Familie Fattal

De familiale traditie, aangevuld met beschikbare biografische elementen, situeert de oorsprong van de Fattal in de stad Aleppo, een groot handelscentrum van Noord-Syrië. De leden van deze familie waren zakenlieden afkomstig uit Aleppo, in Syrië; de stamvader, Khalil Farès Fattal, geboren in Damaskus, richtte in 1897 het bedrijf Khalil Fattal en Zoon op in Damaskus. Deze vermelding, die betrekking heeft op de christelijke tak, getuigt evenwel van de Aleppijnse verankering van de naam en zijn migratie naar Damaskus, een schema dat de joodse tak in grote lijnen deelt.

Aleppo was tot de 19de eeuw een van de grote centra van internationale handel tussen de Middellandse Zee, Mesopotamië en Perzië. Haar joodse gemeenschap, een van de oudste en meest geleerde in het Oosten, bewaarder van het beroemde Keter Aram Tsova (het Codex van Aleppo), ontleende haar welvaart aan de rol van tussenpersoon die zij speelde tussen Europese kooplieden — de Francos — en binnenlandse markten. In deze context verworven families zoals de Fattal een handelskundigheid die hen later fortuin zou brengen in het Levant.

De relatieve achteruitgang van Aleppo, vanaf het tweede derde deel van de 19de eeuw, versnelde een herverdeling naar Damaskus en vooral naar de bloeiende havens van de oostelijke Middellandse Zee. In 1831, het jaar van de hevige aardbeving die de regio Aleppo trof, preciseerde de beweging naar Damaskus zich voor de leden van de familie die ter plaatse bleven. Deze natuurramp voegde zich bij economische veranderingen: de opening van het Suezkanaal in 1869 en de omleiding van handelsroutes beroofd Aleppo van zijn vroegere centraliteit, wat zijn elites naar andere horizonten dreef.

De geschiedenis van de Fattal in de 19de eeuw illustreert derhalve een karakteristieke beweging van joodse families van het Levant: mobiliteit als strategie van overleven en opgang. Evenals de grote huizen van Damaskus — Farhi, Stambouli, Liniado — wisten de Fattal hun handelskapitaal om te zetten in uitgebreide familiale netwerken, voorwaarde voor hun toekomstige veerkracht. Op dit punt onthult de geschiedenis van Sefardische en Mizrahi-gemeenschappen rond de Middellandse Zee, zoals deze voor andere centra als Sousse of Tlemcen is bestudeerd, vergelijkbare dynamieken van handelselites op zoek naar afzetmarkten en bescherming [Rubinstein-Cohen, 2011] [Botbol, 2000]. Het Aleppijnse traject van de Fattal blijft, bij gebrek aan gemakkelijk toegankelijke eigen archieven, een snijpunt tussen de doorgegeven familiale memoria en beschikbare documentaire aanwijzingen.

Als de naam Fattal in het historische archief van Damascus verschijnt, is dit met name naar aanleiding van een van de meest tragische en meest opzienbarende episoden in de geschiedenis van de Joden van het Levant: de zaak van Damascus van 1840. Deze beschuldiging van rituele moord — de eerste van deze omvang in de Arabische wereld — liet de damascaanse gemeenschap in terreur vervallen en mobiliseerde voor het eerst op internationaal niveau de westerse joodse publieke opinie.

De zaak begon met het verdwijnen van een Capucijner monnik, vader Thomas, en zijn bediende. Op basis van een onder dwang afgelegd bekentenis van een kapper, Salomon Negrin, over zijn medeplichtigheid, liet de Franse consul Ratti-Menton acht joodse mannen arresteren, onder wie Salomon Hayek, Murad el-Fattal, Jacob Antebi, de opperrabbijn van Damascus, en Aaron Harari. De aanwezigheid van de naam Fattal op deze lijst van gearresteerde en gemartelde notabelen getuigt van de oude inzeteling van de familie in de damascaanse joodse elite, en van haar lidmaatschap van de beperkte kring van mannen die als representatief voor de gemeenschap werden beschouwd.

De zaak van Damascus markeerde een keerpunt. De Joden dienden de schuld op zich te nemen terwijl de Capucijnse broeders begonnen het gerucht te verspreiden dat de Joden de monnik zouden hebben vermoord; de beschuldigingen van rituele moord begonnen met de zaak van Damascus van 1840. De mobilisering van figuren als Adolphe Crémieux en Sir Moses Montefiore, die naar het Oosten reisden om de bevrijding van de overlevende gevangenen te verkrijgen, opende een transnationale joodse diplomatie waaruit later instellingen als de Alliance israélite universelle zouden ontstaan.

