Juifs d'Alep (Halabim)

De joodse aanwezigheid in Aleppo gaat terug tot een oudheid waarvan de precieze oorsprong zich aan de historicus onttrekt. De lokale traditie situeert de vestiging van de gemeenschap in de bijbelse tijd, associeert de stad met de naam Aram Tzova die in de Psalmen wordt genoemd, en verbindt de stichting van de Grote Synagoge met figuren uit de tijd van koning David, of zelfs met Joab ben Tserouya. Deze verhalen, van generatie op generatie overgedragen, behoren eerder tot de identitaire geheugen dan tot het verifieerbare archief, maar zij weerspiegelen het scherpe bewustzijn dat de Halabim hadden van hun ingeworteldheid.

Wat geschiedenis met zekerheid vaststelt, is de ouderdom van de inheemse, Arabischsprekende kern. De Musta'arabi (of Mustarabim) vormden de Joodse, Arabischsprekende bevolking die in het Nabije Oosten aanwezig was vóór de komst van de Sefardim. Deze "Gearabiseerde" joden — de term zelf betekent "degenen die naar Arabische wijze leven" — vormden het substraat waarop latere golven zich zouden enten. Naast hen vestigde zich, vanaf het einde van de 15de eeuw, een belangrijke Sefardische bevolking. Aleppo werd beschreven als "de kroon van de Sefardische wereld". De ontmoeting tussen Musta'arabim en Sefardim was niet zonder liturgische spanningen, waarbij elk groep aan zijn eigen rituelen vasthield; maar met het verstrijken van generaties stelde de culturele voorheerschappij van de Sefardim zich geleidelijk op, terwijl zij elementen van de inheemse grondslag absorbeerde en bewaarde. Deze dubbele afstamming blijft tot vandaag de dag in het bewustzijn van de nakomelingen van de gemeenschap ingeschreven.

Het lot van de Joden van Alep is onafscheidelijk verbonden met het manuscript dat hun naam draagt. De Codex van Alep, het oudste bestaande manuscript van de volledige Hebreeuwse Bijbel, werd rond 930 na onze jaarrekening geschreven door een schrijver genaamd Salomon; hij werd herzien, gevocaliseerd en bewerkt door Aaron ben Moïse ben Asher, die in Tibériade woonde. Ben Asher was de laatste van een belangrijke familie van massoreten, die geleerden van de bijbeltekst die de algemeen aanvaarde versie van de Hebreeuwse Bijbel hebben bewaard en van generatie op generatie hebben doorgegeven.

De massoretische kwaliteit van de Codex gaf hem een ongeëvenaard gezag. Sinds de twaalfde eeuw, toen Maimonides hem beschouwde als de meest gezaghebbende bron van de tekst, is de Codex van Alep beschouwd als de meest gezaghebbende bron van de Hebreeuwse Bijbel. De filosoof verwees er expliciet naar in zijn wetboek: zoals hij schreef in zijn grote juridische code, de Mishneh Torah, « in deze zaken hebben wij ons gesteund op de codex, nu in Egypte, die de vier-en-twintig boeken [van de Hebreeuwse Bijbel] bevat, en die zich jaren in Jeruzalem had bevonden. Hij werd gebruikt als referentietekst voor de correctie van de boeken. » De geografische route van het manuscript tekent zo een heilige geografie: vanuit Galilea van zijn bewerking, ging het naar Jeruzalem, vervolgens naar Caïro waar Maimonides het raadpleegde, voordat het naar Syrië ging.

De komst van het Codex in Aleppo, dat hem zijn definitieve naam gaf, berust zowel op traditie als op documentair bewijs. Volgens een gerucht zou een van de nakomelingen van Maimonides het in 1375 naar Aleppo hebben gebracht, dat onder Mamlukische heerschappij stond, waardoor de huidige naam ontstond. De gemeenschap van Aleppo werd vanaf dat moment de jaloezie bewaakster van deze schat. Het Codex werd bijna 600 jaar lang in Aleppo bewaard; ondanks verzoeken van geleerden en verzamelaars weigerde de joodse gemeenschap van Aleppo zich ervan af te scheiden en bewaarde het in een speciale kluis.

Dit manuscript was voor de Halabim niet slechts een erudiet object maar een religie vol heiligheid, bewaard in een grot onder de Grote Synagoge van de stad. Daar werd het bekend onder de naam « Kroon van Aleppo ». Zijn Hebreeuwse naam, Keter Aram Tzova, condenseerde zowel de waardigheid van het object als de identiteit van de stad. De bewaking van het Keter verleende de gemeenschap een spiritueel prestige dat uitstraalde over de hele oosterse joodse wereld, en vormde duurzaam het beeld dat de Halabim van zichzelf hadden: niet eenvoudige houders van een tekst, maar bewaarders van een ononderbroken overdracht die teruggaat tot de massoreten van Tiberias.

De gouden eeuw van de Alepijnse gemeenschap viel samen met de commerciële bloei van de stad onder Ottomaanse heerschappij. Gepositioneerd op de handelsroutes van karavanen, werd Alep een belangrijk opslagpunt voor de handel tussen het Oosten en Europa. De Sefardische Joden, in staat om in het Spaans, Italiaans en Arabisch te communiceren, werkten als tolken op deze handelroute. Dit meertaligheid, erfenis van de Iberische ballingschap en verrijkt door contact met Europese handelaren, maakte Alepijnse joodse kooplieden tot gezochte tussenpersonen. Aan het einde van de zeventiende en in de achttiende eeuw voegde de komst van de Francos — joodse handelaren uit Livorno — een extra kosmopolitische dimensie toe aan het gemeenschappelijk weefsel.

