Familie Dahari

Om een familie als de Dahari te begrijpen, moet men eerst de wereld die haar draagt, vatten. De joodse gemeenschap van Jemen heeft zich gedurende bijna twee millennia ontwikkeld tot een samenleving van verspreide gemeenschappen over een bergachtig en cultureel versnipperd grondgebied. Jemen is een zeer uitgebreid en cultureel divers land, en elke regio bezat verschillende tradities van uitvoering. Deze regionale diversiteit verklaart de veelheid van liturgische gebruiken, melodieën en judeo-arabische dialecten die van vallei tot vallei worden geattesteerd.

Het zenuwcentrum van geleerdheid was lange tijd Ṣanʻāʾ, zetel van een erkende rabbijnse rechtbank (beth din), waarvan de autoriteit zich uitstrekte over de perifere gemeenschappen. De Jemenitische rabbijnen behielden een opmerkelijke trouw aan de massoretische tekst, aan tradities van Hebreeuwse uitspraak en aan het halakhische corpus, terwijl zij tegelijkertijd een bijzondere devotie voor het werk van Maimonides ontwikkelden. In dit kader ontstonden en werden de rabbijnse lignées doorgegeven: families van rechters, van schrijvers (soferim), van besnijders (mohalim) en — op bijzondere wijze — van dichters.

Poëzie nam in Jemen een plaats in die weinig andere diaspora's haar hebben gegeven. De Diwan, verzameling van para-liturgische gedichten, is de meest voltooide uitdrukking hiervan. De Diwan, hoeksteen van de Jemenitische cultuur, is een geliefde verzameling van para-liturgische gedichten die tijdens de Shabbat, feestdagen en vieringen werden gezongen; vandaag de dag stellen enthousiastelingen in Israël zich nog steeds in om deze rijke traditie voor toekomstige generaties te behouden. Een lignée beroemd om haar payytanim, zoals de familie Dahari traditioneel is, is dus ingebed in het hart van wat de Jemenitisch-joodse beschaving bepaalt: gebeden in zang, mondelinge overdracht en heilige poetische schepping.

Het is gepast om een geografische dimensie toe te voegen die de verrijking van het onderhavige werk nu met precisie verheldert: de plaats Kawkaban, in het district al-Mahwit noordwesten van Ṣanʻāʾ. Uit dit versterkte dorp, gelegen op een steile rotswand en beroemd om de kwaliteit van zijn geleenden, is Zecharia al-Dhahiri voortgekomen — wiens familienaam precies zegt, door de Arabische nisba, de geografische oorsprong. De noordwestelijke regio van Ṣanʻāʾ was dus naar alle waarschijnlijkheid een van de wiegenplaatsen van deze lignée. Dit topografische detail mag niet afzonderlijk worden beschouwd: Kawkaban was een bolwerk van geleerdheid, een plaats waar Hebreeuwse kennis en klassieke Arabische cultuur naast elkaar bestonden en elkaar wederzijds bevruchttten — ideale voedingsbodem voor het smeden van de veeltalige geleerden die de familie zou voortbrengen.

De naam Dahari is tot op heden niet het onderwerp geweest van een gegevensblad in de grote referentiecatalogi die vergelijkbaar zijn met die welke andere Jemenitische families ten deel vallen. De studie ervan berust dus grotendeels op onomastische analyse en inferentie. Verschillende pistes, allen waarschijnlijk, kunnen worden aangevoerd — en één ervan wordt nu ondersteund door een feit van eerste-orde documentaire betekenis.

De eerste, en meest waarschijnlijke, is de topografische oorsprong. Het Jemenitisch-Joods aanduidingssysteem — net als het Arabisch in het algemeen — maakt veelvuldig gebruik van de nisba, een relationeel suffix dat hoort bij een plaats. Een naam als Dahari met een -i geeft typisch een geografische herkomst aan. De wisselende eindingen in de bronnen bevestigen deze fonetische plasticiteit: de naam verschijnt getranscribeerd als Dahary, D'hari of Daheri volgens lokale fonetiek.

