Familie Kohen-Zedek (Pumbedita)

Om de Kohen-Zedek te begrijpen, moet je eerst de wereld begrijpen die hen heeft voortgebracht. Na de afronding van de Talmud van Babylonië concentreerde de religieuze autoriteit van het jodendom zich in de academies (yeshivot) van Babylonië, onder de soevereiniteit van het Abbasidische kalifaat waarvan Bagdad het centrum was. Twee instellingen domineerden: de academie van Sura en die van Pumbedita. Er waren minstens één ander academie actief in de geonische periode, maar Sura en Pumbedita waren de belangrijkste yeshivot, die elkaar vaak stilzwijgend bestredden om de primaat, elk op verschillende momenten zegevierend.

Aan het hoofd van elk stond de Gaon, een term die de uitmuntendheid van geleerdheid aanduidt en die kwam te betekenen de opperse halakhische autoriteit. De Gaon antwoordde, per brief, op vragen van soms verre gemeenschappen: deze responsa (teshuvot) vormen een van de grootste juridische corpora in de joodse geschiedenis en de voornaamste manier van uitoefening van geonische autoriteit. Het was in dit kader — dat van een geleerdheidsmagistraat, van overdracht van de Mondelinge en Schriftelijke Wet — dat de familie Kohen-Zedek haar roeping vond.

De interne structuur van de academies was zelf de weerspiegeling van een ideaal van collectieve organisatie. Afstamming telde daarin zeker — zes of zeven families leverden de grote meerderheid van de geonim van Sura en Pumbedita, waarvan drie van priesterlijke oorsprong —, maar verdienste in geleerdheid bleef het uiteindelijke criterium. De geonim Jacob, Ivomai, Moïse en Kohen Zedek ben Ivomai behoorden tot dezelfde priesterlijke familie van Sura; een derde priesterlijke familie bracht de gaon Kohen Zedek van Pumbedita voort, zijn zoon Nehemia, en later Samuel ben Hofni. Deze dynastieke continuïteit van priesterschap en geleerdheid was niet louter nepotisme: zij garandeerde de herinneringsoverdracht van een onderwijs van generatie op generatie, binnen huizen waar studie de dagelijkse adem was.

De uitoefening van deze functie drukte al op zichzelf een deugd uit die de traditie van Israël door de eeuwen heeft gedragen: de zorg voor de Wet, het besef dat elke halakhische beslissing het concrete leven van verspreide gemeenschappen raakte. Rechtvaardigheid uitvoeren door het recht, niet door kracht; het collectieve leven ordenen door bestudeerde woorden eerder dan door dwang — zulk was de taak waarvan de Kohen-Zedek erfden, en zulk was hun eerste manier om de tzedaqah ingeschreven in hun naam te dienen.

De stichtingsnotice van deze geslacht noemt Kohen Zedek ben Ivomai — soms uitgesproken als Ikhumai — als Gaon van Sura van 832 tot 848, opvolgend van Mesharshiya Kahana ben Jacob na een interregnum van twee jaar. Dit figuur, dat behoort tot de lange reeks van academiehoofden die de Lettre de Sherira Gaon in de vorm van opvolgingslijsten met amtstermijnen heeft bewaard, is voor ons niet langer slechts een naam in een chronologie. Dankzij de drie manuscripten die het Corpus Zakhor heeft overgeleverd [id:bb280c2d, id:fbbed83a, id:2c0d8906], openbaart zij zich nu als een volwaardig auteur, begiftigd met een eigen stem, methode en gevoeligheid.

Voorzichtigheid is geboden bij de dateringen: de geonische kronieken van de 9de eeuw werden later opgesteld, en historici bediscussiëren soms een verschil van enkele jaren. Wat vast staat, is de functie en, thans, het werk.