Op spiritueel en cultureel vlak ontwikkelde Alep een liturgische traditie van uitzonderlijke rijkdom. De pizmonim, paraliturgische hymnen gecomponeerd op Arabische melodieën volgens het systeem van de maqamat, werden de muzikale handtekening van de Halabim en werden doorgegeven met een nauwkeurigheid die vergelijkbaar was met die voor de bijbelse tekst. De rabbijnse uitstraling van de stad was aanzienlijk: haar academies vormden geleerden wier invloed zich ver buiten Syrië uitstrekte. Meer dan de helft van de rabbijnen van Alep migreerde naar Jeruzalem, waardoor de Alepijnse wetenschap en gebruiken tot in het hart van het Heilige Land werden verspreid.

De aangekondigde oprichting van de Staat Israël veranderde het duizendjarige lot van de gemeenschap. De anti-joodse rellen van 1947 in Aleppo waren een menigte-aanval op de Syrisch-joodse bevolking van Aleppo, in Syrië, in december 1947, naar aanleiding van de stemming van de Verenigde Naties voor de verdeling van Palestina onder toezicht. De menselijke en erfgoedschade was dramatisch: ongeveer 75 Joden kwamen om het leven, enkele honderden raakten gewond en bijna 5.000 personen vluchtten.

De gebeurtenis raakte de Codex in het hart. In 1947, toen de synagoge tijdens de rellen werd geplunderd, werd de kluis waarin de Codex werd bewaard door vandalen geopend en de inhoud ervan werd verspreid en beschadigd. Branden werden aangestoken in de oude synagoge tijdens de pogroms die in december 1947 in Aleppo uitbraken, na de resolutie van de Verenigde Naties die de Staat Israël oprichtte; wat er nog van de Codex over was, werd gered uit zijn schuilplaats van bijna 600 jaar en verborgen gehouden gedurende tien jaar. Lang tijd dacht men dat het handschrift verloren was gegaan. In het begin dachten mensen dat het volledig was vernietigd; later bleek dat het grootste deel van het handschrift was gered en bewaard in een geheim schuiladres. De gemeenschap bewaarde deze nacht in het geheugen als een constitutieve breuk, herdacht door een vasten in de maand Kislev.

De brand van 1947 markeerde het begin van het einde voor de joodse aanwezigheid in Syrië. Het was kort nadat de synagoge die het codex huisvestte tijdens de rellen van 1947 in brand was gestoken, dat de gemeenschap van Aleppo naar steden over de hele wereld vluchtte. Na de heftige rellen van 1947 tegen de Joden van Aleppo en de oprichting van de Staat Israël, emigreerden de meeste Joden van Aleppo naar de Verenigde Staten en Israël.

De dispersie was geleidelijk en geforceerd, met Syrische autoriteiten die emigratie verboden. Vanaf dat moment en tot het einde van de jaren tachtig ontbond de gemeenschap zich, en begon de joodse Aleppijnse diaspora vorm aan te nemen — voornamelijk in Israël, in Brooklyn en in Zuid-Amerika. De Halabim reconstructeerden hun instellingen in ballingschap met opmerkelijke vasthoudendheid, behielpen de pizmonim, de rituelen en de keuken van Aleppo, en handhaafden een zeldzame gemeenschappelijke samenhang. Wat de Keter betreft, zijn terugkeer was het hoogtepunt van deze odyssee. Het Codex van Aleppo is een volledig handschrift van de Bijbel geschreven op perkamenten vellen in Tiberias rond het jaar 930. Aangekomen in Israël was het beschadigd: het bevatte slechts 294 pagina's perkament, aan beide zijden beschreven; onderzoeken onthulden dat veel pagina's ontbraken vanwege de schade die tijdens het pogroom van 1947 was ontstaan. Het mysterie van de verdwenen vellen — waarvan sommige naar verluidt weer boven water zijn gekomen in de zak van een zakenman uit Brooklyn — blijft een van de meest besproken raadselen in de geschiedenis van het handschrift.

De geschiedenis van de Joden van Alep is die van een gemeenschap die werd gedefinieerd door wat zij bewaarde. Gedurende bijna zes eeuwen waren de Halabim de bewaarders van de Codex van Alep, waardoor hun stad een sanctuary van de meest nauwkeurig bekende bijbeltekst werd. Deze bewaarderstaak was niet ondergeschikt: zij structureerde de identiteit van een volk afkomstig uit de ontmoeting tussen inheemse Musta'arabim en verbannen Séfaradiërs, en zij strekte zich uit tot de nauwgezette bewaring van een liturgie, muziek en taal.

De ramp van 1947 verstrooidde de gemeenschap naar alle hoeken van de wereld en verminkte haar schat, maar brak noch het geheugen noch de overdracht. Te Jeruzalem, evenals in Brooklyn of in Zuid-Amerika, perpetueren de nakomelingen van de Halabim de gebruiken van Aram Tzova, terwijl de Keter, nu bewaard in Israël, het stille getuige blijft van een trouw van duizend jaar. Het Grote Boek van de Joden van Alep is, uiteindelijk, de geschiedenis van een kroon en van diegenen die, op het gevaar van hun leven, haar bewaarders waren.