Les Juifs de Beyrouth

De joodse aanwezigheid op de Libanese kust is zeer oud, hoewel de bronnen daarvan beperkt en vaak indirect zijn. De traditie verbindt het jodendom van de regio met de bijbelse gemeenschappen en de onmiddellijke nabijheid van Galilea: de Fenicische steden Tyrus en Sidon, talloze malen genoemd in de Heilige Schrift, onderhielden nauwe banden met het koninkrijk Israël, en het joodse collectieve geheugen heeft deze kusten nooit opgehouden te associëren met het stichtingsverhaal van Israël. Deze continuïteit berust echter meer op doorgegeven herinnering dan op voortdurend archiefmateriaal bewijs.

In de middeleeuwen en moderne tijden bleven joodse kernen bestaan in bergsteden en kuststeden, met name in Deir el-Qamar, hoofdstad van de emirs van Libanon, en in de regio Hasbaya, aan de voet van de Hermon, waar de traditie een van de oudste joodse aanwezigheden van het land situeert. Deze plattelandse en half-plattelandse gemeenschappen, Arabischsprekend en van oosters gebruik, leefden van handel, ambacht en geldlening, ingebed in het gevarieerde confessionele weefsel van de regio — druzen, maroniten, soennieten, sjiieten en christenen van verschillende gezindten. Hun spirituele cultuur behoorde tot dat Oosters jodendom waarvan geleerden hebben benadrukt dat het nooit van de omringende wereld afgesneden was, maar goed verweven was in het weefsel van een gedeelde beschaving [Abitbol, 1999].

De lange schaduw van de Galiléeaanse joodse mystiek is hier doorslaggevend. De nabijheid van Safed, brandpunt van de kabbala in de zestiende eeuw, voedde duurzaam de vrome gevoelens van de joden van de regio, en men kan aannemen dat de gemeenschappen van Libanon, zij het van verre, deelnamen aan deze spirituele beroering die over het hele Nabije Oosten uitstraalde. Tot dit Oosters jodendom voegden zich, door de eeuwen heen, Sefardische invloeden uit de grote verstrooiing voortvloeiend uit de verwijdering uit Spanje, die haar families over het hele Ottomaanse Rijk verspreidde [Barnavi, 1992]. De blik die deze gemeenschappen op de moslimwereld die hen omringde wierpen, was niet die van de vreemdeling, maar die van een langdurige gast, net als wat Esperanza Alfonso voor middeleeuws Andalusië heeft beschreven: een diepe culturele inburgering, gemaakt van taalkundige, esthetische en intellectuele ontleningen [Alfonso, 2010].

Het is echter nodig niet te veel belang aan te hechten aan de ouderdom van de Beirutse gemeenschap in strikte zin. De stad werd pas vrij laat een belangrijk joods centrum. Tot het midden van de negentiende eeuw bleef Beiroet een havenstadje van secundair belang, en het joodse leven in Libanon verdeelde zich tussen verschillende centra in berg en kust. Het was de transformatie van Beiroet tot grote handelmetropool, onder invloed van de opening van de oostelijke Middellandse Zee voor Europese handel, die de joden van de regio zou aantrekken en concentreren in de groeiende hoofdstad.

De negentiende eeuw versterkt de joodse geografie van Libanon ingrijpend. Dankzij de Ottomaanse hervormingen — de Tanzimat — en de verbazingwekkende groei van de mediterrane handel transformeert Beiroet zich in enkele decennia tot de grote handelsplaats van het Levant, uitvoerhaven voor zijde, bankierscentrum en intellectueel kruispunt. Deze stedelijke opkomst trekt Joden uit het platteland en naburige steden aan naar de hoofdstad: families uit Deir el-Qamar, uit Hasbaya, maar ook migranten uit Damascus, Aleppo, Bagdad, Saloniki en elders in de Ottomaanse invloersfeer. Aan de eeuwwisseling wordt Beiroet zo de voornaamste joodse centrum van het land.

