Familie Gideon

De wieg van de lineage is Iberisch. De Abudiente behoorden tot die elite van Portugese Sefaradim die, na gedwongen conversies en de insteiling van de Inquisitie, het schiereiland verlieten om, aan de tolerante marges van het protestantse Europa, een openbaar joods leven opnieuw op te bouwen. De familiale mémoire, bevestigd door genealogisch onderzoek, plaatst de grootvader van vaderskant van de financier, Moses Abudiente, als een Sefarade geboren te Lissabon, in Portugal, die zich vervolgens in Glückstadt, in Holstein, een streek dicht bij Hamburg, vestigde [Wikipedia, Sampson Gideon].

Deze verplaatsing is niet zonder betekenis. Glückstadt en Hamburg behoorden toen tot de zeldzame centra waar de « Portugese kooplieden » — een eufemisme voor Sefaradische Joden — hun handel en, geleidelijk aan, hun godsdienst konden uitoefenen. Door de landen van de Inquisitie te verlaten voor deze noordelijke toevluchtsoorden, vervulden de Abudiente het stichtingsgebaar van zoveel Sefaradische families van de vroegmoderne tijd: de openbare terugkeer naar het jodendom na generaties van verborgenheid. Deze heroverde vrijheid droeg de deugd van moed en trouw in zich, dit weigeren van de uitgewiste Wet die door de collectieve mémoire van Israël sinds de tijd van vervolgingen loopt.

Het was in deze omgeving dat Rowland Gideon werd geboren, wiens oorspronkelijke naam, volgens genealogische registers, Rohiel Abudiente was [Wikipedia, Sampson Gideon]. De doorgave van Hebreeuwse voornamen — Rohiel, Moses — in een Germaanse context getuigt van de volharding van een identiteit die noch ballingschap noch handel erin slaagden op te heffen.

De volgende generatie verschoof het zwaartepunt van de familie naar twee polen: de Antillen en Londen. Rowland Gideon, geboren te Glückstadt, behoorde tot deze ondernemende sefardische diaspora die zich in de koloniale Atlantische handel begaf. De Abudiente, stelt het onderzoek vast, behoorden tot de sefardische leidende klasse van planters in de Westindische eilanden [Wikipedia, Sampson Gideon]. Deze inschakeling in de koloniale economie, met de morele schaduw die zij voor de historicus van vandaag met zich meebrengt, was de weg waarlangs talrijke joodse families, uitgesloten van de traditionele Europese corporaties, kapitaal en respectabiliteit konden accumuleren.

De vestiging in Londen markeert een beslissende wendpunt. De Jewish Encyclopedia rapporteert dat Samson Gideon de zoon was van Rowland Gideon (overleden in 1720), een koopman in de Westindische eilanden, die zijn naam van het Portugese « Abudiente » veranderde toen hij zich in Engeland vestigde, poorter van de City of London werd en lid van de Paper-Stainers' Company op 17 februari 1697 [Jewish Encyclopedia]. De bronnen preciseren bovendien dat Rowland werd toegelaten tot de Worshipful Company of Painter-Stainers, één van deze gilden van de City waarvan de toegang voor een Jood uitzonderlijk bleef.

Deze naamsverandering — van Abudiente naar Gideon — is een uiterst betekenisvolle daad. Het betreft geen verloochening maar een onomastische naturalisatie: de Hebreeuwse patroniem van Gideon, rechter en bevrijder van Israël, vervangt de Iberische naam, alsof de familie, bij het bereiken van het Londense bolwerk, ervoor koos zich opnieuw in het bijbelse geheugen in te grondvesten in plaats van in het geheugen van het marranen. Rowland trouwde in tweede echt met Esther de Porto, ook joodse, dochter van Domingo (of Abraham) do Porto, een diamanthandelaar te Madras, in Indië [Wikipedia, Sampson Gideon] — een verbintenis die de lignée inschreef in het uitgebreide sefardische netwerk van edelsteenhandelaars dat Indië en Europa verbond.

Het is met Samson Gideon (februari 1699 – 17 oktober 1762) dat de lignée de top van publieke erkenning bereikt. Geboren aan London Wall, in de City of London, was hij de tweede zoon van vijf kinderen van Rowland Gideon [Wikipedia, Sampson Gideon].

