Familie Hyamson

De gedocumenteerde stam van de familie is Nathan Hyamson — attesteerd onder de vormen Nathan Haimsohn en Nathan Hyamson —, een man van kennis uit Suwałki, in het Russische Polen. Volgens de Britse volkstelling van 1871 oefende hij in Londen het beroep van schoolmeester uit (schoolmaster), nadat hij zijn familie in 1864 naar Engeland had gebracht [Jewish Miscellanies, 2024]. Deze dubbele roeping — onderwijs en overdracht — maakt van hem het archetype van de verplaatste Litouwse melamed, voor wie het onderwijs van kinderen in de Wet niet slechts een broodwinning is, maar de vervulling zelf van het gebod om over te dragen.

De emigratie van de Hyamson past in de grote beweging die onder het bewind van Nicolaas I en in de daarop volgende decennia de kaart van de Asjkenaazi-judaïciteit hertekende. Het tsaristische beleid, dat afwisselde tussen militaire dwang, economische beperkingen en pogingen tot geforceerde assimilatie, dreef hele families ertoe elders de vrijheid te zoeken om te studeren en te bidden [Stanislawski, 1983]. Door Suwałki al in 1864 voor Londen te verlaten, maakten de Hyamson de keuze voor een land waar de joodse gemeenschap, politiek émancipé slechts enkele jaren eerder, zowel veiligheid als de mogelijkheid van voorbijstreven door kennis bood. Het gebaar van Nathan — de studie bewaren terwijl hij zich in een nieuwe maatschappij inpast — draagt die deugd die het collectieve geheugen van Israël met ballingschap verbindt: van elk gastland een nieuw studeerhuisje maken.

Het spanningsveld tussen de familiale traditie, die een vader « rabbijn » vasthoudt, en het archief, dat hem als onderwijzer aanduidt, is geen tegenspraak maar een nuance: in de Litouwse wereld ging de geleeerde man natuurlijk van onderwijs naar rabbijnische functie over, en de titel volgde vaak meer de kennis dan het officieel ambt. Uit dit huis zullen de twee grote figuren van de naam voorkomen.

Moses Hyamson werd geboren in Suwałki op 3 september 1862 en werd door zijn ouders al in zijn vroege jeugd naar Engeland gebracht [Wikipedia ; Encyclopedia.com]. Opgeleid aan het Jews' College in Londen, de belangrijkste rabbijnse instelling van de Engelse judaïsme, ontving hij daar ook een wereldlijke vorming die werd bekroond door de universiteit van Londen — een verbinding van heilige studie en seculiere kennis die het kenmerk van de familie zou worden [Encyclopedia.com]. In 1899 was hij, samen met zijn medestudent Asher Feldman, een van de twee eerste mannen die de semicha — rabbijnse ordinatie — ontvingen, toegekend in Engeland zelf door opperrabbijn Hermann Adler [Jewish Miscellanies, 2024]. Dit feit is schijnbaar technisch, maar in werkelijkheid een mijlpaal: het markeert het moment waarop de Engelse judaïsme ophield zijn rabbijnen in te voeren en begon ze zelf voort te brengen. Moses Hyamson belichaamt dus de verankering van een autonoom joods instituut op Brits grondgebied.

Benoemd tot dayan — rechter van de Beth Din van Londen — in 1902, werd hij de voornaamste rechter ervan en oefende hij de autoriteit van de halakha uit ten dienste van een zich snel uitbreidende gemeenschap door de toevloed van vluchtelingen uit Oost-Europa [Jewish Miscellanies, 2024]. De functie van dayan raakt de kern van wat de joodse traditie beschouwt als de kardinale deugd: gerechtigheid, tsedek, toegediend volgens de Wet maar gematigd door praktische zorg voor de mensen. Tussen 1911 en 1913, na de dood van Hermann Adler, nam Moses Hyamson de functie van opperrabbijn ad interim van het Britse Rijk op zich [Wikipedia]. Beroemd om zijn immense Hebreeuwse geleerdheid en welsprekendheid, publiceerde hij reeds in 1910 The Oral Law and Other Sermons, waarin de Mondelinge Wet — het hart van rabbijns denken — werd uiteengezet voor een Engelstalig publiek [Jewish Miscellanies, 2024].

De overdracht die hij diende sluit hier aan bij de lange geschiedenis van joods gebed en Wet, waarvan historici hebben aangetoond dat zij zich voortdurend hebben hervormd zonder ooit de draad te verbreken [Elbogen, 1993] ; [Reif, 1993]. Door de substentie van de Torah she-be-al-pe in het Engels uiteen te zetten, verlengde Moses Hyamson dit duizendjarige werk van aanpassing dat de Wet in staat stelt om tot elke generatie in haar eigen taal te spreken.