In deze context ontstaat de wijk Wadi Abou Jamil, letterlijk de « vallei van Abou Jamil », gelegen in het westelijke deel van het centrum van Beiroet. De wijk kreeg geleidelijk een uitgesproken joodse karakter, tot het punt waarop het in de dagelijkse taal van de inwoners van Beiroet « de joodse wijk » van de stad werd. Net als de hara van Caïro, de mellah van Marokko of de hara kbira van Sousse, was Wadi Abou Jamil geen opgelegd getto maar een wijk van vrijwillige concentratie, waar synagogen, scholen, rituele baden, winkels en gemeenschappelijke instellingen zich verzamelden — een klassieke configuratie van stedelijke judaïsmes in de arabisch-moslimwereld [Fenton, 2019] [Rubinstein-Cohen, 2011].

De modernisering van het onderwijs was een van de grote transformatievectoren. De Alliance israélite universelle, opgericht in Parijs in 1860, opende haar scholen in Beiroet zoals in alle grote mediterrane gemeenschappen, verspreidde het Frans, westerse kennis en een nieuw bewustzijn van toebehoren tot de wereldwijde judaïsme. Dit proces, dat historici voor Egypte en Tunesië hebben geanalyseerd als een verschuiving « van oriëntaliteit naar verwestering », was ook dat van de Joden van Beiroet, waarvan een groeiend deel de Europese taal en levensstijl adopteerde terwijl zij de oosterse en sefardische rituelen bewaarden [Mizrahi, 1977] [Rubinstein-Cohen, 2011]. Sylvie Anne Goldberg herinnerde eraan hoeveel deze verschuiving van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw de relatie van de Joden tot hun eigen geschiedenis en tot de moderniteit diepgaand transformeerde [Goldberg, 2000].

De juridische status van Joden viel toen onder het Ottomaanse millet-systeem, dat religieuze gemeenschappen interne autonomie erkende op het gebied van persoonlijke status, eredienst en rabbijnse rechtspraak. De gemeenschap beschikt over haar opperbabbijn, haar raad en haar liefdadigheidsinstellingen. Deze organisatie, vergelijkbaar met die van grote gemeenschappen van het Rijk, waarborgt een continuïteit van het religieuze leven en een autonoom beheer van gemeenschappelijke aangelegenheden, naar het model van de registers en rabbijnse archieven die elders hebben mogelijk gemaakt de leven van joodse congregaties opnieuw op te bouwen.

Het kloppende hart van het jodendom in Beiroet was zijn grote synagoge, Maghen Abraham, « Schild van Abraham ». Gebouwd in de jaren 1920 in het hart van Wadi Abou Jamil, was zij het belangrijkste heiligdom van de gemeenschap, gefinancierd door de vrijgevigheid van vooraanstaande families van het Levantijnse jodendom, en werd het architectonische en spirituele symbool van de joodse aanwezigheid in Beiroet. Haar gevel van licht steen, haar bogen en haar majestueuze plattegrond getuigden van de welvaart en het vertrouwen van een bloeiende gemeenschap. Rond haar bevonden zich diverse andere, bescheidener plaatsen van aanbidding, buurtkapellen en kleine familiesynagogen, evenals scholen, liefdadigheidswerk en verenigingen.

Deze institutionele bloei versnelde onder het Franse Mandaat (1920-1943), een periode waarin Beiroet zijn status als kosmopolitische metropool bevestigde. De joodse gemeenschap genoot daar van wettelijke erkenning: in het zich vormende Libanon stond het jodendom onder de officieel erkende religieuze gemeenschappen, voorzien van een eigen persoonlijke status en gemeenschapsvertegenwoordiging. Een opmerkelijk en vaak onderstreept feit: Libanon was, in de decennia na de onafhankelijkheid, een van de weinige Arabische landen waarvan de joodse bevolking eerder groeide dan afnam in direct na-1948, vanwege de toestroom van Joden die uit vervolgingen in het naburige Syrië en elders ontvluchtten. Beiroet leek toen een relatief toevluchtsoord in een Arabische wereld die geplaagd werd door toenemende spanningen.