De figuur van Zecharia al-Dhahiri (rond 1531–1608) brengt hier een beslissend concreet anker. Hij zelf duidt zichzelf, in zijn teksten en in het geheugen van zijn tijdgenoten, aan met de nisba al-Ḍāhirī — een naam die de Arabische en Hebreeuwse bronnen volgens dezelfde fonetische varianten transcriberen als de hedendaagse familienaam Dahari. Zijn vader droeg ook deze naam: Saʻīd (Saʻadia) al-Ḍāhirī, afkomstig van Kawkaban. We beschikken dus over minstens twee geattesteerde generaties — vader en zoon — die de naam droegen, geworteld in het noordwesten van Jemen in de 16e eeuw. Deze gegevens transformeren diepgaand de status van de lignee: van waarschijnlijke reconstructie wordt het een identificeerbare historische werkelijkheid.

De tweede piste, onlosmakelijk verbonden met de eerste, is de verankering van deze familienaam in het bredere Jemenitische genealogische weefsel. De geheugengegevensbanken gewijd aan de Joden van Jemen vermelden vele dragers van de naam, wat getuigt van de echte verspreiding ervan binnen de gemeenschap. Genealogische projecten gewijd aan Joden van Jemen — יהודי תימן verzamelen talrijke familieprofielen, en de naam Dahari staat erin vermeld onder de gedocumenteerde families van deze diaspora. De aanwezigheid van openbare figuren — de zangeres Yosefa Dahari, de zanger Zohar Argov geboren als Zohar Dahari — getuigt van de continuïteit van deze lignee tot in de moderne Israëlische cultuur.

Het is echter passend om de methodologische voorzichtigheid te handhaven die noodzakelijk is voor elke studie van Jemenitisch-Joods families, waar het mondelinge geheugen vaak in de plaats treedt van het gebrekkige schriftelijke archief. Hoewel de figuur van Zecharia al-Dhahiri een vast ankerpunt voor de 16e eeuw vormt, moeten de verbanden tussen deze illustere voorvader en de hedendaagse dragers van de familienaam nog worden vastgesteld door een continue documentatie die we nog niet bezitten. De lignee heeft een historische werkelijkheid; de volledige stamboom ervan blijft nog te reconstrueren.

Dit is het punt waar het verrijkte werk de meest significante draai markeert ten opzichte van de initiële versie. Zecharia ben Saʻadia al-Ḍāhirī (rond 1531–1608) is het eerste gedocumenteerde lid van de familie Dahari wiens biografie en geschreven werk tot ons zijn gekomen met voldoende nauwkeurigheid om een betrouwbaar verhaal op te bouwen. Erkend als een van de meest begaafde poëten van Jemenitische Joden en rabbijnse geleerden, was hij ook dayyan — rabbijnse rechter —, een functie die in het Jemenitische judaïsme zowel juridieke als morele autoriteit over de gemeenschap verleent.

Geboren in Kawkaban, in het district al-Mahwit noordwestelijk van Ṣanʻāʾ, was Zecharia al-Dhahiri goed thuis in Hebreeuwse en Arabische literatuur evenals in filosofie. Zijn intellectuele vorming weerspiegelt precies het profiel van de hoog geschoolde Jemenitische joodse geleerde van het vroegste tijdperk: beheersing van biblisch en talmudisch Hebreeuws, kennis van klassieke Arabische teksten, vertrouwdheid met de opkomende kabbalistieke traditie die vanaf Safed uitstraalde, en rigoureuze poëtische praktijk. Deze veelzijdigheid was niet decoratief: zij was de voorwaarde zelf voor rabbijnse autoriteit in een wereld waarin de rechter de heilige teksten in hun originele talen moest hanteren en met moslimautoriteiten in het Arabisch moest spreken.