Voor de geslacht Fattal had dit episode een grondleggende waarde: het plaatst haar, via het archief, in het hart van de collectieve geschiedenis van de Joden van Damascus. De joodse kwestie, zoals die zich aan het begin van de moderniteit stelde, was precies die van een gemeenschap verscheurd tussen de trouw aan een duizendjarige oosterse verankering en de aantrekking van westerse beschermingen en modellen — een spanning die de historiografische reflectie van het begin van de twintigste eeuw wist te thematiseren [Goldberg, 2000]. De zaak van 1840 illustreert dit kwetsbaar zijn schrijnend, en bereid de emigratiebeweging voor die de volgende generatie zou kenmerken.

De onrust die Syrië in het midden van de negentiende eeuw teisterde, versnelde de herplaatsing van de Fattal. In 1860, naar aanleiding van tragische gebeurtenissen die leidden tot massamoorden in de Syrische hoofdstad, besloten verschillende leden van de familie Fattal zich elders te vestigen. De massamoorden van 1860, die vooral christenen troffen maar het gehele weefsel van de Damascese stad ontwrichtten, bevestigden voor de minderheden de wankelheid van hun positie en de noodzaak hun nederzettingen te diversifiëren.

Beiroet, een haven in volle groei onder de toenemende invloed van Europese belangen, werd een bevoorrecht aantrekkingspunt. De stad bood de handelselites van het Levant een maritieme uitlaat, een meer open omgeving en nieuwe kansen in de handel, het bankwezen en de in- en uitvoer. Tot eind jaren vijftig en tot de oorlog van 1967 telde Libanon ongeveer 10 000 joden; onder hen waren ambachtslieden, handelaren en vele bankiers, zoals de Safra, afkomstig uit Aleppo, en de de Picciotto, afkomstig uit Damascus. De Fattal sloten zich aan bij deze zelfde Syrisch-Libanese zakenelite, die floreerde op het keerpunt van het afnemende Ottomaanse Rijk en het Franse mandaat.

De mandaatsperiode vormde voor de joden van Libanon een relatief gouden tijdperk. De Joodse gemeenschap van Libanon kende haar hoogtepunt van welvaart en bloei tijdens het Franse mandaat. Beiroet, dat economisch en cultureel centrum was geworden, trok aldus families uit de hele regio aan: rond het begin van de twintigste eeuw telde het Land van de Ceder meer dan 4 000 joden, afkomstig uit naburige landen — Syrië, Turkije, Perzië, Griekenland — om zich er te vestigen.

In dit milieu zetten de Fattal hun handelstraditie voort. De economische geschiedenis van de familie — die een van de grote actoren in de distributie in het Levant werd — toont de omvang die de huizen die door deze lignages waren gesticht, konden bereiken: de familie studeerde aan de Handelsacademie van Wenen; in 1916 werd de familie Fattal met geweld uit Damascus naar Anatolië gedeporteerd, en twee jaar later keerden Michel en Jean naar Damascus terug. Deze deportatie, uitgevoerd door de Ottomaanse autoriteiten tijdens de Eerste Wereldoorlog, trof zonder onderscheid de notabelen van de Levantijnse minderheden en vormt een gedocumenteerd punt op de weg van de Fattal.

De verankering in Beiroet bleef echter altijd steun zoeken bij de Damascese en Alepijnse matrix. De familie handhaafde, zoals velen, takken aan beide zijden van de Syrisch-Libanese grens, en maakte gebruik van de complementariteit tussen de Syrische binnenlandse markten en de Libanese maritieme voorkant. Deze meervoudige vestiging was verre van een ondergane verstrooiing; het was een opzettelijke erfenisstrategie, die de lignage voorbereidde op de ballingschappen van de volgende eeuw.

Vertaling

De twintigste eeuw veranderde de situatie van de Joden van de Levant onherstelbaar. De oprichting van de Staat Israël in 1948, de opeenvolgende Israëlisch-Arabische oorlogen en de opkomst van Arabische nationalismen maakten de Joodse aanwezigheid in Syrië en Libanon onhoudbaar. Voor de Fattal, zoals voor hun gelijken, week het gouden tijdperk van de handel voor een periode van onzekerheid, berooving en uiteindelijk uittocht.

De reeks regionale conflicten bepaalde het lot van de gemeenschappen. De Joden van Libanon vertrekken in het spoor van de oorlogen van 1967 en 1975. De Zesdaagse Oorlog, gevolgd door het uitbreken van de Libanese burgeroorlog, ontvolkerden Beiroet geleidelijk van zijn eens welvarende Joodse bevolking. In Syrië legde het baathistische regime de Joodse minderheid een status van quasi-isolement op, gepaard gaande met circulatieverboden en economische confiscaties.