De responsa in het Hebreeuws vormen de ruggengraat van de intellectuele erfenis van Kohen Zedek ben Ivomai. In een eeuw waarin de meerderheid van de geonim hun antwoorden in het Aramees redaceerde — de lingua franca van de rabijnische Babylonië — kiest Kohen Zedek opzettelijk voor het Hebreeuws, en hij deed dit in een taal die beknopt, nauwkeurig en ontdaan van overbodig sieraad was. Deze keuze was niet zonder betekenis: opteren voor de heilige taal in de halakhische communicatie betekende zich tot een breder, potentieel minder gearabiseerd publiek richten, en stellen dat de Torah in het Hebreeuws tot degenen sprak die haar van overal uit bevroegen. Zijn responsa bestrijken alle gebieden van de halakha — burgerrecht, familierecht, sabbatregels, rituele zuiverheid — maar schenken bijzondere aandacht aan de wetten van de zegeningen en de teksten van de liturgie, wat de diepe gevoeligheid van de auteur voor het gebed als door de Wet geordende daad openbaart.

Deze klemtoon op de liturgie is niet zonder betekenis in de context van die tijd. Tegenover het opkomende karaïsme, dat precies het gezag van de mondelinge traditie betwistte en daarmee ook de gebeden die door de rabbijnen waren uitgewerkt, was het vastleggen van de halakha van het gebed zowel een daad van doctrinaire weerstand als een pastorale dienst. Door nauwkeurig antwoord te geven op vragen over liturgische teksten en gewoonten, stelde Kohen Zedek ben Ivomai dat het gebed niet de spontane uitdrukking van een individu tegenover God is, maar de taal van een gemeenschap die zich herinnert, geordend door de Wet.

Het werk over de Séder van Pessach verlengt deze liturgische en halakhische roeping. Dat een gaon van de 9de eeuw een heel tractaat wijdde aan het ritueel van de Pascha-nacht getuigt van het belang dat hij hechtte aan de verbinding tussen collectieve herinnering en dagelijkse praktijk. De Séder is niet simpelweg een feestmaaltijd: het is het in scène zetten van de uittocht uit Egypte, de grondleggende daad waardoor elke generatie zich de vrijheid van Israël opnieuw toe-eigent. Over de Séder schrijven betekent schrijven over de collectieve herinnering van Israël — over de wijze waarop een volk zich zelf herinnert om zichzelf te blijven. Dat dit werk samen met de responsa en het boek van gebeden in de overdracht van het Corpus Zakhor is meegegaan, is niet toevallig: de drie teksten vormen een coherent triptiek, dat van een gaon die zich even zeer om gebed als om recht bekommert, om ritueel evenzeer als om regel.

Het siddur is wellicht de meest treffende bijdrage. De bronnen wijzen hier voorzichtig op: Kohen Zedek ben Ivomai is mogelijk de eerste gaon — zelfs vóór Natronai ben Hilai — die een boek van gebeden heeft samengesteld. Hoewel het vaststellen van deze prioriteit met absolute zekerheid moeilijk is, is het bestaan van de compositie zelf attesteren. Het gaat vooraf aan de beroemde Seder Rav Amram, het siddur van Amram ben Sheshna van Sura (gestorven in 875), dat lange tijd als het archetype van het Joodse boek van gebeden werd beschouwd. Dat Kohen Zedek ben Ivomai deze grondleggende gebaar mogelijk inleiding gaf, of er althans voorboding van was — het gebed opschrijven om het aan verre gemeenschappen over te dragen — plaatst deze figuur aan de drempel van een stille revolutie in de geschiedenis van de Joodse liturgie.

Want het siddur is, voordat het een voorwerp van vroomheid is, een politieke en pastorale daad: het beantwoordt aan de behoefte van een verspreide diaspora die niet langer op de aanwezigheid van een levende meester kan vertrouwen om haar te leren hoe te bidden. Het gebed opschrijven betekent aan de afwezige de tegenwoordigheid van de gemeenschap bieden, betekent waarborgen dat de woorden van de avond en de ochtend hetzelfde zullen zijn in Bagdad en in Cairouan. In dit gebaar ligt een voorname vorm van zorg voor de ander — deze liefdadigheid die in de Joodse traditie niet slechts in zilverstukken wordt gemeten, maar ook in tijd, in kennis en in overdracht.

Ook een bijzondere zorg kenmerkde de wijze waarop Kohen Zedek ben Ivomai zijn gezag uitoefende: hij zorgde ervoor de gemeenschappen die hem raadpleegden niet de gewoonten van zijn eigen academie op te leggen. Waar andere geonim de gebruiken van Sura of Pumbedita tot universele norm konden verheffen, erkende hij de legitimiteit van lokale praktijken. Daar ligt, in deze discreetie van macht, een opmerkelijke uitdrukking van verdraagzaamheid en bescheidenheid van degene die overdraagt: de Wet dienen, niet het eigen huis opleggen.

