 25 of 26 mei volgens de gregoriaanse kalender — in het dorpje Husakiv (in het Pools Hussaków), in het Ruthenische Voivodschap van Galicië. De familienaam die aan zijn nakomelingen werd toegekend, Derbarmdiger — letterlijk « de barmhartige » in het Jiddisch — is veelzeggend: het familiegeheugen heeft, tot in de patroniem toe, de deugd van erbarming vastgehouden die zijn spirituele handtekening zou worden. Hij staat ook onder de naam Rosakov in bepaalde bronnen. Zijn vader, Rabbi Meir, was zelf een zeer gerespecteerde rabbijnse geleerde, zoon van Rabbi Moché van Zamoshtesh, afkomstig uit een familie waarvan de traditie zesentwintig opeenvolgende generaties rabbijnen telde — een opmerkelijk feit dat Levi Yitzhak plaatst aan het einde van een lange keten van kennisoverdracht. De vroegrijpheid van het kind bezorgde hem de bijnaam « genie van Jaroslav », genoemd naar de stad waar hij zijn eerste geavanceerde studies vervolgde.

Zijn vorming bracht hem naar het hart van de groeiende chassidische beweging. Na een klassieke talmoedische opvoeding, die hem tot een erkende geleerde maakte nog voordat hij zich bij het chassidisme aansloot, ontmoette hij Rabbi Shmelke van Nikolsburg tijdens diens verblijf in Ryczywół — een ontmoeting die zijn bekering tot het chassidisme versnelde en hem naar Mezeritch leidde. Hij werd toen de discipel van Dov Ber van Mezeritch, de Maggid, opvolger van de Baal Shem Tov en belangrijkste intellectuele organisator van het chassidisme. De traditie verhaalt dat hij verschillende jaren in het huis van de Maggid verbleef, zich volledig inwijdde in de weg van de chassidout. In de kring van Mezeritch werd de generatie van de grote meesters gesmeed die de beweging door Oekraïne, Volhynië en Podolië zouden verspreiden.

Voordat hij naar Mezeritch ging, had Levi Yitzhak op zeventienjarige leeftijd getrouwd met de dochter van zijn schoonvader Rabbi Israël Peretz, bij wie hij enige tijd in Lubartov verbleef. Dit vroege huwelijk, volgens de rabbijnse gebruiken van die tijd, kondigde een loopbaan aan die geheel gewijd was aan studie en gemeenschap.

Dit vormingshoofdstuk drukt reeds een hoofdwaarde uit: het talmoedische weten in dienst van de beleefde vroomheid. Levi Yitzhak verwierp nooit de strenge studie; hij integreerde deze in een spiritualiteit van vreugde en gehechtheid aan God (devekut). Daarin belichaamt hij het evenwicht dat de joodse traditie lange tijd heeft gezocht tussen het begrijpen van de Wet en de drang van het hart — een evenwicht dat het chassidisme, vaak door zijn tegenstanders (de mitnagdim) beschuldigd van verwaarlozing van de studie, juist door figuren als hij opeiste, geleerden voordat zij gepassioneerd waren. Het feit dat hij reeds in zijn jeugd « genie » (ilui) werd genoemd, getuigt ervan dat de intellectuele strengheid bij hem de spirituele verheffing voorafging en fundering gaf.

De rabbijnieke carrière van Levi Yitzhak werd gekenmerkt door een reeks opeenvolgende functies in verschillende gemeenschappen in Oost-Europa, voordat hij zich permanent in Berditchev vestigde. Hij bekleedde eerst het rabbinaatsamt van Ryczywół, vervolgens dat van Żelechów, daarna dat van Pinsk — drie etappes gekenmerkt door toenemende vijandigheid van de mitnagdim, tegenstanders van het chassidisme. Het was in Żelechów en vervolgens in Pinsk dat hij zich als erkende tsaddik manifesteerde; in beide steden werd hij uiteindelijk gedwongen zijn positie op te geven onder druk van zijn tegenstanders. Deze omzwervingen waren niet toevallig: zij getuigen van heftige spanningen die aan het einde van de achttiende eeuw ontstonden tussen aanhangers van het chassidisme en hun tegenstanders, in zoverre dat de herem (excommunicaties) die tegen de beweging waren uitgesproken, meer dan één meester dwongen zijn positie op te geven.

