Familie Elkharrat

Het zekerstste vertrekpunt van elke studie over de Elkharrat-lineage is philologisch. De opmerking van Laredo is categorisch: Elkharrat is een Arabische beroepsnaam die « De Draaier (van hout) » aanduidt [Laredo, 1978]. Deze categorie — namen afgeleid van een beroep — vertegenwoordigt in de judaïsch-Maghrebijnse naamkunde een van de voornaamste bronnen van patronymische vorming, naast bijbelse, theofore, toponymische en votieve namen.

De semitische wortel kh-r-ṭ verwijst naar het handelen van snijden, van vorm geven door rotatie. De kharrāṭ is de ambachtsman die aan de draaibank werkt: hij geeft vorm aan stukken hout — meubelpoten, bedstijlen, balustrades, timmermanswerk, gereedschapshandvaten, speelgoed, rituele voorwerpen. Moderne onomastische woordenboeken verduidelijken dat de naam afstamt van het Arabische werkwoord dat op draaiwerk betrekking heeft, met convergente betekenissen van « lathe operator », « wood turner », of « engraver », dat wil zeggen draaier, draaibankwerker of zelfs graveur. De polysemie van de term weerspiegelt de werkelijkheid van een ambacht dat, afhankelijk van de regio en het tijdperk, meerdere specialiteiten in fijn houtwerk kon omvatten.

Het is noodzakelijk Elkharrat zorgvuldig te onderscheiden van andere verwante patroniemen waarmee een vluchtige lezing het zou kunnen verwarren. Aldus Elharrar, dat Laredo als een afzonderlijke vermelding behandelt, valt niet onder de draaibank maar onder een ander wortelsysteem [Laredo, 1978]. De grafische nabijheid mag het semantische verschil niet verbergen: elk ambachtsnaam heeft zijn eigen wortel en zijn eigen ambacht. Het is juist de nauwkeurigheid van de repertoria van Laredo, Toledano en Eisenbeth die de toewijzing veiligstelt.

Joseph Toledano bevestigt in zijn werken over Joodse familienamen in Noord-Afrika de vitaliteit van deze categorie van beroepsnamen en de manier waarop zij zich hebben vastgesteld als erfelijke patroniemen die van generatie op generatie werden doorgegeven [Toledano, Une histoire de familles, 1999] ; [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003]. Het mechanisme is eenvoudig: een ambachtsman die in zijn buurt door zijn beroep bekend is — « zus-en-zo de draaier » — ziet dit beroepsalias aan zijn nakomelingen doorgegeven, totdat het een familienaam wordt, lang nadat het oorspronkelijke beroep door de familie niet langer werd uitgeoefend.

De aanwezigheid van het agglutineerde artikel El- vormt tenslotte een waardevol geografisch en taalkundig indicium. Het wijst op een Arabischsprekend milieu, in tegenstelling tot Berberstalige vormen of Hispanische vormen die de megorashim, deze uit Spanje verdrevenen die zich na 1492 in Noord-Marokko vestigden, droegen [Kriegel, La prise d'une décision : l'expulsion des Juifs d'Espagne en 1492, 1978]. De naam Elkharrat getuigt aldus van een inwortelding in de lokale Arabische cultuur, of het nu gaat om een toshavim-familie — van oudsher inheems — of een familie die zich in de loop der eeuwen Arabiseerde.

Om de naam Elkharrat te begrijpen, moet men de arbeiderswereld begrijpen die deze naam heeft voortgebracht. In de steden van Marokko — Fès, Meknes, Marrakech, Tetuan, Tanger, Salé — structureerde het ambacht het joodse economische leven. Een oude arbeidsverdeling had zich tussen joodse en moslimambachtslieden gevestigd, en bepaalde vakgebieden waren traditioneel voorbehouden aan de joodse gemeenschap. Zoals studies over traditionele beroepen eraan herinneren, waren in de arbeidsverdeling die van oudsher tussen joodse en moslimambachtslieden leek te zijn ontstaan, bepaalde beroepen traditioneel voorbehouden voor joden, in het bijzonder degenen die verband houden met het werk van edelmetalen en bepaalde fijne bewerkingen.