De nationalisaties brachten een beslissende slag toe aan de handelspatriciaten. De geschiedenis van het familiale bedrijf getuigt hiervan rechtstreeks : in 1965 werden de kantoren van Fattal in Damascus genationaliseerd door de Syrische regering, zodat de familie al haar activiteiten verplaatste. Deze onteigening, representatief voor het lot van minderheden, dwong de Fattal — evenals zovele andere lignées — om elders opnieuw op te bouwen wat generaties geduldig hadden opgebouwd.

Het lot van de Fattal past zich dus in de lange keten van gemeenschappelijke uitwissingen van de Levant. In een zo turbulente politieke situatie verlieten veel Joden de regio. Het verdwijnen van deze gemeenschappen was niet alleen demografisch : het nam een wereld mee — die van de synagogen van Damascus, van de scholen van de Alliance, van de handelhuizen en van een meerseeuwse stedelijke gezelligheid.

Het moet eraan herinnerd worden dat, in diezelfde periode, het Europese jodendom de vernietiging van de Shoah onderging. Hoewel de Fattal van de Levant ontsnappen aan de genocide die de Joden van Frankrijk en Europa trof — een vernietiging nauwkeurig gedocumenteerd door de historiografie [Klarsfeld, 1983] [Lazare, 1987] — hebben hun lot betrekking op een andere wijze van de ramp : de uitdoving van een duizendjarige Oosterse aanwezigheid door ballingschap en onteigening. De sociaal-demografie van de hedendaagse Joodse diaspora, in het bijzonder in Frankrijk, heeft het bereik van deze migratoire herstellingen mogelijk gemaakt om te meten [Bensimon & Della Pergola, 1984]. Voor de Fattal opende de Levantijnse ontworteling een nieuwe geografie : die van wereldwijde verspreiding.

De verspreiding van de Fattal, net als die van grote Joodse families uit Damascus, volgde meerdere routes. De Joodse notabelen uit Damascus emigreerden naar Libanon, Egypte, Israël, Frankrijk, Zwitserland, Groot-Brittannië, Spanje, Brazilië, de Verenigde Staten en elders. Twee polen verdienen bijzondere aandacht met het oog op de lignée: Frankrijk en Latijns-Amerika.

Frankrijk vertegenwoordigde voor de Frans sprekende Joden van het Levant — opgeleid in de scholen van de Alliance israélite universelle — een natuurlijke bestemming. De taal, de cultuur die erfenis is van het mandaat, en de reeds bestaande familiale netwerken vergemakkelijken de integratie. Parijs en Marseille verwelkomden families van Syrische en Libanese oorsprong die er gemeenschappen, synagogen met oosters ritueel en handelsactiviteiten heropbouwden. De Levantijnse Joodse enting verrijkte aldus een Frans judaïsme dat zelf diepgaand was hersamensteld door de migraties van de 20ste eeuw [Bensimon & Della Pergola, 1984].

Latijns-Amerika, en in het bijzonder Brazilië, Argentinië en Mexico, was het andere grote opvangcentrum. De Joden uit Syrië en Libanon vormden daar welvarende en onderscheiden gemeenschappen, trouw aan hun liturgische tradities en hun shami- of halabi-identiteit. Edmond Jacob Safra was een Libanese-Braziliaanse bankier en filantroop van Syrische afkomst; hij zette de familiale bankierstradatie voort in Brazilië en Zwitserland. Het parcours van de Safra, evenals de Fattal afkomstig uit de Alepijnse en Damascene wereld, illustreert hoe de Levantijnse diaspora haar handels- en financiële expertise naar de Nieuwe Wereld overdroeg.

De geschiedenis van de Joden in Latijns-Amerika, zoals die is bestudeerd, toont aan dat deze Sefardische en Mizrahi-gemeenschappen lange tijd een sterke endogamie en levendige herinnering aan hun oosterse oorsprong bewaarden [Elkin, 1998]. De Fattal die zich aan de overkant van de Atlantische Oceaan vestigden, pasten zich in dit schema in, voortdurend de patronymische en religieuze banden over de oceanen heen voortstellende. Deze dubbele vestiging — Europees en Amerikaans — maakte van de naam Fattal aan het einde van de 20ste eeuw een naam van de wereldwijde diaspora, waarvan de takken nog steeds in contact stonden via allianties, feesten en zakelijke aangelegenheden.

Dit hoofdstuk behoort tot de snijvlakken: hoewel de algemene wegen van de Damascene emigratie solide zijn vastgesteld door archieven en onderzoek, blijft de precieze toewijzing van bestemmingen eigen aan elke Fattal-tak voor een deel afhankelijk van familiegeheugen en waarschijnlijke reconstructies.