De samenstelling van de gemeenschap was veelvoudig. Naast autochtone Arabischsprekende families kwamen Ottomaanse Sefaradim, Syrische Joden uit Damascus en Aleppo, afkomstig uit Irak, en een door de Alliance verfranste bourgeoisie. Deze diversiteit, evenals die van de grote Middellandse-Zeeëse gemeenschappen, uitte zich in een rijkdom aan rituelen, talen — Arabisch, Frans, Ladijn, liturgisch Hebreeuws — en culinaire en muzikale tradities. Het gemeenschapsleven organiseerde zich rond de liturgische kalender, de grote feesten, de familieceremonies gevierd in Maghen Abraham, en een dicht netwerk van solidariteit en ondersteuning kenmerkend voor Oosterse judaïsme [Abitbol, 1999] [Barnavi, 1992].

De pers, de uitgeverij en intellectuele activiteiten kenden eveneens een opmerkelijke ontwikkeling, in harmonie met de culturele gisting van Beiroet. De Joden participeerden actief in het economische leven van de stad — handel, bankwezen, vrije beroepen, ambacht — en hadden een zichtbare plaats in het stedelijke landschap van het centrum. Wadi Abou Jamil, met zijn elegante gebouwen, zijn cafés en zijn winkels, was een welvarend en levendig buurt, waarvan de kosmopolitische sfeer bezoekers trof. Het is deze hoogtepunt, grofweg gesitueerd tussen de jaren 1920 en het midden van de jaren 1960, dat de herinnering van de ballingen heeft verheerlijkt als een verloren gouden eeuw.

De coëxistentie van de Joden van Beiroet met de andere Libanese gemeenschappen was over het algemeen minder conflictueus dan elders in de Arabische wereld, althans tot het midden van de twintigste eeuw. Het geheugen van de ouderen van Wadi Abou Jamil benadrukt graag de goede buurverhoudingen, de relatieve veiligheid waarvan de gemeenschap genoot, de deelname aan de feesten van de enen en de anderen. Dit beeld van een Levantijnse gezelligheid, doorgegeven door getuigenissen, verdient serieus te worden genomen en tegelijkertijd geconfronteerd te worden met de toenemende complexiteit van de regionale context.

Want de oprichting van de Staat Israël in 1948 en de daaropvolgende Israëlisch-Arabische conflicten wogen onvermijdelijk op de voorwaarden van de Joden in de Arabische wereld. Michael Abitbol toonde aan hoe de Palestijnse kwestie geleidelijk de status van joodse minderheden veranderde, die in het nauw gedreven werden tussen hun lokale wortels en het toenemende vermoeden dat het conflict met Israël op hen legde [Abitbol, 1999]. Libanon werd niet gespaard door deze dynamiek, al was de schokgolf daar later en verzwakt dan in Irak, Egypte of Syrië. De Libanese bijzonderheid — een multireligieuze staat waar de macht tussen gemeenschappen werd verdeeld — bood de Joden enige tijd een unieke bescherming.

Dit verklaart precies de demografische paradox van Libanon: terwijl de joodse gemeenschappen in Irak, Jemen of Egypte tussen 1948 en het begin van de jaren 1950 massaal leeglopen, bleef die van Beiroet bestaan en werd zelfs aangevuld met vluchtelingen uit Syrië. De Zesdarenoorlog van 1967 markeerde echter een cruciaal keerpunt. De Arabische nederlaag, de verscherping van de hartstochten en de stijging van de regionale spanningen verslechterde het klimaat van coëxistentie. Incidenten, beschermingsmaatregelen, een groeiend gevoel van onveiligheid duwden een deel van de gemeenschap ertoe het vertrek te overwegen. Het vertrouwen dat van Beiroet een toevluchtsoord had gemaakt, begon te scheuren.

Hier reageren geheugen en archief op elkaar en nuanceren elkaar soms. Het overgeleverde verhaal van een gelukkige coëxistentie is niet onwaar, maar het neiging ervan is de trage verslechtering van een situatie die onder het oppervlak van welvaart precair werd, te verbergen. Zoals Lucette Valensi heeft benadrukt naar aanleiding van ander judaïsme in de Arabische wereld, werd de lange geschiedenis van samenleven tussen Joden en moslims gekenmerkt door zowel werkelijke nabijheid als structurele kwetsbaarheden, die de crises van de twintigste eeuw brut aan het licht brachten [Valensi, 2016]. Het Beiroetiaanse judaïsme leefde, zonder het soms te weten, zijn laatste jaren van volheid.