Houtbewerking paste in dit ambachtelijk ecosysteem. Terwijl goudsmeedkunst en juwelierkunst de meest emblematische joodse specialisaties vormden, vonden timmerwerk, ebbenhoutwerk en houtdraaiing ook hun plaats, met name bij de vervaardiging van meubilair, huishoudelijke gebruiksvoorwerpen en cultgerelateerde objecten: Torarollen en etuis (tik), podia, Chanoekka-lampen, kruidendoosjes voor de havdala-ceremonie. De draaier, meester van het precieze gebaar van gecontroleerde rotatie, bekleedde een erkende technische niche binnen de stedelijke gilden.

De organisatie in ambachtelijke gilden was een gedocumenteerde werkelijkheid van de Maghreb, en de joodse gemeenschappen namen daaraan deel volgens hun eigen modaliteiten. Archieven getuigen van het bestaan van corporatieve structuren met joodse ambachtslieden; zo heeft onderzoek voor het naburige Tunesië documenten aan het licht gebracht met betrekking tot gildensyndicaten van ambachtslieden, waarvan bepaalde gespecialiseerde joodse gilden. Dit gildenraamwerk regelde de leerlingschap, de overdracht van vakbekwaamheid van meester op leerling — vaak van vader op zoon — en de regulering van lokale markten.

Het is in deze context dat de familienaam zijn volledige sociale betekenis krijgt. De naam van de Draaier dragen betekende behoren tot een geslacht van vakmannen, bezitters van gewaardeerde handvaardigheden, geïntegreerd in het economische weefsel van de stad. De overdracht van de naam ging vaak, minstens gedurende verschillende generaties, gepaard met de overdracht van de werkplaats zelf. Robert Assaraf benadrukt, in zijn geschiedenis van de joden van Marokko, hoezeer het ambacht tot in de twintigste eeuw een pijler van het materiële bestaan van de gemeenschappen bleef, voordat economische en migratoire verschuivingen de plaats ervan diepgaand veranderden [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005].

De toewijzing van de naam Elkharrat door Laredo aan het Judeo-Marokkaanse corpus oriënteert het onderzoek naar Marokko, zonder dat het in de huidige toestand van openbare bronnen mogelijk is om met zekerheid een unieke stad van oorsprong vast te stellen [Laredo, 1978]. De beroepsnamen uit het Arabischsprekende milieu komen voor in het gehele Marokkaanse gebied, zowel in de grote keizerlijke steden in het binnenland als in de havensteden van het Noorden.

Twee hypothesen van verankering, niet uitsluitend, verdienen voorzichtig te worden overwogen. De eerste koppelt de familie aan oude Arabischsprekende gemeenschappen, de toshavim, aanwezig in Marokko al lang voor de komst van de uit Spanje verdrevenen, en die hun dialectaal Arabisch als dagelijkse taal behielden. De vorm El- van de naam, met het geplakte Arabische artikel, pleidt voor dit taalkundig milieu. De tweede hypothese overweegt een familie geïntegreerd in de grote centra van het Noorden — Tétouan, Tanger — waar vanaf de zestiende eeuw megorashim van Spaanse taal en lokale Arabischsprekende bevolking zich mengden.

Tétouan bood in dit opzicht een bijzonder goed gedocumenteerd kader. Sarah Leibovici heeft in haar kroniek van de stad het leven van een dichte, gestructureerde gemeenschap hersteld, waarin handelaren, geleerden en ambachtslieden naast elkaar leefden [Leibovici, Chronique des Juifs de Tétouan, 1984]. De houtbewerkingsberoepen hadden er een plaats, zoals in elke stad met georganiseerde souks. Men kan redelijk aannemen — zonder het te beweringen — dat een familie van draaiers zich daar kon onderscheiden, met het geheugen van het beroep gekristalliseerd in een familienaam.