De traditie vermeldt dat deze beproevingen niet zonder innerlijk effect waren: verhalen — waarvan de aard duidelijk die van doorgegeven herinnering is — verwijzen naar een periode van « kleinheid van de ziel », een staat van geestelijke angst, die de figuur moest doorstaan voordat hij zijn sereniteit terugvond. De historicus, voorzichtig, stelt vast dat deze verhalen een werkelijke psychologische coherentie vertonen en niet tegenspreken wat men verder over de spanningen van deze periode weet. Zij herinneren er ook aan dat de chassidische heiligheid zich niet tegen menselijke kwetsbaarheid verzet, maar deze doorgaat.

In 1785 vestigde Levi Yitzhak zich definitief in Berditchev, een groot joods centrum in Oekraïne, waarvan hij rabbijn werd. Hij bleef daar tot zijn dood in 1809, dus vier en twintig jaar van een continu rabbinaatsamt dat in schril contrast stond met zijn vorige omzwervingen. Berditchev was toen een van de meest bevolkte jodenstedenen van het Russische Keizerrijk, een intens intellectueel en commercieel centrum; zijn rabbijn zijn betekende de aanvaarding van een verantwoordelijkheid van het eerste rang. Hij was een van de zeldzame chassidische meesters die gelijktijdig de functie van charismatische tsaddik en offciële rabbijn van een grote stad uitoefende — deze dubbele rol is gedocumenteerd en vormt een opmerkelijke historische bijzonderheid.

Uit deze beproeving wordt een deugd geboren die het boek met precisie moet benoemen: tolerantie in het conflict, de weigering van haat zelfs jegens de tegenstander. De traditie meldt dat Levi Yitzhak naar verdiensten zocht zelfs bij degenen die hem bestreden. Deze houding sluit aan bij een oude vereiste van joods denken, die van liefde voor de vrede en haar navolging, en weerklinkt met het rabbijnse beginsel volgens welk men iedere mens « aan de kant van de verdienste » moet beoordelen (le-kaf zekhut). De gemeentelijke betrokkenheid van Levi Yitzhak — de zware en blootgestelde taak van rabbijn van een grote stad aanvaarden — manifesteert bovendien de betrokkenheid in het collectieve leven: hij trok zich niet in eenzame vroomheid terug, maar aanvaardde de concrete verantwoordelijkheid voor een volk.

De schriftelijke erfenis van Levi Yitzhak concentreert zich in de Kedushat Levi — « De Heiligheid van Levi » of « De Heiligheid van de Leviet » —, een hassidische commentaar op de Torah en de feesten. Het corpus, gedateerd tussen 1772 en 1798 en gelokaliseerd in Berdychiv, Oekraïne, en geclassificeerd in de categorie van mystiek, vertegenwoordigt de stichtende redactionele laag van dit werk. Deze datering is waardevol: zij stelt ons in staat de samenstelling van het werk op een lange periode te situeren, die bijna de gehele verblijfsduur van de auteur in Berditchev en de jaren daar onmiddellijk aan voorafgaand bestrijkt.

Wat het corpus openbaart, is dat de Kedushat Levi niet geboren is uit één enkele schrijfgebaar maar uit een voortdurende uitwerking, vermengend mondelijke preken, mystieke meditaties en antwoorden op vragen van de gemeenschap. Het eerste deel van het werk werd gepubliceerd in Slavita in 1798 — een opmerkelijk feit op zich, want de meeste vroege hassidische meesters publiceerden niet tijdens hun leven, stellende hun leerlingen belast met het schrijven van hun onderricht. Door zich zelf naar de pers te begeven, deed Levi Yitzhak een opzettelijk redactioneel gebaar: hij wilde dat zijn werk zou circuleren, dat het lezers buiten zijn onmiddellijke kring zou bereiken. Het tweede deel verscheen alleen na zijn dood, in Berditchev in 1816, aanvullend een corpus dat de leerlingen zorgvuldig hadden bewaard.

De mystieke aard van het corpus wordt expliciet bevestigd door zijn classificatie in de bronnen. De Kedushat Levi past zich in de grote traditie van praktische Kabbala en mystiek van de devekut — de verbinding met God als permanente toestand van het bewustzijn — die de Baal Shem Tov in het centrum van het chassidisme had geplaatst. Levi Yitzhak ontwikkelt hierin een theologie van de goddelijke aanwezigheid in de meest alledaagse handelingen, het eenvoudige tot het heilige verheffende. Hij besteedt bijzondere aandacht aan Poerim en Chanoeka, feesten van bevrijding en licht, die in zijn werk het thema van goddelijke interventie in de geschiedenis van Israël kristalliseren.