Zijn opstijging was fenomenaal. De Jewish Encyclopedia verhaalt dat hij zijn zaken in 1720 begon met een kapitaal van 1 500 pond, dat zo snel toenam dat hij binnen enkele jaren een van de machtigste makelaars van Londen werd [Jewish Encyclopedia]. Hij was, volgens de door historicus James Picciotto in zijn Sketches of Anglo-Jewish History uit 1875 gevestigde formule, « de Rothschild van zijn tijd » en « de pilaar van het publieke krediet » [Wikipedia, Sampson Gideon ; James Picciotto, Sketches of Anglo-Jewish History, 1875].

Het hoogtepunt van zijn carrière was zowel politiek als financieel. Gideon is vooral bekend omdat hij de onderdrukking van de Jacobitische opstand van 1745 door de Hanoverijnse-Whig-regering financierde, en daarna een vertrouwde « adviseur van de regering » werd die de aanvaarding van de Jewish Naturalisation Act van 1753 ondersteunde [Wikipedia, Sampson Gideon]. Hij werkte in de periode waarin Engeland, bevrijd van zijn interne politieke beroering, een expansie van zijn krediet meemaakte — een periode die zijn actieve carrière vrijwel exact omspande [Jewish Historical Society of England].

Onder de administaties van Robert Walpole en vervolgens Henry Pelham werd hij de architect van de financiering van de openbare schuld en de oorlogsleningnen, met name tijdens de Oorlog van Oostenrijkse Successie. Hierin drukte de lignée Gideon een van de deugden uit waarmee de joodse diaspora de samenlevingen die haar ontvingen van dienst is geweest: economische actie in het kader van de stabiliteit van de staat, op een moment waarop het krediet van een natie evenveel waard was als zijn legers. De joodse financier, lange tijd een figuur van verdenking, werd hier garant van de openbare orde.

Het lot van Samson Gideon draagt in zijn hart een spanning die behoort tot de grote joodse meditatie over assimilatie. Man van de hoogfinancier, stellig strevende naar het stichten van een landelijk geslacht in een Engeland waar Joden noch eigendom konden bezitten noch zitting hebben, liep hij tegen de muur van wettelijke uitsluitingen op. De Jewish Encyclopedia formuleert het drama met helderheid: het grote doel van Gideons leven was het stichten van een landelijk geslacht, wat bijna onmogelijk te verwezenlijken was als Jood. Gevolgtijdig diende hij in 1754 zijn lidmaatschap van de sefaradische gemeente in, en vanaf dat moment voedde hij zijn kinderen op in het christelijk geloof [Jewish Encyclopedia].

Deze daad, die voor apostasie zou kunnen doorgaan, vraagt om een genuanceerde lezing waarin traditie en archief elkaar antwoorden. Want Gideon bekeerde zich niet zelf: hij trok zich uit de gemeente terug zonder ooit publiekelijk een ander geloof te omarmen, en hij bleef volgens historici van het Anglo-Jodendom, in het geheim bijdragen aan de werken van de sefaradische gemeenschap van Bevis Marks. De gemeenschappelijke herinnering bewaart het geheugen van een man die, terwijl hij de christelijke integratie van zijn nakomelingen voorbereidde, tot aan zijn dood een jaarlijkse bijdrage aan de synagoge betaalde en vroeg daar volgens joods ritueel begraven te worden.

Hier knoop zich een van de diepste vragen van de herinnering van Israël samen: wat blijft er van de Wet wanneer sociale ambitie eist dat men er zwijgen toe doet? Het geval Gideon suggereert dat vrome toewijding kan overleven onder de schijn van verloochening, dat clandestiene liefdadigheid een vorm van trouw kan zijn. Zijn vrijgevigheid jegens de gemeenschap die hij officieel verliet, getuigt van een gehechtheid die zich niet wilde uitblussen — deugd van de tsedaka, van de zorg voor de zijnen, des te nauwkeuriger uitgeoefend omdat zij discreet moest blijven.

De dynastieke strategie van Samson Gideon droeg vruchten af in de volgende generatie, maar tegen de prijs van het verlaten van het jodendom. Nadat hij zijn kinderen in het christelijke geloof had opgeheven, zag hij zijn zoon, eveneens Sampson genoemd, deze landadel bereiken die hijzelf niet had kunnen halen: deze werd tijdens het leven van zijn vader tot baronet benoemd, voordat hij later baron Eardley werd — de titel waaronder het nageslacht de anglicaanse tak van de familie Gideon kende [Geni, Sampson Gideon (Abudiente)].