De uitbraak van de Libanese burgeroorlog in 1975 versnelde het einde van de joodse gemeenschap van Beiroet. Wadi Abou Jamil, gelegen in het hart van de hoofdstad, bevond zich al snel op de frontlinie, blootgesteld aan gevechten, bombardementen en de alomtegenwoordige onveiligheid die het centrum teisterden. De wijk, eens welvarend en levendig, leegde zich van haar inwoners; haar gebouwen werden beschadigd, haar winkels gesloten, haar instellingen verlaten. De gemeenschap, reeds verzwakt door vertrek in de jaren 1960 en 1970, viel snel uiteen.

De emigratie, tot dan toe geleidelijk, werd een uittocht. De Joden van Beiroet verspreidden zich naar Frankrijk, de Verenigde Staten, Canada, Latijns-Amerika, Israël en andere bestemmingen, aansluitend bij de diaspora-netwerken van hun verwanten en geloofsgenoten die al waren vertrokken. In enkele jaren tijd werd een gemeenschap die in het midden van de eeuw enkele duizenden leden telde, gereduceerd tot enkele honderden, vervolgens tot enkele tientallen personen. Deze beweging past in de grote verdwijning van jodendom in de arabische wereld in de 20e eeuw, een fenomeen dat historici hebben gedocumenteerd voor Egypte, Algerije en het gehele islamitische gebied [Mizrahi, 1977] [Valensi, 2016] [Abitbol, 1999].

De jaren 1980 waren bijzonder somber. De ontvoering van verscheidene joodse notabelen, in de context van de oorlog en de confrontaties in verband met de Israëlische bezetting van Zuid-Libanon vanaf 1982, eindigden de laatste gelovigen af te schrikken en versnelden hun vertrek. De synagoge Maghen Abraham, opgesloten tussen de gevechtsfronten, ondervond aanzienlijke schade en stelde alle regelmatige activiteiten stop. De openbare eredienst verdween in feite, gebrek aan gelovigen en veiligheid. Aan het einde van de oorlog, in 1990, was er praktisch geen georganiseerde gemeenschap meer in Beiroet.

Wat toen overbleef was niet meer dan een handvol bejaarde personen, een verwoest erfgoed en een verspreide herinnering over de hele wereld. De geschiedenis van de Joden van Beiroet sloot zich aan bij het gemeenschappelijk lot van de grote diaspora's van het Levant, uitgewist uit het landschap van de steden waar zij gedurende generaties floreerden. De stilte die over Wadi Abou Jamil neerdaalde, was op haar manier de epiloog van een duizendjarige mediterrane urbane beschaving.

Na het zwijgen van de oorlog kwam de tijd van de herinnering en, later, die van een schuchter patrimoniumherleving. Het meest symbolische feit van deze laatste periode was de restauratie van de synagoge Maghen Abraham, die vanaf het einde van de jaren 2000 werd ondernomen in het kader van de wederopbouw van het centrum van Beiroet. Deze restauratie, gefinancierd door particuliere donateurs en diverse steunmaatregelen, gaf het verwoeste heiligdom zijn architecturale waardigheid terug, terwijl de gemeenschap die het zou kunnen beleven nagenoeg was verdwenen. De gerestaureerde synagoge staat aldus als een monument voor een vervlogen aanwezigheid, meer een plaats van herinnering dan van levend cultusgebruik.

Deze paradox — een gerestaureerd erfgoed zonder gemeenschap om het te bewonen — staat centraal in de herinneringstoestand van de Joden van Beiroet. De gemeenschap bestaat voortaan vooral in de diaspora, door nakomelingen van ballingen die, van Parijs tot Montreal, van New York tot São Paulo, de herinnering aan Wadi Abou Jamil onderhouden. De familieverhalen, de foto's, de geredde rituele voorwerpen uit de uittocht vormen een intiem en verspreeid archief, naar het voorbeeld van de erfgoedcollecties die elders de herinnering aan verdwenen judaïsmes hebben behouden. Deze doorgegeven herinnering wordt gevoed door een nostalgie die het verleden soms verheerlijkt, maar die ook getuigt van een echte gehechtheid aan een land en een stad.