Het werk bevat ook een commentaar op de verhandeling der Vaders (Pirké Avot) evenals een narratieve bijlage die anecdoten verzamelt die zijn denken in actie illustreren. Dit dispositief — de leer verlicht door het verhaal — is kenmerkend voor de hassidische pedagogie: het onderricht ontworstelt zich niet aan het concrete, het put daaruit. De bijdrage aan het Joodse denken van de lignage drukt zich hier in al zijn dichtheid uit: een hermeneutiek die weigert geest van letter, geheim van dagelijks leven, gebed van dagelijks brood te scheiden.

De Kedushat Levi werd snel een klassieker van de chassidische literatuur, zozeer dat de naam van het boek gebruikt werd om zijn auteur aan te duiden — een gangbaar gebruik in de rabbijnse wereld, waar de mens verdwijnt achter zijn werk. Het was onder de naam Kedushas Levi dat hij bekend werd, tegelijkertijd als de heilige Berditchever.

Het werk ontvouwt een theologie van goddelijke liefde en de oneindige waarde van elke Jood, ook al is hij de eenvoudigste. Ver verwijderd van in zichzelf gesloten geleerdheid, streeft het ernaar de gewone lezer op te heffen, zijn vrees in vreugde om te zetten en zijn gevoel van onwaardigheid in vertrouwen. Het centrale principe kan aldus worden geformuleerd: elke Jood draagt in zich, onder alle omstandigheden, een goddelijke vonk die niets definitief kan uitblussen — niet de schuld, niet het leed, niet de onwetendheid. Dit principe is geen retorische troost; het is de grondslag van een spirituele praktijk en een ethische houding.

De traditie heeft dit kenmerk vastgelegd in beroemde verhalen en liederen — met name de Din Toïre mit Got, het « proces tegen God », waarin Levi Yitzhak de Schepper dwat zich te rechtvaardigen voor de lijdingen van Israël. Elie Wiesel heeft in zijn Viering van het chassidisme deze brutaliteit van de heilige die het Hemelgewelf durft aan te roepen namens de mensen op prachtige wijze weergegevenweergeeven [Wiesel, 1972]. Deze gewaagdheid is geen oneerbiedigheid: zij drukt gerechtigheid uit tot aan haar hoogste grens, die om rekenschap vraagt uit liefde, en sluit aan bij de lange bijbelse rij van voorbidders — van Abraham die voor Sodom pleit tot Mozes die voor zijn volk pleit na het gouden kalf.

Zijn beroemde melodie van Rosh Hasjanah, gezongen in het Jiddisch, richtte een rechtstreekse en kinderlijke smeekbede tot God — niet meer in het heilige Hebreeuws maar in de taal van het volk. Deze taalkundige keuze is een theologische en culturele daad: zij stelt dat het gebed van de eenvoudige even kostbaar is als dat van de geleerde, dat God het Jiddisch even goed hoort als het loshn koydesh. In de geschiedenis van de Joodse literatuur en muziek grondvest deze daad een duurzame traditie van volkse vrome overdracht waar verhevenheid niet door scheiding van het gewone gaat.

Het is in dit corpus dat de bijdrage aan het Joodse denken van de lignage het duidelijkst tot uiting komt: een spiritualiteit van voorbede, waar de meester zich voegeling van de schulden van het volk voor God maakt, de aantijging in pleidooi ombuigend. De opvatting van de Joodse Wet die dit werk draagt is nooit legalistische of droog; het is een halakha bewoond door erbarming, waar de strengheid zich buigt naar zorg voor de werkelijke mens.

Geen titel werd intenser met Levi Yitzhak geassocieerd dan die van « Advocaat van Israël ». De literaire nakomst heeft hem expliciet aangeduid als verdediger en minnaar van Israël — ohev Yisrael —, zoals blijkt uit de titels van werken die hem zijn gewijd, zoals Loving and Beloved : Tales of Rabbi Levi Yitzhak of Berdichev, Defender of Israel.

