Juifs de Berditchev

De Joodse vestiging in Berditchev wortelt in de eerste helft van de achttiende eeuw, onder het Poolse heerlijke regime. Begin achttiende eeuw, toen er al een aanzienlijke Joodse bevolking was, werd de kahal opgericht; de eigenares van de stad, Teresa Zawisza, verleende een privilege aan de corporatie van Joodse kleermakers die in 1732 werd gevormd. Dit schijnbaar ondergeschikte detail onthult een reeds gestructureerde gemeenschappelijke organisatie, voorzien van corporatieve instellingen en interne gerechtelijke autonomie.

Het beslissende moment was commercieel. Berditchev werd in 1765 een handelcentrum toen koning Stanislas Auguste er tien grote jaarbeurzen stichtte. Deze beurzen trokken kooplieden, makelaars en ambachtslieden uit de hele regio aan, wat de stad een knooppunt maakte van uitwisselingen tussen de Poolse grondadel en verdere markten. Bovendien kwamen Christelijke pelgrims er het wonderdadige icoon vereren, wat ook bijdroeg aan de ontwikkeling van de plaatselijke handel. Zo vermengden zich in Berditchev het katholieke heilige, de profane handel en het Joodse leven, in een sambestaan dat evenzeer door belang als door noodzaak werd bepaald.

De dominantie van het vorstenhuis der Radziwiłł consolideerde deze handelsmissie. In 1797 verleende prins Radziwiłł aan zeven Joodse lakenbandels het monopolie op de handel in laken in Berditchev. Dit privilege sticht een echte Joodse handelende bourgeoisie, wiens invloed in de volgende eeuw zou groeien. De integratie van de stad in het Russische Rijk, naar aanleiding van de verdelingen van Polen in 1793, brak deze impuls niet; zij herleidde deze naar de uitgestrekte binnenmarkten van Rusland.

Geen naam is onlosmakelijk verbonden met Berditchev dan die van Levi Yitzhak. Levi Yitsḥak ben Me'ir de Barditshev (1740–1809) was rabbijn, chassidische leider en Joods volksheld, een voornaam figuur in de kring van leerlingen van de Maguid Dov Ber. Voordat hij de stad bereikte die voorgoed zijn naam zou dragen, had hij elders gediend: geboren in een vooraanstaande rabbijnse familie, sloot hij zich in 1766 aan bij de kring van leerlingen van Dov Ber van Mezhirich, en was hij rabbijn van Ryczywół, Żelechów en Pinsk voordat hij werd benoemd tot het belangrijke Oekraïense rabbinaatsambt.

Zijn vestiging markeerde een hoogtepunt voor de stad. In 1785 werd Levi Yitsḥak benoemd tot rabbijn van Berditchev, een regio waar het chassidisme als minder controversieel werd beschouwd; hij bleef daar voor de rest van zijn leven, stellig de naam van deze grote overwegend Joodse stad en belangrijk handelscentrum aan het chassidisme verbindend. Het is echter van belang een te eenvoudig beeld te nuanceren: ondanks zijn belangrijke positie in Berditchev lijkt het niet dat Levi Yitsḥak een "hof" of een breed gevolg heeft gesticht. De uitstraling van de meester berust dus minder op een gestructureerde dynastieke beweging dan op moreel en spiritueel gezag.

De collectieve herinnering heeft van hem de verdediger van Israël bij uitstek gemaakt, degene die naar de traditie zou durven, de Hemel voor de rechter te slepen ter verdediging van zijn volk. Levi Yitsḥaq van Berdichev (ca. 1740–1810) was een chassidische meester en blijft een van de meest geliefde figuren van de volkstraditie van Joods Oost-Europa. Deze verhalen, van generatie op generatie doorgegeven, behoren tot de levende herinnering eerder dan tot het documentaire archief; dit hoofdstuk verzamelt ze als zodanig, met de voorzichtigheid die bij elke hagiografie betaamt. Berditchev was niet alleen een chassidisch centrum: in de achttiende eeuw woonden en werkten daar vooraanstaande rabbijnen, onder wie Levi Yitzhak van Berdichev, maar ook de beroemde verdediger van de Joodse Verlichting, rabbijn Yitzhak Ber Levinzon.

De negentiende eeuw maakte van Berditchev een economisch centrum van eerste rang, waar de joodse activiteit zich concentreerde in handel, financiën en drukkerij. In 1797 verleende prins Radziwiłł aan zeven joodse lakenthandels het monopolie op de lakhandelij, en in de eerste helft van de negentiende eeuw was de handel van de stad geconcentreerd in joodse handen.

Deze concentratie beperkte zich niet tot detailhandel: zij strekte zich uit over een financieel netwerk van aanzienlijke omvang. De Joden stichtten tientallen handelsvennootschappen en bankstellingen, voorzien van agentschappen binnen Rusland en zelfs in het buitenland. Berditchev werd zo een kredietplein dat het Volhynische platteland verbond met de grote keizerlijke markten. De Joden dienden ook als agenten voor de naburige domeinen van de adel, waarvan de landbouwproducten op de beurzen van Berditchev werden verkocht.