Het is aan de wending van de IXᵉ en Xᵉ eeuwen dat de pumbeditaanse tak van de lignée Kohen Zedek Kahana ben Joseph de levendige documentatie bereikt, waarvan de geschiedenis ons wordt overgebracht door de geonische bronnen en de referentieberichten. Zijn geonat werd gekenmerkt door een van de openbaarste episodes van het institutionele leven van Pumbedita: een erfenisconflict dat resulteerde in het gelijktijdig bestaan van twee rivaliserende academies.

Volgens de bronnen kwam een breuk tussen Kohen Zedek en een ander aspirant, Mevasser, waarbij elk de geonische legitimiteit opeiste. Na hun verzoening en tot de dood van Mevasser in 922 of 925 dienden beide geleerden als geonim van Pumbedita, elk in een afzonderlijke academie. Kohen Zedek leidde vervolgens alleen de yeshivah tot zijn dood. Deze afloop verdient overdenking: waar een schisma de instelling had kunnen vernietigen, bewaarde verzoening — zelfs partieel, zelfs moeilijker — de eenheid van kennis. De tolerantie en zoektocht naar compromis, waarden die de Joodse traditie in het hart van het gemeenschapsleven plaatst (shalom bayit, de vrede van het huis, uitgebreid naar het studieverblijf), vinden hier een concrete en gedocumenteerde incarnatie.

Het belang van zijn academie meet zich nog aan een opvallend feit: Saadia ben Joseph, de toekomstige Gaon, was lid van zijn academie en ontving van hem de eretitel van alluf. Aldus, hij die een van de grootste geesten van het middeleeuwse jodendom zou worden — filosoof, grammaticus, vertaler van de Bijbel in het Arabisch, tegenstander van het karaïsme — werd onderscheiden en bevorderd in de kring van Kohen Zedek Kahana. Dat de meester een talent kon herkennen en eren dat hem zou overtreffen, zegt iets over de grootmoedigheid van het huis Kohen-Zedek: het vermogen om genie te erkennen en te voeden zonder ervan bedreigd te zijn. Dit is, overgebracht naar het domein van studie, de deugd van desinteresseerd onderwijs, die vorm van liefdadigheid die erin bestaat kennis te geven zonder die vast te houden.

Opgemerkt moet worden dat de bronnen expliciet zijn over een duisterpunt: geen responsum van Kohen Zedek Kahana ben Joseph is tot ons gekomen, en niets van zijn eigen onderwijs is ons rechtstreeks bekend. De eerlijkheid van het verhaal eischt dit: zijn grootheid, zoals het archief die overbrengt, is van institutionele en menselijke aard eerder dan van intellectuele in strikte zin. Hij is de gaon die verzoende, die verwelkomde, die erkende — en dat is reeds veel.

De lineage zet zich voort in de 10e eeuw met Nehemiah, zoon van Kohen Zedek Kahana ben Joseph, die de naam van zijn vader tot het einde toe droeg als een last. Nehemiah ben Kohen Tzedek was het hoofd (gaon) van de academie van Pumbedita van 960 tot 968. Deze filiale band, expliciet getuigd door de bronnen, vormt de solidste genealogische pijler van het hele bouwwerk: tussen Kohen Zedek Kahana ben Joseph en Nehemiah is de opvolging van bloed en ambt vastgesteld door het archief zelf.

De loopbaan van Nehemiah was echter allesbehalve een vreedzame opgang. Terwijl zijn voorganger, Aaron ibn Sargado, nog in functie was, probeerde Nehemiah hem af te zetten; maar het college stond erop hem te handhaven, omdat hij hem in elk opzicht de baas was. Deze mislukte poging onthult het menselijke gezicht, en soms scherpe, van de institutionele geschiedenis: de ambities van een man, de weerstand van een wetenschappelijk lichaam gehecht aan verdienste. De eerlijkheid van het verhaal dwingt ons deze schaduw niet op te smukken. Het feit dat het college ervoor koos een hoofd geacht als superieur in stand te houden, getuigt in negatieve zin van een deugd die eigen is aan de gaonische cultuur: de voorrang van geleerde verdienste boven gunst of erfelijkheid. De academie liet zich niet alleen leiden door het prestige van een naam; ze oordeelde naar bekwaamheid.