Dit hoofdstuk behoort bij uitstek tot het snijvlak tussen Geheugen en Geschiedenis, en zijn status is overgeleverd : het meeste van wat wij ervan weten komt van hasidische verhalen, mondeling overgedragen en vervolgens opgeschreven. Men verhaalt dat Levi Yitzhak, wanneer hij een Jood zag falen, onmiddellijk naar een verontschuldiging zocht ; dat hij elk schijnbaar tekortkoming in bewijs van verborgen trouw omzette. De historicus kan elk anekdote niet authentificeren, maar hij kan de opmerkelijke samenhang constateren tussen deze verhalen en de expliciete leer van de Kedushat Levi : de legende tegenstrijdt hier het werk niet, zij verlengt het.

Een overgelevererd anekdote illustreert deze houding op treffende wijze : toen Levi Yitzhak een Joodse voerman zag die de wielen van zijn kar smeerde terwijl hij zijn Shabbat-kleren droeg, zou hij zich naar de Hemel hebben gekeerd om uit te roepen : « Hemel en aarde, zie dit volk ! Zelfs terwijl hij zijn wielen smert, denkt hij alleen aan U ! » — hetgeen wat als oneerbiedigheid zou kunnen gelden, omzettend in liefdesvolle daad. Hoewel het anekdote tot het genre van het stichtend verhaal behoort, formuleert het met treffende precisie het theologische beginsel van het werk : er is geen gebaar zo laag dat het niet naar de Hemel kan worden geheven.

De aankondiging van de dood van Levi Yitzhak in 1809 wekte in hasidische kringen diepe ontroering op. Rabbi Nahman van Bratslav, zelf een van de grootste meesters van zijn generatie, verklaarde : « Wie ogen heeft om te zien, kan vaststellen dat het "licht van het universum" is uitgedoofd. » Dit woord, overgeleverd door hasidische bronnen, zegt meer dan een biografie over de geestelijke gezag die hij in de ogen van zijn tijdgenoten bezat.

Het is de goedheid — de chesed — die in deze figuur haar meest volmaakte uitdrukking vindt. Niet een sentimentele goedheid, maar een goedheid die theologisch is gefundeerd, die het weigeren om te veroordelen tot een religieuze plicht maakt. Daarin neemt de lignee deel aan een deugd die Israëls collectieve Geheugen sinds de profeten heeft gekoesterd : barmhartigheid boven oordeel verkiezen, naar de mens achter de schuld zoeken. De zorg voor de ander wordt hier kosmisch beginsel : de tsaddik staat tussen God en de wereld als verdediger, nooit als aanklager.

Levi Yitzhak stierf te Berditchev op 25 Tishri 5570, dus op 5 oktober 1809. Hij werd begraven in de stad zelf die aan zijn uitstraling te danken had. Zijn biologische en spirituele nageslacht vormt een lignée in de dubbele zin: bloedverwantschap en broederschap van zielen.

Op biologisch vlak bewijzen de bronnen aan dat hij drie zonen had, wier graven werden teruggevonden bij recente graafwerkzaamheden nabij de ohel van hun vader te Berditchev — een archeologische ontdekking die het mogelijk maakte om de exacte lokalisering van de familiebegraafplaatsen, lange tijd onzeker, nauwkeuriger vast te stellen. De individuele namen van deze zonen circuleren in de traditie, maar de beschikbare historische bronnen stellen ons niet in staat deze allemaal met dezelfde zekerheid terug te geven; de eerlijkheid van het verhaal verlangt dat dit wordt gesignaleerd. Wat wij met meer zekerheid weten, is dat een van de kleinzonen van Levi Yitzhak een dynastiek huwelijk aanging met de dochter van Dovber Schneuri, de tweede Rabbi van Loubavitch — een verbintenis die een bloedband weeft tussen de lignée van Berditchev en het grote huis Habad, een van de machtigste takken van het moderne chassidisme.

De achternaam Derbarmdiger, doorgegeven aan zijn afstammelingen, heeft tot in de huidige tijd het herinnering aan de grondlegende deugd — medelijden — voortgezet, ingeschreven in de familienaam zelf. In chassidische kringen en in de populaire literatuur functioneert deze achternaam als een programma: zij zegt niet alleen wie de familie is, zij zegt wat zij moet zijn.

