Familie Marks

Michael Marks werd geboren in een shtetl in Wit-Rusland, in het hart van die Woonzone waar de tsaristische macht de joodse bevolking opsluitte. De wereld die hij verliet was die van het litvaks jodendom: talmuddische nauwgezetheid, wantrouwen tegenover het chassidisme, belang gehecht aan studie en gegeven woord. Deze provincies kenden toenemende armoede, verergerd door beroepsbeperkingen en joods geweld dat na 1881 weer oplaaide [Encyclopaedia Judaica].

Zoals honderdduizenden van zijn geloofsgenoten sloeg Michael Marks halverwege de jaren 1880 de weg van emigratie in. De klassieke route liep via de Baltische havens, dan via Engeland — vaak beschouwd als een tussenstap naar Amerika, maar waar velen bleven. Hij belandde in het noorden van Engeland, in Leeds, een textielstad in Yorkshire die een uitbreidende immigrantenjoodse gemeenschap huisvestte, grotendeels werkzaam in de kledingmakerij en kleine handel.

Deze immigratie was niet alleen individueel: zij steunde op netwerken van joodse solidariteit. De nieuwkomers werden welkom geheten door ondersteuningsmaatschappijen, de hevrot, immigrantensyogogen, in een geest van wederzijdse hulp die de oude verplichting van de tsedaka en de ontvangst van de vreemdeling — de ger — voorgeschreven door de Torah verlengde. Michael Marks, aangekomen zonder kapitaal en nauwelijks Engels sprekend, was zelf begunstigde van deze hulpketen voordat hij later een van de grote weldoeners werd. Hierin belichaamt zijn traject van het begin af aan een kardinale waarde van Israël: het besef dat het lot van het individu onlosmaakbaar verbonden is met dat van de gemeenschap.

Distributor in zijn beginjaren liep Michael Marks door de dorpen van Yorkshire voordat hij zich op overdekte markten vestigde. In 1884 opende hij een kraam op Kirkgate Market in Leeds. Daar ontstond het grondstellende idee, van ontwapenende eenvoud: alleen artikelen voor een penny verkopen, gegroepeerd onder een beroemd geworden bord — « Don't ask the price, it's a penny » [Encyclopaedia Judaica].

Deze formule, vaak gereduceerd tot een commerciële vondst, droeg in werkelijkheid een ethiek in zich. De eengestelde aangegeven prijs elimineerde onderhandelen en stelde een relatie van transparantie en gelijkheid tussen verkoper en klant in, ongeacht diens taal, staat of herkomst. Voor een immigrant met gebrekkige Engelse taalvaardigheid loste de duidelijke prijsaanduiding een praktisch obstakel op; maar het legde ook een handel in eerlijkheid vast, waarin vertrouwen list verving. Men kan erin, zonder overdrijving, een handelsmatige omzetting zien van de bijbelse eis van de rechtvaardige weegschaal en het eerlijk gewicht, een terugkerend thema in de moraal van Israël (Leviticus 19, Deuteronomium 25).

Het succes was snel. Michael Marks vermenigvuldigde de Penny Bazaars in de industriële steden van het Noorden. Starend in de ogen van de grenzen van zijn kapitaal en krachten, associeerde hij zich in 1894 met Thomas Spencer, voormalig kassier van een groothandelaar, die de financiering en administratieve bedrijfsvoering inbracht terwijl Marks het commerciële inzicht en contact met de clientèle behield. Zo ontstond de handelsnaam « Marks & Spencer », verbond van een Joodse immigrant en een Engelsman uit Yorkshire — een verbintenis die, in een Engeland nog doortrokken van vooroordelen, getuigde van wederzijds vertrouwen over geloofsgrenszen heen.

Michael Marks stierf voortijdig in 1907 en liet een bloeiend bedrijf achter, maar met een nog jonge erfgenaam: zijn zoon Simon Marks, geboren in Leeds in 1888. De overdracht was niet onmiddellijk noch gemakkelijk; het bedrijf doorliep eerst een periode van interim-management voordat Simon, geassocieerd met zijn vriend en schoonbroer Israel Sieff, in de jaren 1910 en 1916 stevig de teugels van het bedrijf in handen nam [Encyclopaedia Judaica].

De soliditeit van deze erfopvolging berustte op een band die verder gaat dan alleen zakelijke aangelegenheden: de vriendschap tussen Simon Marks en Israel Sieff, al in de adolescentie in Manchester bezegeld, versterkt door een kruisverbintenis tussen de twee families. Deze duurzame trouw — de twee mannen leidden het bedrijf decennialang samen — illustreert een deugd die de Joodse traditie zeer hoog stelt: de loyaliteit van de vriend, de haver, en de kracht van een pact dat in de tijd wordt nagekomen. Het huis Marks & Spencer was in veel opzichten een onderneming die net zoveel op familiale en vriendschappelijke banden rustte als op kapitaal.

Simon Marks bracht een doorslaggevende transformatie: hij maakte van de populaire bazaar een keten van moderne warenhhuizen, legde strenge kwaliteitsnormen op, voerde direct toezicht op leveranciers in en voerde een beleid van bereikbare prijzen. Het bedrijf werd onder zijn impuls een van de juwelen van de Britse detailhandel.

Een van de meest opvallende kenmerken van het leiderschap van Simon Marks en Israel Sieff was hun sociaal beleid, dat toen uniek was in de Britse handelswereld. Marks & Spencer ontwikkelde vanaf de jaren 1930 een geavanceerd systeem voor personeelsbescherming: medische en tandheelkundige diensten in de winkel, gesubsidieerde kantines, pensioen- en ondersteuningsregelingen, aandacht voor de arbeidsomstandigheden van werknemers, voornamelijk vrouwen [Encyclopaedia Judaica].