Zijn leven was dat van een uitzonderlijke reiziger. In 1567 reisde hij naar het Land Israël, waar hij zich verbond met beroemde geleerden. Deze reis was niet eenvoudigweg een daad van vroomheid: het was een intellectuele expeditie, een onderdompeling in het bruisende geleerdendom van Safed en Jeruzalem in de gouden eeuw van de lurianische kabbala. Vandaar strekte zijn weg zich uit over de mediterrane wereld en daarboven: ottomaanse Irak (Basra, Erbil), Ottomaanse Anatolië (Bursa, Istanbul), Rome, Aleppo, Damaskus, Sidon, Tiberias, Hebron, Egypte, en tot aan de Indische oevers van Calicut en Cochin onder het bewind van de Zamorin, evenals Hormuz in Safavide Irak. Dit itinerarium, waardig een Benjamin van Tudèle uit de 16e eeuw, getuigt van uitzonderlijke mobiliteit en grensloze intellectuele nieuwsgierigheid.

Deze openheid naar de wereld belichaamt een van de kardinale waarden van het judaïsme zoals de traditie het heeft gesmeed: de verhouding tot de vreemde. Zecharia al-Dhahiri ontvlucht niet-joodse landen niet; hij doorkruist ze, ontmoet daar geleerden, wisselt uit, absorbeert. Hij figureert dus onder die Joden die hebben begrepen dat de verstrooiing, ver van slechts een beproeving te zijn, een bron kan worden, een ruimte van ontmoetingen die het denken verrijkt. De joodse traditie heeft altijd geweten hoe zij deze wereldwisselaars moest eren — van Abraham die Ur verliet tot de maskilim van de 18e eeuw —, en Zecharia al-Dhahiri past zich volledig in deze lijn van getuigen van de ontmoeting tussen Israël en de volkeren in.

Maar het was de beproeving die zijn meest beroemde werk zou vormen. De Turks-Jemenitische oorlog brak uit in 1568 en duurde tot 1573. Tijdens dit conflict werd Zecharia al-Dhahiri met de gehele joodse gemeenschap van Ṣanʻāʾ gevangen gezet. In deze gevangenschap — de beperkte ruimte van een gevangenis, de ontnomen horizon — begon hij de redactie van de Sefer ha-Musar. Deze geboorte van een werk in ontbering en beperking doet onwillekeurig denken aan andere grote joodse teksten geschreven in de marges van ontnomen vrijheid: creativiteit als antwoord op tegenspoed, schrijven als handhaving van menselijke waardigheid tegen onderdrukking.

Drie belangrijke teksten vormen de schriftelijke erfenis van Zecharia al-Dhahiri. Hun diversiteit is zelf veelzeggend: zij bestrijkt kunstzinnige proza, Hebreeuwse grammatica en mystieke exegese — dus drie van de fundamentele registraties van Joodse wijsheid in de middeleeuwen en Renaissance. Zij worden doorgegeven via het Zakhor-corpus onder de identificatienummers 2d609513, c38a182d en d881037a.

*Het Sefer ha-Musar (Boek van de zedelijke onderwijzing) [Zakhor-corpus id:2d609513-a372-4eec-bb18-9d821312ba3d]. Begonnen in gevangenschap in 1568 en voltooid rond 1580, is deze verzameling het meesterwerk van de literaire reputatie van haar auteur. Zij bestaat uit vijfenveertig delen (maḥbarot) geschreven in de stijl van de maqāma* — klassieke Arabische vorm waarin rijmige proza met poëtische inzetten worden gecombineerd —, een vorm die de middeleeuwse Hebreeuwse literatuur sinds al-Ḥarizi had opgenomen. Het werk wordt door specialisten aangeduid als « belletristic », dat wil zeggen gericht op formele schoonheid en onconventionele stijl evenzeer als op morele inhoud. De thema's van ballingschap, reis, zoeken naar wijsheid en menselijke waardigheid vlechten zich samen in een proza dat vandaag de dag nog steeds een monument van Judeo-Arabische literatuur vormt. Dat dit werk ontstond in een gevangenis zegt iets essentiëels over haar auteur: Zecharia al-Dhahiri stelde tegen het geweld van opsluiting de vruchtbaarheid van schepping. Het is een vorm van actieve bescheidenheid — niet passieve berusting, maar de daad van voortdurende productie van schoonheid en gedachte waar de macht van de wereld ernaar streeft ze te verstikken.