Het intellectuele leven vergezelde deze welvaart. In 1798 werd een joodse drukkerij in de stad opgericht. Volgens referentiebronnen behoorde deze pers tot de meest actieve in de joodse wereld van Oost-Europa, verspreiding van religieuze werken en later geschriften uit de Haskala [YIVO Encyclopedia ; Jewish Virtual Library]. De stad herbergde zo gelijktijdig de hassidische gijnstering en de stromingen van intellectuele emancipatie, in een soms gespannen maar diep creatief evenwicht. Deze dubbele identiteit — pôl van vroomheid en pôl van moderniteit — onderscheidt Berditchev van menig dorp in de Nederzettingszone.

Het joodse gewicht van Berditchev was, in verhoudingsgewijs opzicht, een van de hoogste van het gehele Russische Imperium. Volgens de volkstelling van 1897 waren er 41 617 Joden in de stad, vertegenwoordigend 80 % van de bevolking. Een dergelijke verhouding maakte van Berditchev een joodse stad niet alleen naar aantal, maar naar de textuur van het dagelijks leven: het Jiddisj was daar de overheersende taal, de hebreeuwse kalender bepaalde het ritme van het jaar, en de communautaire instellingen — synagogen, scholen, onderlinge hulpvereenigingen — structureerden het collectieve bestaan.

De stad trok bovendien een opmerkelijk cultureel leven aan. De stad trok belangrijke culturele figuren aan; na de incorporatie van Berditchev in het Russische Imperium in 1793 bloeide het joodse culturele leven er op en werd het een belangrijk handelscentrum.

Het laatste derde van de negentiende eeuw bracht echter een betrekkelijke neergang. De ontwikkeling van de spoorwegen, die de stad gedeeltelijk omtrokken, en de concurrerende opkomst van Odessa en Kiev als moderne handelspolen erodeerden geleidelijk de economische centraliteit van de beurzen van Berditchev [Jewish Virtual Library]. Emigratie, verarming van een deel van de bevolking en beperkingen op de Joden van de Woonzone versterken deze beweging. De stad bleef dicht bevolkt met Joden, maar haar rol als financiële hoofdstad nam af, en veel van haar inwoners kenden rond de twintigste eeuw een bescheiden, soms precaire situatie.

De Duitse bezetting in de zomer van 1941 bezegelde het lot van de gemeenschap. Vanwege zijn symbolische naam vielen de Duitsers Berditchev met bijzondere felheid aan toen zij de stad op 6 juli 1941 bezetten, en liquideerden zij de getto in drie maanden.

Het uitroeiingsproces verliep in fasen. Op 27 augustus 1941 verzamelden SS-soldaten en voerden zij 1 303 Joden af « om naar landbouwarbeid te worden gestuurd »; op 4 september werden zij allemaal enkele kilometers ten zuiden van Berditchev, bij het dorp Khazhin, gefusilleerd. Vervolgens kwam de hoofdmassacre. Op 15 september 1941 werden de resterende 12 000 Joden verzameld door een speciale eenheid van de opperbevelhebber van de SS en politie van het zuidfront onder leiding van Friedrich Jeckeln, het politiereservebataljon 45 en een commando van de Einsatzgruppe C, met medewerking van de Oekraïense politie. Na selectie van ongeveer 400 « specialisten » voerden de Duitsers de anderen naar het militaire vliegveld bekend als Lysaya Gora, vijf kilometer van Berditchev.

De omvang van de misdaad kan worden gemeten aan de cijfers geregistreerd door gedenkaisen. In september 1941 kregen jonge mannen en vrouwen uit de getto het bevel « aardappelen uit te graven »; op 15 september werden 18 600 personen, praktisch de hele getto, vermoord bij het dorp Khajino. Onder de getuigen en kroniekschrijvers van deze ramp bevindt zich de schrijver Vassili Grossman, afkomstig uit de stad: Vassili Grossman, afkomstig uit Berditchev, beschreef deze gebeurtenissen. Zijn moeder werd daar vermoord, en zijn verslag van het martelaarschap van Berditchev behoort tot de eerste literaire getuigenissen van de Shoah door kogels in Oekraïne [The Black Book ; Yad Vashem].

De geschiedenis van de Joden van Berditchev vormt een treffende samenvatting van de baan van het judaïsme in Oost-Europa : een snelle bloei ondersteund door markten en adellijke privileges, een spiritueel hoogtepunt belichaamd door Levi Yitzhak, een financiële welvaart die heel het Russische Rijk voedde, vervolgens een relatieve achteruitgang aan het einde van de negentiende eeuw, en tenslotte de totale vernietiging in enkele weken in het najaar van 1941. De stad die men de « Jeruzalem van Volhynië » noemde, was tegelijkertijd een marktplaats en een plaats van gebed, en het is in deze dualiteit dat misschien zijn eigen genie huist.

Deze geschiedenis reconstrueren vereist het samenbrengen van twee registers. Het archief — volkstellingen, privileges, uitroeiingsrapporten — stelt de feiten vast met soms huiveringwekkende precisie. De herinnering — de legenden van de verdediger van Israël, de anekdotes van kooplieden, de doorgegeven herinneringen van verspreide families — bewaart de warmte van een verdwenen leven. Het onderhavige werk heeft getracht deze onderscheiding te eerbiedigen zonder deze ooit te verharden, zich bewust dat de geschiedenis van een vernietigde gemeenschap zowel rigoureus als trouw dient te zijn. Berditchev bestaat niet meer als Joodse stad ; het blijft voortbestaan als naam, als herinnering, en als waarschuwing.