Deze werkgeversaandacht was niet alleen een berekening van productiviteit. Ze was een voortzetting, in de taal van het kapitalisme van de twintigste eeuw, van een diep Joods inzicht: de zorg die verschuldigd is aan degenen die voor je werken, het bijbelse verbod om het loon van de arbeider langer dan één dag in te houden, de verplichting om te waken over de meest kwetsbaren. De traditie van Israël noemt tsedaka deze rechtvaardigheid die niet slechts liefdadigheid is, maar een plicht jegens de ander instelt. Men kan, voorzichtig, in dit bedrijfspaternalisme een seculier verlengstuk zien van een ethiek die voortkomt uit het Litvanws-Jodendom waaruit de Marks voortkwamen — zonder te negeren dat deze maatregelen ook in het goed begrepen eigenbelang van het bedrijf dienden, en dat de verhouding tussen werkgever en werknemer daar fundamenteel asymmetrisch bleef. Het is precies in deze spanning, tussen werkelijke gegenereus­heid en commercieel belang, dat de eerlijkheid van het verhaal ligt.

De familie Marks was niet alleen een handelsdynastie: zij stond in het hart van de politieke geschiedenis van het Britse zionisme. Simon Marks en Israel Sieff behoorden tot de nabijen en financiële ondersteuners van Chaïm Weizmann, toekomstig eerste president van de Staat Israël, in de jaren die de Balfour-Verklaring van 1917 voorafgingen en volgden [Encyclopaedia Judaica]. Deze nabijheid maakte de Marks-Sieff-Weizmann-kring tot een van de brandhaarden van het Engels zionisme.

Deze inzet combineerde de in de handel verworven fortuin met trouw aan het Joodse nationale lot. Simon Marks — in 1961 verheven tot baron Marks of Broughton — stelde zijn rijkdom en invloed in dienst van de zaak: steun aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, aan het wetenschappelijk instituut dat het Weizmann-instituut zou worden, aan Joodse filantropische werken in Groot-Brittannië en in Palestina onder mandaat. Hier spreekt zich uit, met documentaire duidelijkheid, een voornaamste waarde: het gebruik van economische actie als instrument van collectieve solidariteit, fortuin niet beschouwd als doel maar als middel om het volk en de kennis te dienen.

Deze samensmelting van materiele voorspoed en inzet voor Sion verbindt het unieke lot van de Marks met het collectieve geheugen van Israël: dat van een diaspora die, zelfs geïntegreerd en welvarend, zijn blik nooit van Jeruzalem afwendde. Door onderwijs, wetenschap en nationale wederopbouw te financieren, nam de Marks-linie deel aan een deugd die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen — die welke studie (Torah), gerechtigheid (tsedek) en steun aan de gemeenschap (klal Israël) verenigt.

Bij de dood van Simon Marks in 1964 was Marks & Spencer een nationale Britse instelling geworden, symbool van kwaliteit en populair vertrouwen. De leiding bleef enige tijd in handen van verbonden families — in het bijzonder de Sieff — voordat het bedrijf zich geleidelijk losmaakt van zijn oprichters om een beursgenoteerde onderneming met impersoonlijke governance te worden [Encyclopaedia Judaica].

Het erfgoed van Marks gaat verder dan handel. Het bestaat in het bewijs dat een verarmde immigrant, afkomstig uit een Wit-Russisch shtetl zonder taal of kapitaal, in één generatie kon toetreden tot de voorste rijen van het economische leven van zijn gastland terwijl hij trouw bleef aan zijn oorsprong. Deze loopbaan — van de Zone van Beperking tot de markt van Leeds, van penny tot groot warenhuis, van markthandelaar tot peer van het koninkrijk — vat de ervaring samen van een hele generatie Joden uit Oost-Europa. Ze illustreert het vermogen van de diaspora om integratie en trouw, individueel succes en dienst aan het collectief te combineren.

Het is echter raadzaam niet te idealiseren: familiale herinnering, als alle herinnering, heeft de neiging de rauwheid glad te strijken, rivaliteiten uit te wissen, twijfels en compromissen van een grote kapitalistische groep. De historicus moet zowel bewondering voor het werk als helderheid over zijn grenzen in zich dragen.

De Marks lineage, vertrokken uit een shtetl in Wit-Rusland om de toppen van de Britse handel te bereiken, zal boven alles één deugd hebben uitgedrukt: economische actie in dienst van de gemeenschap. Van het straatventertje met een penny, waar de eerlijkheid van de aangegeven prijs vertrouwen stichtte, tot aan de filantropische en zionistische werken van Simon Marks, voorbijgaande aan de — onvolmaakte maar werkelijke — zorg voor duizenden werknemers, heeft deze familie rijkdom voortdurend als middel in plaats van doel gebruikt.

Daarin sluit zij aan bij de lange traditie van Israël die weigert welvaart van het materieel en de plicht van gerechtigheid en liefdadigheid te scheiden, en die de rijke beveelt de gemeenschap te dragen. De trouw van Michael Marks aan zijn oorsprong, de loyaliteit van de vriendschap tussen Simon Marks en Israel Sieff, de inzet voor Sion en kennis: zovele manifestaties, in de taal van de twintigste eeuw Brits, van een ethiek voortkomend uit de shtetls van de Vestigingszone. Het unieke lot van deze handelsfamilie wordt aldus ingeschreven in de collectieve herinnering van een volk dat, van ballingschap tot wederopbouw, altijd heeft gesteld dat ware grootsheid niet schuilt in wat men bezit, maar in wat men geeft.