In 1913, toen een definitieve opvolger zojuist op de zetel van oppererabbijn was geïnstalleerd, koos Moses Hyamson een nieuw pad en stak de Atlantische Oceaan over om rabbijn van de congregation Orach Chaim in New York te worden. Deze mobiliteit — van het ene continent naar het andere, van een hoogste ambt naar een congregationele leerstoel — zegt iets over de bescheidenheid van deze man, die de dienst aan een gemeenschap verkoos boven de enkele waardigheid van een titel. In de Verenigde Staten onderwees hij ook aan het Jewish Theological Seminary en droeg bij aan de vorming van een Amerikaanse generatie van geleerden en rabbijnen.

Het was in dit laatste hoofdstuk van zijn leven dat hij zijn meest duurzame geleerde werk voltooide: de vertaling en kritische uitgave van belangrijke werken van het middeleeuwse Joodse denken. Hij gaf in het Engels, met de Hebreeuwse tekst in parallel, de Sefer ha-Madda — het « Boek der Kennis », eerste boek van de Mishné Torah van Maimonides — evenals een uitgave van de Devoirs du cœur (Hovot ha-Levavot) van Bahya ibn Paquda. Je meten met Maimonides betekent jezelf inschrijven in de hoogste traditie van de Joodse filosofie en halacha, die sinds middeleeuws Spanje ernaar streefde de strengheid van de Wet en de rede met elkaar te verzoenen [Baer, 1966]. Door deze monumenten van spiritualiteit en recht voor de Engelstalige wereld toegankelijk te maken, liet Moses Hyamson niet alleen woorden van de ene taal naar de andere overgaan, maar een geheel continent van denken — een bijdrage aan talmudische en filosofische kennis die de onderwijzersvocation voortzet, overgeërfd van zijn vader. Hij stierf op 9 juni 1949, verlatend het beeld van een rechter en vertaler voor wie de Wet en intelligentie één waren [Wikipedia].

De neef van de dayan, Albert Montefiore Hyamson, werd geboren in Londen op 27 augustus 1875, op 7 Marquess Grove, in de wijk Canonbury [Jewish Islington ; Powerbase]. Zijn tweede voornaam, Montefiore, een eerbetoon aan de grote filantropische figuur van het Victoriaanse jodendom, zei reeds af waar hij zijn leven zou inschrijven. In 1895 trad hij in bij de Britse ambtenarij, eerst bij de Post, en voerde tegelijk een administratieve loopbaan en een intellectueel werk van zeldzame vruchtbaarheid [Jewish Miscellanies, 2022]. De familie hield aldus haar twee polen: bij de dayan de Wet, bij de historicus de Herinnering.

Albert Hyamson was bovenal de historicus van zijn eigen gemeenschap. Zijn A History of the Jews in England, gepubliceerd voor de Jewish Historical Society of England in 1907-1908, blijft een mijlpaal in de anglo-joodse historiografie [Online Books Page]. Hij gaf ook in 1903 een baanbrekend onderzoek over de Verloren Stammen en de invloed van hun onderzoek, en vervolgens in 1951 The Sephardim of England, een standaardwerk over de sefardische joden die zich in het koninkrijk hadden gevestigd [Online Books Page ; Jewish Miscellanies, 2022]. Dit laatste werk verbindt de familie, afkomstig uit het asjkenazische Oosten, met de andere grote tak van het joodse volk — de nakomelingen van de Iberische ballingschap wier geschiedenis werd gekenmerkt door vervolging, geforceerde bekering en volharding om zichzelf te blijven [Baer, 1966] ; [Yerushalmi, 1981].

Zijn engagement in het collectieve leven was standvastig: erelid-secretaris van de Union of Jewish Literary Societies in 1904, gekozen Fellow van de Royal Historical Society, voorzitter van de Jewish Historical Society of England van 1945 tot 1947 en tot zijn dood in 1954 erelid-redacteur van haar uitgaven [Wikipedia]. Door zijn leven te wijden aan het schrijven en het doen schrijven van de geschiedenis van de joden, diende Albert Hyamson een deugd die het jodendom aan de grondslag van zijn identiteit plaatst: zakhor, « herdenk ». Recente sociale geschiedschrijving heeft eraan herinnerd hoe belangrijk het is om gewone joden evenals grote figuren hun stem terug te geven [Endelman, 2011] ; het werk van Hyamson, door de joodse aanwezigheid in Engeland sinds de oorsprong te documenteren, deelt in deze herdenkingenplicht die een heel volk door zijn eeuwen van spreiding draagt.