Toen Nehemiah eindelijk het gaonaat bereikte, was het in een Babylonië waar het overwicht van de academies begon te wankelen, terwijl nieuwe studiecentra — in Spanje, Noord-Afrika, Egypte — opgang maakten. Zijn kort bestuur behoort tot de schemering van een wereld. Na hem was het Sherira Gaon die het hoofd van Pumbedita in 968 op zich nam, om deze tot 998 te leiden, voordat hij de fakkel aan zijn zoon Hai Gaon doorstelde. De lineage Kohen-Zedek had zijn tijd voltooid. Daarin omhelst zij het lot van het gaonische Babylonië zelf: zij zou daar tot in haar afkeer een van de gezichten van zijn.

Waar andere geonim-geslachten zich onderscheidden door hun duur aan de macht of door de schittering van doctrinale controverses, liet de familie Kohen-Zedek een bijzondere spoor na: zij was misschien de eerste, in de geonische ruimte, die systematisch gebed, paasritueel en halakhisch responsum in dezelfde taal — het Hebreeuws — te boek stelde, waardoor zij een continue draad tussen liturgie en recht weefde.

Dit is geen detail. De kwestie van de taal van de responsa was in de 9de eeuw evenzeer een politieke als een stilistische kwestie. Het Aramees was de taal van de Talmud, van de academies, van het Judeo-babylonische volk in zijn dagelijkse uitwisselingen. Het Hebreeuws was de taal van de Bijbel, van de liturgie, en, geleidelijk aan, van geleerde correspondentie met steeds verder verwijderde gemeenschappen. Het Hebreeuws kiezen voor zijn responsa, zoals Kohen Zedek ben Ivomai deed, was kiezen om buiten Babylonië gelezen te worden, om de gemeenschappen rond de Middellandse Zee te bereiken die Bijbels Hebreeuws beheersten maar niet het Babylonisch Aramees. Het was, in de taal van kennis, een gebaar van openheid naar het vreemde.

Deze trilogie van Kohen Zedek ben Ivomai — siddur, haggadah of verhandeling over de Séder, responsa — vormt een betekeniseenheid. Zij zegt dat een gaon van de 9de eeuw begrepen had dat halakhische autoriteit niet tot jurisprudentie kon worden gereduceerd, dat zij ook het gebed moest ordenen en de tijd moest heiligen. In de Joodse traditie is de Wet niet alleen de code die geschillen tussen mensen regelt; zij is ook de taal waardoor een gemeenschap zich voor God terugvindt, 's avonds en 's morgens, bij Pessach zoals bij Jom Kippour. Deze twee dimensies — het recht en de liturgie — in een enkel samenhangend werk verenigen, was het uitdrukken van een organische opvatting van het Joodse leven waar het heilige en het rechtvaardige niet uit elkaar gaan.

De aandacht voor de Séder van Pessach verdient een extra halte. De Haggadah is bij uitstek de tekst van het collectieve geheugen: zij vertelt hoe slaven een volk werden, hoe vrijheid geen verworvenheid is maar een actief geheugen dat elk jaar opnieuw moet worden opgewekt. Dat Kohen Zedek ben Ivomai een heel werk aan het codificeren van dit ritueel wijdde, zegt dat hij zich scherp bewust was van de functie van geheugen in het voortbestaan van een verstrooid volk. De Séder opschrijven is opschrijven dat de tocht uit Egypte niet tot het verleden behoort: zij behoort tot de tafel van elk Joods gezin, waar het zich ook bevindt. Het is de deugd van geheugen als daad, deze dimensie van de Hebraïsche traditie die de term Zakhor — herdenk — in een enkel woord samenvatten.

Het blijft nodig om de naam zelf ter discussie te stellen, daar waar de gedocumenteerde geschiedenis en het symbolische geheugen elkaar antwoorden. Kohen duidt op het lidmaatschap van de priesterlijke kaste, afstammelingen van Aaron, aan wie de traditie het diensten in de Tempel toevertrouwde en, na de vernietiging ervan, een bijzondere status in de liturgie en het gemeenschapsleven. Zedek — de gerechtigheid, de rechtschapenheid — is geen neutrale naam: hij roept Melchisédek op, Malki-Zedek, « koning van gerechtigheid » en « priester van de Allerhoogste God » uit Genesis, een figuur waarin zich juist het priesterdom en de gerechtigheid verenigen.