Het werk van historici en documentatie-instellingen streeft ernaar deze levende herinnering aan de beschikbare documentaire sporen te toetsen, teneinde een evenwichtig verhaal te schrijven dat zich noch aan de gouden legende noch aan de vergetelheid overgeeft. Zoals Sylvie Anne Goldberg heeft aangetoond, vereist het nadenken over joodse geschiedenis juist het articuleren van de doorgegeven herinnering en de kritische eis van het archief, zonder het een tot het ander te herleiden [Goldberg, 2000]. De Joden van Beiroet, gemeenschap zonder demografische toekomst maar niet zonder herinneringsnakomeling, bieden een exemplarisch geval van deze spanning.

Vandaag de dag is de joodse aanwezigheid in Libanon gereduceerd tot een handvol individuen, vaak discreet, wiens bestaan zelf soms wordt betwijfeld. De georganiseerde gemeenschap behoort tot het verleden. Maar Wadi Abou Jamil blijft, in de topografie en in de herinneringen, getuige van een tijd waarin Beiroet een van de meest aantrekkelijke joodse brandpunten van de Oostelijke Middellandse Zee herbergde — een tijd die dit boek heeft willen weergeven, tussen wat de geschiedenis vaststelt en wat de herinnering bewaart.

De geschiedenis van de Joden van Beiroet ontvouwt zich als een parabel van het lot van de judaïsmen in de Arabische wereld in de twintigste eeuw: een laat en schitterend opbloeien, een kosmopolitisch hoogtepunt, vervolgens een bruuske uitwissing. Ontstaan uit de concentratie, in de negentiende eeuw, van de Joden van het gebergte en de Libanese kust in een bloeiende hoofdstad, werd de gemeenschap van Wadi Abou Jamil het belangrijkste Joodse centrum in Libanon, voorzien van bloeiende instellingen en gekroond door de majestueuze synagoge Maghen Abraham. Zij kende, onder het uitstervende Ottomaanse Rijk en vervolgens onder het Franse Mandaat, een gouden tijd die de schoolmodernisering van de Alliance israélite universelle en de handelsprosperiteit van Beiroet op hun hoogtepunt brachten.

Wat de Beiroetse trajectorie onthult, is zowel haar eigenheid als haar plaats in een gemeenschappelijk lot. Eigenheid, want het multicommunautaire Libanon bood zijn Joden lange tijd een relatieve bescherming, zozeer dat het zelfs vluchtelingen opving toen andere Arabische gemeenschappen leegliepen. Plaats, want de regionale conflicten, de burgeroorlog en de uittocht voerden uiteindelijk deze gemeenschap mee zoals zij ook die van Caïro, Bagdad en Algiers meevoerden [Abitbol, 1999] [Valensi, 2016] [Mizrahi, 1977]. De nabijheid zelfs van het Heilige Land, die haar spiritualiteit had gevoed, keerde zich tegen haar toen het Israëlisch-Arabische conflict van de Joden verdachten in hun eigen vaderland maakte.

Vandaag de dag blijft er een gerestaureerde synagoge zonder gelovigen, een wijk wiens naam de herinnering blijft bewaren, en een verspreide diaspora die de herinnering aan een verdwenen wereld levend houdt. De geschiedenis schrijven van de Joden van Beiroet betekent aanvaarden dat men tegelijk het vastgestelde en het waarschijnlijke, het archief en het getuigenis, de ruïne en het verhaal bijeen houdt. Het betekent erkennen dat een gemeenschap van een plaats kan verdwijnen zonder uit de herinnering te verdwijnen, en dat de historicus de plicht heeft om, met juistheid en terughoudendheid, de stem van degenen die niet meer daar zijn om deze te laten horen, terug te geven. Dit is de bescheiden ambition van dit Grote Boek: de plaats van het Beiroetse centrum van Wadi Abou Jamil in de grote geschiedenis van de Joodse diasporen's opnieuw vast te stellen.