Dit hoofdstuk wordt eerlijk geplaatst onder het register van de overgedragen geheugen, want de nauwkeurige genealogie van de afstammelingen, zoals die in chassidische kringen circuleert, behoort meer tot de familietraditie dan tot de reeks burgerlijke akten die de historicus zou kunnen oplijsten. De zwijgzaamheid van het archief moet hier worden erkend: de verschuivingen in Oost-Europa — pogroms's, verhuizingen, en vervolgens de Shoah — hebben de documentaire sporen van de joodse families uit de regio verspreid en vaak vernietigd.

Levi Yitzhak onderhield voorts nauwe banden met zijn invloedrijkste chassidische tijdgenoten. Zijn correspondentie met Rabbi Schneur Zalman van Liadi, stichter van het chassidisme Habad, is gedocumenteerd; toen deze laatste in 1798 door de tsaristische regering werd gearresteerd, zond Levi Yitzhak onmiddellijk een gezant om zijn steun te betuigen. Deze solidariteit tussen meesters — die het niet altijd eens waren over alle punten van leer — illustreert een inzet voor het collectieve leven die de grenzen van zijn eigen gemeenschap overstijgt.

Wat de lignée meer zekerheid overdraagt dan een opeenvolging van namen, is een model: dat van de tsaddik dicht bij het volk, die de afstand weigert en zich barmhartig toont. De inzet voor het collectieve leven en de liefdadigheid — de concrete zorg voor armen, weduwen, de eenvoudigen — blijven verbonden aan de herinnering aan de dynastie van Berditchev. De stad zelf, lange tijd een van de grootste joodse centra van Oekraïne, droeg de naam van zijn heilige rabbi als een identiteit, en verbond voor altijd het lot van een gemeenschap aan dat van een familie.

Voorbij de lignée is Levi Yitzhak een symbool geworden. Zijn melodie van Rosh Hashanah, zijn gebeden in het Jiddisch gericht tot God als tot een vader, zijn moed als voorbidder hebben de populaire vroomheid, de liturgische muziek en de Joodse literatuur van de 20ste eeuw gevoed. Schrijvers van Jiddische en Hebreeuwse taal, denkers van de moderne Joodse vernieuwing, hebben er een beeld van de Oost-Europese spiritualiteit uit geput dat tegelijk zacht en ongehoorzaam was.

Deze uitstraling gaat voorbij het chassidische kader. De Kedushat Levi wordt vandaag gelezen en bestudeerd in kringen ver buiten de chassidische wereld alleen. De editie van 2023 uitgegeven door ArtScroll — toonaangevend orthodoxe uitgeverij — biedt een geannoteerde Engelse vertaling aan, wat aangeeft dat het werk een echte vitaliteit behoudt bij hedendaagse lezers. Dit redactioneel feit is niet anekdotisch: het getuigt dat de mystieke gedachte van Berditchev geen vrome archaïsme is maar een levend spiritueel hulpbron.

Door de plaats van de Jood in de wereld en zijn verhouding tot God ter discussie te stellen, resoneren de figuur van Berditchev met de grote debatten van hedendaagse Joodse gedachte over normaliteit, lijden en verantwoordelijkheid — debatten die op hun eigen manier zijn gevoerd door auteurs zoals Abraham B. Yehoshua in zijn nadenken over de Joodse conditie [Yehoshua, 1992], en vóór hem Elie Wiesel, wiens gehele werk in dialoog staat met de traditie van voorbede die Berditchev belichaamt. De lignee van Berditchev behoort dus tot die collectieve herinnering die de diaspora's verbindt: van middeleeuws Spanje, waar de responsa van de Rivash al getuigden van een halakha bezorgd om de zwakken en gedwongen bekeerden, tot aan de chassidische gemeenschappen van Oekraïne, dezelfde zorg voor de ander doorloopt de eeuwen en continenten heen.

Uit de hele wereld blijven Joden naar Berditchev gaan om te bidden bij het graf van de Minnaar van Israël, hem vragend voor hen in te treden bij de Hemel. Deze blijvende bedevaart — die de pogroms, de sovjetisering van Oekraïne, de Shoah en de lange communistische uitwissing overleefde — meet beter dan enige berekening de diepte van de indruk die een familie en een man hebben nagelaten in de herinnering van een volk.