De inzet van Albert Hyamson kende ook zijn schaduwzijden, en de eerlijkheid van het verslag gebiedt deze te benoemen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was hij een van de meest actieve zionistische schrijvers in het Verenigd Koninkrijk [Jewish Miscellanies, 2022]. Maar toen hij hoog ambtenaar werd van de Britse mandaatregering in Palestina — waar hij het immigratiedepartement leidde —, evolueerde zijn positie naar antisionisme, tot het punt dat hij een deel van de beweging waaruit hij afkomstig was tegen de borst stootte [Powerbase]. Als auteur van Palestine Old and New (1928) belichaamt hij het dilemma van een jood die een koloniale administratie diende op het moment waarop het Joods-Arabische conflict ontstond [Wasserstein, 1978].

Hier ligt een spanning die dit boek niet tracht op te lossen. De mandaatregering, verscheurd tussen de beloften van de Balfour-verklaring en de werkelijkheden ter plaatse, maakte van zijn joodse ambtenaren verdeelde mannen [Wasserstein, 1978]. Hyamson, die immigratie controleerde op het moment waarop Europa voor de joden dodelijk begon te worden, bezette een hartbrekende positie, waar loyaliteit aan de Staat en solidariteit met zijn volk om zijn geweten streden. Naar gelang de gezichtspunten kan men daarin een bestuursnauwgezetheid tot blindheid toe lezen, of de behoedzaamheid van een man ervan overtuigd dat coëxistentie terughoudendheid vereiste. De joodse traditie, die lang heeft nagedacht over de verhouding van de ballingeling tot vreemde macht — van Joseph in Egypte tot de hoveling van Sepharad [Stillman, 1979] —, kent dit gevaar: de prins dienen kan een zegen voor het volk zijn of een compromitteringen. De zaak van Albert Hyamson blijft in dit opzicht een voorwerp van debat dat de historicus zich genoodzaakt dient door te geven zonder het te beslissen.

Beschouwd als geheel biedt de familie Hyamson het schouwspel van een zelfde roeping die zich in twee complementaire richtingen ontplooit. De tak van Moses diende de levende Wet: de ordinatie, het rabbijnse gerechtshof, de functie van interim-opperrabbijn, en vervolgens de vertaling van Maïmonides en Bahya ibn Paquda voor de Engelssprekende wereld. De tak van Albert diende het geschreven geheugen: de geschiedenis van de joden in Engeland, die van de Séfarades, het voorzitterschap van de geleerde maatschappij die dit geheugen instelde. Van Nathan de onderwijzer tot zijn nakomelingen wordt één draad nooit verbroken — die van het onderwijs, in de breedste zin begrepen: onderrichten, oordelen, vertalen, schrijven.

Wat de familie met de grootste volharding uitdrukte, was de verbintenis van heilige en wereldlijke kennis, weigering van de keuze tussen trouw aan de traditie en openheid voor de moderne wereld. De denkers van de joodse nationale renaissance hadden juist tot deze synthese opgeroepen, waarbij het gehechtheid aan het erfgoed de kritische intelligentie van de geschiedenis niet uitsluit [Dubnow, 1958]. De Hyamsons incarneerden dit, naar hun vermogen: de dayan gaf middeleeuwse teksten uit met de nauwgezetheid van de filoloog; de historicus vierde het joodse verleden met de methoden van de Royal Historical Society. Hierin neemt deze lignée deel aan een deugd die het collectieve geheugen van Israël boven alles eert — de overtuiging dat studie, in al haar vormen, een dienst is aan God en het volk.

De Hyamson-familie, geboren in Suwałki en voltooid in Londen en New York, zou aan het moderne judaïsme twee figuren hebben gegeven die zich fundamenteel niet van elkaar onderscheiden: een rechter die vertaler van Maimonides werd, een ambtenaar die historicus van zijn gemeenschap werd. Tussen de Beth Din van Londen en de Jewish Historical Society, tussen de halakha en het archief, heeft zij bijeengehouden wat het verblijf al te vaak scheidt: de Wet en de herinnering.

Indien men moet aanduiden wat deze familie boven alle deugden het best heeft uitgedrukt, is het de liefde voor studie en de dienst van overdracht — talmud Torah uitgebreid tot het omvatten van de talmudische geleerdheid van Moses en het historische schrijven van Albert. Voor hen was het overbrengen tegelijkertijd oordelen volgens de Wet, vertalen van grote teksten en het vastleggen van de geschiedenis van een volk opdat zij niet verloren zou gaan. Daarin zet de Hyamson-familie het oudste gebod van de joodse herinnering voort, zakhor, en voegt zich bij de lange rij van hen die, eeuw na eeuw en van continent tot continent, studie tot de hoogste vorm van trouw hebben gemaakt. Zelfs de schaduwen van hun geschiedenis — de woelingen van Albert Hyamson in Palestina — behoren tot die eerlijkheid: want een herinnering die waar wil zijn, wist haar eigen spanningen niet uit, zij geeft ze door.