Dat verscheidene gaonim deze dubbele zegeldrager — de erfde priesterlijke functie en het ideaal van gerechtigheid ingeschreven in hun familienaam — was zonder twijfel deels een kwestie van naamkundige toeval en deels van bewuste bewustheid. De redactionele gissing, hier duidelijk als zodanig aangegeven, is dat deze naam als een roeping kan zijn ervaren: gerechtigheid uitvoeren door de Wet, niet door het zwaard. Want de geonische halakha was vooral een instrument van sociale vrede, een middel om geschillen op te lossen, de weduwe en de wees te beschermen, de gemeenschappelijke liefdadigheid (tzedaqah) te organiseren, waarvan de naam zelf van de lignage de wortel is.

Deze roeping wordt met bijzondere scherpte zichtbaar in de manier waarop Kohen Zedek ben Ivomai zijn responsa schreef : in beknopt Hebreeuws, in een taal die versiering weigert en recht op de zaak afgaat, bood hij aan de gemeenschappen die hem raadpleegden een duidelijk, toepasbaar antwoord dat hun eigen gebruiken respecteerde. Deze weigering om zijn plaatselijke gewoonten op degenen die hem raadpleegden op te leggen was op zich al een vorm van gerechtigheid: erkennen dat de Wet niet één enkel gezicht heeft, dat de halakhische waarheid zich naar plaats en traditie onderscheidt, dat de demoed van de rechter de eerste voorwaarde voor uitgeefde gerechtigheid is.

Aldus verschijnt, op het snijvlak van archief en symbool, de lignage Kohen-Zedek als een levende meditatie op één van de meest gecommentarieerde verzen van Israël: « Gerechtigheid, gerechtigheid zult gij navolgen » (Deuteronomium 16,20). Door van hun naam een last te maken en van hun last een dienst aan de Wet, hebben deze priester-rechters van Pumbedita en Sura, elk naar hun maat en met hun schaduwen, het overtuiging belichaamd dat gerechtigheid niet alleen een persoonlijke deugd is maar het fundament zelf van het collectieve leven van een volk.

De glans van Pumbedita doofde niet uit met zijn laatste academies. Via de responsa en de doorgegeven beslissingen verspreidde de autoriteit van de gaonim — waarvan de Kohen-Zedek onderdelen waren — zich naar de nieuwe centra van het jodendom, en men kan over eeuwen heen volgen hoe de babylonische talmudalke kennis naar Spanje en de Maghreb migreerde. De siddourim en de halakhische verhandelingen geschreven door de geonim van Sura en Pumbedita werden gekopieerd, becommentarieerd en bediscussieerd in de academies van Kairouan, Cordoue, Toledo en Fès. Het werk van Kohen Zedek ben Ivomai, door bij te dragen aan de vaststelling van de liturgie en halakha in het Hebreeuws, behoort tot deze beweging van translatie die de autoriteit van kennis van Babylonië naar de Middellandse Zee bracht.

Het is in deze lange translatie dat zich veel later de grote sefardische rabbijnse figuren inschrreven, wier geleerdheid de geonische roeping in een andere wereld verlengde: de stichting van een rabbijnse literatuur in Iberia door Meïr ben Todros Abulafia, de transformatie van het toledo judaïsme door Asher ben Yehiel, of nog, in Marokko, de figuur van Raphaël Encaoua genoemd « de Ben Ish Haï van Marokko » en het halakhische werk van de Ankawa. Deze verwantschappen zijn niet genealogisch in bloedszin: zij zijn spiritueel en juridisch. Zij vertellen hoe de autoriteit gesmeed in Pumbedita en Sura, inclusief door het huis Kohen-Zedek, de gemeenschappelijke basis werd waarop latere diaspora's hun eigen halakha bouwden.