Daarom werpt dit hoofdstuk, hoewel aan de zijde van de doorgegeven herinnering blijvend, licht op de universele draagwijdte van het personage: een lokale familie geworden gemeenschappelijk erfgoed, een naam geworden deugd. De opvatting van de Joodse Wet die deze lignee draagt is nooit legalistisch noch droog; het is een halakha bewoond door erbarming, waar de strengheid zich buigt voor zorg om de echte mens.

Rabbi Levi Yitzhak van Berditchev (1740–1809) — in het Hebreeuws : לֵוִי יִצְחָק מִבֶּרְדִּיטְשֶׁב ; in het Jiddisch : לוי יצחק בערדיטשעווער ; ook bekend onder de naam Kedushat Levi of Kedushas Levi, en onder de familienaam Derbarmdiger. Geboren in Husakiv in Galicië, leerling van Dov Ber van Mezeritch in de kring van de Maggid, achtereenvolgens rabbijn van Ryczywół, Żelechów en Pinsk voordat hij zich in 1785 in Berditchev vestigde, waar hij tot zijn dood bleef. Auteur van de Kedushat Levi, een chassidische commentaar op de Tora en de feestdagen waarvan het eerste deel in 1798 in Slavita werd gepubliceerd, is hij de centrale en stichtende figuur van deze lignée, vereerd als « Pleitbezorger van Israël » en « Minnaar van Israël » door alle takken van het chassidisme.

Rabbi Meir van Husakiv (onbekende data, bloeiperiode rond het midden van de achttiende eeuw) — vader van Levi Yitzhak, zelf zoon van Rabbi Moché van Zamoshtesh. Voortkomen uit een rabbijnse lignée die de traditie tot zesentwintig opeenvolgende generaties laat teruggaan, vertegenwoordigt hij de diepte van de verankering van de familie in de klassieke rabbijnse geleerdheid. Hij gaf zijn zoon een onderwijs in het Talmoed van hoog niveau, een onmisbare voorwaarde voor diens latere betrokkenheid bij het chassidisme. Zijn figuur blijft in de schaduw van zijn beroemde zoon, maar het feit dat de traditie deze genealogie heeft vastgehouden, getuigt van het belang dat aan de wetenschappelijke continuïteit werd gehecht.

Dov Ber van Mezeritch, de Maggid (circa 1704–1772) — in het Hebreeuws : דוֹב בֶּר מִמֶּזְרִיטְשׁ. Opvolger van de Baal Shem Tov aan het hoofd van de chassidische beweging, intellectuele organisator van haar eerste generatie en meester van Levi Yitzhak van Berditchev. In zijn kring verbleef Levi Yitzhak enkele jaren en ontving hij de grondslagen van zijn mystieke denken. Centrale figuur in de geschiedenis van het chassidisme, vormde de Maggid vrijwel alle grote tsaddikim van de volgende generatie, waardoor zijn school de smeltkroes van het klassieke chassidisme werd.

Rabbi Shmelke van Nikolsburg (1726–1778) — in het Hebreeuws : שמואל שמעלקה מניקלשבורג. Chassidische meester, zelf leerling van de Maggid, wiens ontmoeting met Levi Yitzhak in Ryczywół het eerste doorslaggevende contact van de toekomstige Berditchever met de chassidische wereld was. Onder zijn invloed besloot Levi Yitzhak zich naar Mezeritch te begeven. Rabbi Shmelke bekleedde vervolgens het rabbinaatsambt van Nikolsburg in Moravië, waar hij aanzienlijke invloed uitoefende op de joodse gemeenschap van Bohemen-Moravië.

Rabbi Schneur Zalman van Liadi (1745–1812) — in het Hebreeuws : שְׁנֵיאוֹר זַלְמָן מִלִיאַדִי. Stichter van het Chabad-Loebavitsj-chassidisme en auteur van de Tanya, was hij de nauwste contemporain van Levi Yitzhak in de galaxie van discipelen van de Maggid. De twee mannen onderhielden een gedocumenteerde correspondentie en vriendschap. Toen Schneur Zalman in 1798 door de tsaristische autoriteiten werd gearresteerd, toonde Levi Yitzhak onmiddellijk zijn steun, een gebaar dat de concrete solidariteit illustreert die de grote chassidische meesters bond, voorbij hun doctrinaire nuances. De latere dynastieke band tussen de twee families, door het huwelijk van een kleinzoon van Berditchev met een dochter van Dovber Schneuri, zette deze broederschap voort in een verbond van bloed.