Mohammed Kenbib beschrijft in zijn studie over de relaties tussen Joden en moslims in Marokko hoe stedelijke Joodse gemeenschappen zich inschakelden in het economische weefsel van de steden, met name door ambacht en kleinhandel, en hoe deze evenwichten zich ontwikkelden onder invloed van de koloniale moderniteit [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994]. In dit veranderende kader zagen families van ambachtslieden zoals de Elkharrat hun levenswijze getransformeerd door de komst van gefabriceerde producten, industriële concurrentie en nieuwe kansen geboden door scholen en handel.

In afwezigheid van een notariële akte, een gemeenschapsregister of een toegankelijke naamgeving uit een volkstelling die expliciet dragers van de naam vermelden, blijft dit hoofdstuk in het register van het waarschijnlijke: het stelt een aannemelijk vestigingskader voor, samenhangend met de naamkunde en sociale geschiedenis, zonder aanspraak te maken op een zekere localisering.

Zoals de meeste Joodse families uit Marokko werd de lineage Elkharrat vermoedelijk meegevoerd door de grote migratiegolven die van het midden van de 19de eeuw tot het midden van de 20ste eeuw de kaart van het Noord-Afrikaanse jodendom hertekenden. Deze bewegingen, eerst intern en vervolgens internationaal, gehoorzaamden aan economische, politieke en uiteindelijk nationale logica's.

Robert Assaraf heeft de doorslaggevende eeuw van 1860 tot 1999 uiteen gezet, gekenmerkt door opening naar de wereld, consulaire bescherming, de vestiging van het Franse Protectoraat in 1912, vervolgens, na 1948 en de onafhankelijkheid van 1956, massale emigratie naar de Staat Israël, Frankrijk, Canada en Latijns-Amerika [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. De families van ambachtslieden, wier traditionele economie door modernisering verzwakt was, waren bijzonder gevoelig voor deze vertrekken.

De beproevingen van de 20ste eeuw trof ook Marokko. Onder het Vichy-regime ondergingen de Marokkaanse Joden de bedreiging van uitsluitingswetten, en Assaraf heeft de beschermende rol aangetoond die sultaan Mohammed V hierin speelde ten opzichte van zijn Joodse onderdanen [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997]. Voor families die in Frankrijk waren gebleven of zich in Europa hadden gevestigd, namen de vervolgingen een tragische wending: het Mémorial de la déportation des Juifs de France van Serge Klarsfeld bewaart het nominale bewijs van de slachtoffers van de Shoah, een bron die voor elk genealogisch onderzoek over deze periode moet worden geraadpleegd [Klarsfeld, Le Mémorial de la déportation des Juifs de France, 1978].

In de loop van deze migraties onderging de naam zelf grafische transformaties. De transliteratie van het Arabisch naar het Latijnse en Hebreeuwse alfabet bracht varianten voort: Elkharrat, El Kharrat, Al-Kharrat, Kharrat, met of zonder het lidwoord, met fluctuerende medeklinkerverdubbelingen. Deze orthografische instabiliteit, gemeenschappelijk aan alle Judeo-Arabische patroniemen, bemoeilijkt vandaag de dag genealogisch onderzoek, want dezelfde voorouder kan onder verschillende vormen verschijnen in burgerlijke stukken opgesteld door verschillende overheidsinstellingen. De Arabische vorm al-Kharrāṭ komt trouwens ver buiten de Joodse wereld voor, gedragen door Moslimse en christelijke families uit Egypte, het Levant en de Maghreb, wat eraan herinnert dat de naam allereerst een gedeeld beroepsnaam is voordat het een confessioneel kenmerk wordt.

De familienaam Elkharrat stelt, zoals elke beroepsnaam, een fascinerende methodologische kwestie : familiale traditie en archief moeten er met voorzichtigheid tegen worden afgewogen. De traditie geeft de betekenis door — « wij zijn de nakomelingen van de draaier » — maar die betekenis identifieert, juist omdat zij generiek is, geen enkele lignée. Verschillende families zonder verwantschapsband konden onafhankelijk van elkaar dezelfde beroepsbijnam in verschillende steden erven.