Er is, in de keten die van de siddur van Kohen Zedek ben Ivomai naar de Seder Rav Amram loopt, vervolgens naar de siddur van Saadia Gaon, en dan naar de sefardische en asjkenazische riten, een continuïteit die nooit zuiver formeel is. Elke schakel in deze keten nam een beslissing: beslissen om te schrijven in plaats van het gebed alleen in het mondelinge geheugen te laten, beslissen het ritueel vast te stellen om de verspreide gemeenschap te beschermen, beslissen dat gebed ook een zaak van Wet is. Het zijn deze opeenvolgende beslissingen, waarvan die van Kohen Zedek ben Ivomai één van de eerste atteste was, die van het nabijbels judaïsme een beschaving van het boek maakten in de meest letterlijke zin — een beschaving waar men niet bang is God op schrift te stellen.

De priesterlijke lijn van de geonim van Pumbedita en Sura was in dit opzicht een schakel in de onderbroken keten van transmissie (shalshelet ha-qabbalah) die het geheugen van Israël viert — erfgename van joods denken voordat het woord was uitgevonden. De bijdrage van de familie berust dus minder op een traceerbare afstamming dan op een wijze van dienst: de talmudalke kennis als gemeengoed, de autoriteit als verantwoordelijkheid, de Wet als instrument van gerechtigheid en vrede, en het gebed als erfgoed dat men door het schrijven bewaart voor hen die niet naar de academie kunnen komen.

Aan het einde van deze route laat de Kohen-Zedek-lijn uit Pumbedita — en door haar voorvader en naamgenoot priester, van Sura — zich minder begrijpen als een aaneengesloten stamboom dan als een opeenvolging van wachters van de Wet, verenigd door een naam en een roeping. Van Kohen Zedek ben Ivomai, gaon van Sura en auteur van een siddur, een verhandeling over de Séder van Pessah en responsa in het Hebreeuws die de gehele halakha omvatten, tot Kohen Zedek Kahana ben Joseph, gaon van Pumbedita, meester die de jonge Saadia de titel van alluf kon verlenen en artisaan van een verzoening die de eenheid van de academie redde, tot zijn zoon Nehemiah, betwiste gaon van een wereld in achteruitgang, het is de gehele trajectorie van het Babylonische geonatschap die zich in deze familie weerspiegelt.

De nieuwe bronnen maken het nu mogelijk, met een nauwkeurigheid die vóór hun integratie niet mogelijk was, de deugd te benoemen die deze lijn het best heeft uitgedrukt. Deze deugd is dubbel en onlosmakelijk verbonden: de gerechtigheid — de tzedaqah ingeschreven in de naam zelf — en de zorg voor overdracht. Want het volstaat niet om rechtvaardige beslissingen te nemen als niemand ze ontvangt; het volstaat niet om het gebed te kennen als het gebed verloren gaat omdat het niet opgeschreven wordt. Kohen Zedek ben Ivomai begreep, als eerste of onder de eersten in het geonale domein, dat gerechtigheid ook door vormgeving gaat, door verhebreeuuwing, door opschrijving. Het gebed overdragen, de Séder codificeren, in beknopt Hebreeuws antwoorden aan verre gemeenschappen: dit zijn drie handelingen die hetzelfde zeggen — dat de zorg voor de ander onlosmakelijk verbonden is met de zorg voor de Wet.

Bij deze voornaamste deugd voegen zich de institutionele verdraagzaamheid van Kohen Zedek Kahana, die verzoening verkoos boven breuk in het bitterste van de geonale schismen, en de royale ontvangst die hij de jonge Saadia bereidde, erkend en onderscheiden voordat zijn genie universeel werd uitgeroepen. De schaduwen ontbreken niet — de ambities van Nehemiah, de erfenistvisten — en het is juist omdat zij deze schaduwen draagt dat de herinnering aan deze familie waar blijft.

Door gerechtigheid als dienst en de Wet als vrede te belichamen, door de eerste jalons van een gemeenschappelijke liturgie bestemd voor de ballingen van de gehele wereld te plaatsen, neemt de Kohen-Zedek-lijn deel aan die kardinale deugd die Israël van Babylonië tot Toledo, van Pumbedita tot Fès heeft nagestreefd: het recht en het gebed tot een weg naar broederschap maken. Dit is, ingeschreven in een priesterlijke naam en nu in drie teruggevonden handschriften, het getuigenis dat zij aan het collectieve geheugen nalaat.