Buiten de gedocumenteerde feiten leeft de lineage Fattal ook in wat de traditie overdraagt: verhalen van voorouders, trots op een duizendjarige oosterse verankering, herinnerung aan verloren synagogen en verlaten huizen in Damascus en Beiroet. Deze herinnering, die van nature eerder wordt overgedragen dan gearchiveerd, vormt een onherleidbare dimensie van de familiale identiteit.

De Joden van het Levant cultiveerden, voorbij de uittocht, een bijzondere gehechtheid aan hun steden van herkomst. De herinnering aan de damasceense Joodse wijken, aan de rituelen eigen aan de Shamiyyin, aan liturgische melodieën en feestgerechten werden van generatie op generatie doorgegeven als immaterieel erfgoed. Voor de Fattal-nakomelingen vormt deze erfenis een draad die de verbannen uit Parijs, São Paulo of Mexico verbindt met de verloren levantijnse matrix.

Het hedendaagse Joodse denken heeft weten na te denken over de betekenis van deze overdracht en dit diasporale anderszijn. De meditatie op tijd, uittocht en verhouding tot de ander — zoals die doorheen het werk van Emmanuel Levinas loopt [Levinas, 1983] — werpt licht op de toestand van deze gemeenschappen die uit hun land werden losgerukt en gedwongen hun identiteit ver van hun wortels opnieuw uit te vinden. Evenzo biedt de grote rationalistische traditie van het judaïsme, van Moïse Mendelssohn tot Hermann Cohen, die religie dacht als bron van rede en ethiek, een kader om te begrijpen hoe deze families voorouderlijke trouw articuleerden met inschakeling in de westerse moderniteit [Hayoun, 1997] [Cohen, 1994].

Familiale herinnering vermengt zich echter niet met geleerde geschiedenis. Ze behoort tot een ander waarheidsregime: dat van het getuigenis, het overgedragen verhaal, soms de legende. Dit werk, bezorgd om epistemische eerlijkheid, onderscheidt wat vastgesteld is door het archief van wat overgedragen is door de traditie. Het is in deze vervlechting — tussen document en herinnering — dat de duurzame identiteit van een lineage als die van de Fattal zich weeft, waarvan de coherentie minder aan een vermogen of plaats toekomt dan aan een trouw die door breuken heen wordt volgehouden.

Aldus voortbestaan de lineage, niet zozeer in de steen van de intussen gesloten synagogen als in het woord van de nakomelingen, in de namen gegeven aan kinderen, in de bewaarde gebruiken. Deze overdracht is, in eigenlijke zin, wat familie maakt: het vermogen zich erkend te weten als erfgenaam van een gezamenlijke geschiedenis, ook al wordt deze gekenmerkt door uittocht en verspreiding.

De geschiedenis van de familie Fattal, zoals deze kan worden gereconstrueerd aan de hand van het archief en de herinnering, volgt de grote baan van de Joden van het Levant: van een meerceeuws Alepijnse en Damasceense verankering tot een wereldwijde verspreiding. Van het in de naam ingeschreven vak van touwslager tot de handelings- en bankiersopleving in Beiroet, van de beproevingen van de affaire van Damascus in 1840 tot de nationalisaties en ballingschappen van de twintigste eeuw, hebben de Fattal alle fasen van een gemeenschappelijk lot doorstaan.

Dit lot was dat van een handelselite die diaspora werd, gedwongen haar kapitaal — menselijk, commercieel, cultureel — in aanpassingsressources om te zetten. Net als de Safra, de Picciotto of de Farhi hebben de Fattal van mobiliteit een strategie weten te maken, en van trouw aan de oorsprong een cohesieprincipe. Hun geschiedenis herinnert eraan dat de Joodse gemeenschappen van het Oosten, lange tijd op de achtergrond gedrukt door een op Europa gecentreerde historiografie, belangrijke actoren waren van de mediterrane moderniteit.

Het blijft echter dat deze geschiedenis, voor een deel nog moet worden geschreven. De archieven eigen aan de familie — notariële akten, gemeentelijke registers, handelscorrespondentie — liggen verspreid over Damascus, Beiroet, Parijs, Brazilië en Israël, wanneer zij niet zijn verdwenen. Het onderhavige Grote Boek, dat nauwkeurig onderscheid maakt tussen het vastgestelde en het waarschijnlijke, het gedocumenteerde en het overgedragen, heeft niet de ambitie om deze onderneming uit te putten, maar om er de basismarkeringen van neer te zetten. Mogen de afstammelingen daarin een trouw patroon vinden, en onderzoekers een uitnodiging om het onderzoek voort te zetten.