Op die manier voltrok zich in twee generaties een emblematische trajectory van ambivalente emancipatie: de Portugese voorvader Moses Abudiente beoefende het Hebreeuws en de Sefardische eredienst in Glückstadt; de achterkleinkind zat onder de Britse adel onder een bijbels geworden adellijke titel. Daartussen had de lijn alles doorstaan — de Inquisitie, de ballingschap, de koloniale handel, het hogere bankwezen, de synagoge en de kerk.

Het zou gemakkelijk zijn in deze levensloop alleen maar een verlies te zien. De eerlijke historicus moet daarin ook de kracht van een hoop erkennen: die van eindelijk volledig toe te behoren tot een maatschappij die de Joden eeuwenlang had verworpen. Samson Gideons steun aan de Jewish Naturalisation Act van 1753 — de beroemde « Jew Bill », die snel onder druk van het publiek werd ingetrokken — toont aan dat hij, zelfs uit de gemeente teruggetrokken, werkte voor de wettelijke emancipatie van zijn vroegere geloofsgenoten. Daarin nam de lijn Gideon deel aan de grote collectieve zaak van joodse waardigheid, die van betrokkenheid bij het maatschappelijk leven en de verdediging van het recht van minderheden om openlijk te bestaan.

De lineage Gideon-Abudiento neemt een bijzondere plaats in in de geheugen van het anglo-judaïsme. Het was niet het talrijkste en ook niet het langdurigst trouw, maar het behoorde tot diegenen die, door hun eigen traject, de beslissende vragen stelden die de joodse gemeenschappen van het Westen twee eeuwen lang zouden debatteren: hoe ver integreren zonder zich op te lossen? Wat opofferen voor erkenning en wat bewaren?

Het figuur van Samson Gideon werd gerehabiliteerd door de joodse historiografie van de 19de eeuw, die hem verre van te veroordelen, in hem een pionier van openbare krediet en een discrete weldoener erkende. De Jewish Historical Society of England beschouwt hem als de meest opmerkelijke financier, joods of christelijk, van Engeland in het midden van de 18de eeuw [Jewish Historical Society of England]. Dit oordeel, afkomstig van een instelling gewijd aan de Britse joodse geheugen, toont aan hoe zeer de gemeenschap uiteindelijk als de zijne claimde een man die officieel daaruit was teruggekeerd.

Dat is de hele fijngevoeligheid van het geheugen van Israël: het geeft niet op degenen die het leken te verlaten, voor zover hun daden een diepere trouw verraadden dan hun verklaringen. De lineage Gideon behoort tot die categorie van scharnierfamilies waarvan de ambivalentie de memoriele draagwijdte niet verzwakt, maar deze integendeel exemplarisch maakt voor de moderne joodse toestand.

Aan het einde van dit parcours wordt duidelijk dat de geslacht Gideon-Abudiente, boven alle deugden van de joodse traditie, het best de trouwe liefdadigheid heeft uitgedrukt — die tsedaka die, bij Samson Gideon, des te volhardender werd naarmate zij zich moest verbergen. Hier is de lichtrijke paradox die dit verhaal bekroont: op het moment dat de man zich officieel uit de Sefardische gemeente terugtrok, bleef hij haar steunen, bereidde hij zijn joodse begrafenis voor en naliet hij aan zijn verlaten gemeenschap de vruchten van zijn succes. De Wet die hij in de salons van de City had verzwegen, hield hij levend in het gebaar van de uitgestoken hand.

Bij deze eerste deugd voegen zich twee andere, onlosmakelijk verbonden met het lot van de geslacht: de economische handeling ten dienste van het algemeen welzijn, belichaamd door een financier die van krediet een instrument van stabiliteit maakte voor het volk dat hem opnam; en de inzet voor collectieve emancipatie, gemanifesteerd in zijn steun voor het recht op naturalisatie van Joden. Aldus trekt de geslacht Gideon, van de hebraïstische grammaticus van Glückstadt tot de pair van het Koninkrijk Groot-Brittannië, de volledige boog van de westerse joodse moderniteit — met zijn gloriën, zijn entsagingen en zijn ondergrondse trouwen. Door deze liefdadigheid die voortleeft in ballingschap en zelfs in afzondering te belichamen, deelt de familie Gideon in deze immemoriale deugd waardoor Israël, door de eeuwen en continenten heen, zich steeds heeft herkend: de zorg voor zijn naaste, wat het ook kost, en al was het in stilte.