Dit is waar de wetenschappelijke naamkunde zijn rol als waarborg vervult. Laredo, Eisenbeth en Toledano vertellen geen familiegeschiedenis : zij stellen een betekenis en een categorie vast [Laredo, 1978] ; [Toledano, 2003]. Hun gezag eindigt aan de drempel van individuele genealogie. Het reconstrueren van een bepaalde lignée Elkharrat vereist dus het aanwenden van andere bronnen : gemeentelijke registers (pinqasim), huwelijksacten (ketubbot), lijsten van gemeentebijdragers, consulaire acten, burgerlijke registers van het Protectoraat, emigratiedossiers.

De voorbeeldige werkwijze bestaat uit het systematisch confronteren van het ontvangen verhaal en het document. Wanneer een mondeling overgeleverde traditie een oorsprong stelt — een bepaalde stad, een illustere voorvader — moet men naar het archief zoeken dat dit bevestigt, nuanceert of tegensprecht. Dit is de betekenis van het hedendaagse Sefardische genealogische werk, dat steunt op de toenemende digitalisering van collecties en op samenwerkingsinstrumenten. De gemeentelijke manuscripten, waarvan sommige het onderwerp van bewaring en catalogisering zijn, vormen in dit opzicht een nog gedeeltelijk onbenut reservoir voor families van ambachtslieden, die minder vertegenwoordigd zijn dan de grote rabbijnse dynastieën in reeds gepubliceerde bronnen.

Dit hoofdstuk bevindt zich dus op het kruispunt : geheugen verschaft de hypothese — een familie van draaiers geworteld in het Marokkaans ambacht — en het archief moet, wanneer het bestaat, dit verifiëren. Op basis van thans openbaar toegankelijke bronnen kan hier geen continue en gedocumenteerde genealogie van een bepaalde lignée Elkharrat als vastgesteld worden gepresenteerd. Wat solide is, is de betekenis van de naam en de sociale wereld die zij aanduidt ; wat nog moet worden vastgesteld, is de precieze lijn van een afstamming, een taak die toekomt aan familiale archiefonderzoek.

Aan het einde van deze reis laat de lignage Elkharrat zich vatten met een zekere filologische zekerheid en genealogische voorzichtigheid. De naam is vastgesteld in zijn betekenis: Elkharrat duidt « De Draaier (van hout) » aan, een Arabische beroepsnaam toegekend aan het judeo-Marokkaanse corpus door de hoogste onomastische autoriteit in deze materie [Laredo, Les noms des Juifs du Maroc, 1978], en bevestigd door de convergente repertoria van Eisenbeth en Toledano [Toledano, Une histoire de familles, 1999]. Achter deze naam verschijnt een hele wereld: die van het joodse handwerk in de Maghreb, zijn corporaties, zijn van vader op zoon overgedragen vakmanschap, en zijn plaats in het evenwicht van beroepen tussen gemeenschappen.

De geschiedenis van de familie daarentegen blijft grotendeels in het register van het waarschijnlijke. De grote lijnen — verankering in Marokkaanse steden, inpassing in het handwerkweefsel, beproevingen en migraties van de twintigste eeuw naar Israël, Frankrijk en Amerika's [Assaraf, 2005] — schetsen een aannemelijk kader, maar de reconstructie van een nauwkeurige nominale afstamming blijft een openstaande zaak, afhankelijk van gemeenschaps- en burgerlijke archieven. Het Grote Boek van de Elkharrat is dus tot op heden eerder het boek van een naam dan dat van een gesloten genealogie: een naam die spreekt van een beroep, een cultuur, een geografie, en die zijn dragers uitnodigt het onderzoek voort te zetten daar waar het slapende archief nog steeds wacht om gelezen te worden.