Dovber Schneuri, de Mitteler Rebbe (1773–1827) — in het Hebreeuws : דּוֹבֵּר שְׁנֵיאוּרִי. Zoon en opvolger van Schneur Zalman van Liadi, tweede Rebbe van de Chabad-Loebavitsj-beweging. Zijn dochter huwde een kleinzoon van Levi Yitzhak van Berditchev, waardoor tussen de twee grote chassidische dynastieën een familiaire band werd gesmeed die door bronnen wordt bevestigd. Deze dynastieke alliantie illustreert de manier waarop families in het chassidisme netwerken van solidariteit via huwelijken opbouwden, waardoor de eenheid van een beweging werd versterkt die doorkruist werd door nuances in denken.

Rabbi Nahman van Bratslav (1772–1810) — in het Hebreeuws : נַחְמָן מִבְּרֶסְלֶב. Achterkleinkind van de Baal Shem Tov en stichter van het Bratslav-chassidisme, een van de meest originele en meest blijvende takken van de beweging. Tijdgenoot aan het einde van het leven van Levi Yitzhak, sprak hij bij het bericht van diens dood de lofrede uit die door chassidische bronnen is overgeleverd : « Wie ogen heeft om te zien, kan constateren dat het "licht van het universum" is uitgedoofd. » Deze uitspraak getuigt van de hoge waardering waarin hij de Berditchever hield en plaatst Levi Yitzhak op het toppunt van de spirituele hiërarchie van het chassidisme zoals zijn tijdgenoten deze waarnahmen.

Aan het einde van deze route moet expliciet worden benoemd wat de lignage van Levi Yitzhak van Berditchev, boven al zijn deugden, het best heeft uitgedrukt. Het is noch de glans van de geleerdheid, hoewel werkelijk en al in de kindertijd gedocumenteerd door de bijnaam ilui ; noch de institutionele macht, die hem langdurig door zwerven en oppositie werd ontzegd. Het is goedheid gemaakt tot pleidooi : de kunst om naast de beschuldigde te staan, om verdienste te zoeken waar anderen alleen schuld zien, om het oordeel in verweer om te zetten. Het medelijden dat in de naam van de familie zelf is ingeschreven — Derbarmdiger — was niet een gevoelsmatig gegeven, maar een leer, een methode en een trouw.

Deze deugd heeft zich in drie verschillende en elkaar aanvullende registers belichaamd. In het geschreven werk allereerst : de Kedushat Levi, samengesteld over een periode van ongeveer zesentwintig jaar in Berdychiv, is een monument van joodse mystiek waarin elke bladzijde ernaar streeft het goddelijk vonkje in de meest gewone mens te onthullen. In de rabbijnse praktijk vervolgens : Levi Yitzhak was een van de zeldzame meesters die tegelijkertijd het charisma van de tsaddik en de juridische verantwoordelijkheid van de stadrabbi aannamen, zonder ooit zijn vroomheid van de werkelijke wereld af te snijden. In de doorgegeven herinnering tenslotte : de anekdoten, de melodieën, de gebeden in het Jiddisch hebben zijn onderwijs ver buiten Berditchev verspreid, waardoor zijn naam een manier van Joods-zijn werd — dichtbij, gewaagd en barmhartig.

Door deze deugd te belichamen, neemt de lignage deel aan een van de oudste roepingen van Israël : die van de intercedent, van de melitz yosher, die voor de mens voor de Hemel pleit en voor gerechtigheid voor de machtigen. Vanuit dit oogpunt verlengt Levi Yitzhak Abraham en Mozes evenals hij de moderne verdedigers van de Joodse waardigheid aankondigde.

De eerlijkheid van de historicus legt een laatste voorbehoud op. Veel van wat de grandeur van deze figuur uitmaakt, bereikt ons via de herinnering, niet via het archief ; de legendes, hoe mooi ook, zijn geen bewijzen, en de exacte genealogie van de nakomelingen blijft gedeeltelijk buiten bereik. Maar deze spanning zelf is leerzaam : zij herinnert ons eraan dat bepaalde lignages minder via notariële akten dan via de deugden die zij besmettelijk hebben weten te maken, worden doorgegeven. Het Grote Boek van Berditchev is in dit opzicht minder de geschiedenis van een familie dan die van een manier van Joods-zijn — barmhartig, gewaagd en dicht bij de mensen.