*Het Sefer ha-Anaq (Het Boek van het halssnoer) [Zakhor-corpus id:c38a182d-4d96-4d49-ad00-133df32dcf3d]. Dit poëtische verhandeling van tweeduizend honderdachtenveertig verzen is gewijd aan homonimen en paroniemen in het Hebreeuws — dat wil zeggen woorden die op geluid of vorm lijken maar verschillen in betekenis. De aanpak is zowel grammaticaal als pedagogisch: het gaat erom de Hebreeuwse taal voor verwarring te behoeden, haar subtiliteiten en valkuilen expliciet te maken, generaties lezers te vormen die heilige teksten met precisie kunnen lezen. Deze filologische onderneming, uitgevoerd in de vorm van een memoreerbare gedicht, illustreert een diep overtuiging van het rabbijnse judaïsme: de Wet kan niet in praktijk worden gebracht zonder de exacte beheersing van de taal die haar draagt. In die zin is het Sefer ha-Anaq veel meer dan een grammaticaoefening; het is een daad van toewijding aan de halakha, een concrete bijdrage aan de overdracht van talmudische wijsheid, en een manier om de fundamentele waarde van het judaïsme te belichamen die kennis — talmud Torah* — onder de grootste religieuze verplichtingen plaatst. Door de keuze voor versvorm maakte Zecharia al-Dhahiri deze kennis toegankelijk en mondeling overdraagbaar, volgens de logica van de Jemenitische cultuele wereld waar zang en memorisering de eerste voertuigen van heilige wijsheid zijn.

*Het Ẓeidah la-Derekh (Voorraad voor de reis)* [Zakhor-corpus id:d881037a-c9fe-4c7a-ae2a-95c4fafcc096]. Deze kabbalististische commentaar op de Pentateüch vormt de mystieke dimensie van het werk van Zecharia al-Dhahiri. Zijn titel « Voorraad voor de reis » is een metaphoor met dubbele zin: zij verwijst tegelijkertijd naar de spirituele hulpbronnen die nodig zijn voor de reis van het leven en, zeer waarschijnlijk, naar de fysieke wandelingen van de auteur zelf, wiens reizen zoals gezegd de centrale biografische draad vormen. De kabbalististische inhoud van het werk getuigt van de invloed van mystieke stromingen die vanuit Safed uitstraalden in de tijd dat Zecharia al-Dhahiri zich daarheen begaf — de Luriaanse stroom stond toen in volle bloei, en de auteur kwam er duidelijk veranderd vandaan. Deze commentaar plaatst dus de Dahari-lignée op het kruispunt van twee tradities: het maimonidische rationalisme dat het klassieke Jemenitische judaïsme kenmerkt, en de Luriaanse kabbala die in de 16de eeuw de spirituele kaart van de Joodse wereld opnieuw tekende. De spanning tussen deze twee polen — rede en mysterie, halakha en aggadah, tekst en geheim — is precies die welke het judaïsme altijd heeft kunnen dragen zonder op te lossen, en die Zecharia al-Dhahiri met een bijzondere volheid belichaamt.

Tezamen schetsen deze drie boeken het portret van een man van totale wijsheid, in de zin waarin de middeleeuwse Joodse traditie dit verstond: meester van de taal, bewaker van de Wet, verkenner van het mysterie. In hem bezit de Dahari-lignée een stichtende figuur wiens bijdrage aan het Joodse denken gedocumenteerd, dateerbaar en leesbaar is.

Geen studie van een geslacht van payytanim uit Jemen kan voorbij gaan aan de vooraanstaande figuur van Rabbi Shalom Shabazi, aan wie de oprichtingsnotitie van het onderhavige werk — met alle voorzichtigheid die gepast is — de familie Dahari koppelt. Zijn statuut is zonder gelijke. Geen enkele andere Joodse dichter uit Jemen heeft de populariteit en erkenning van Shalom Shabazi gekend, die gedurende zijn leven honderden gedichten schreef.

De vastgestelde biografische gegevens plaatsen hem in de zeventiende eeuw. Rabbi Shalom ben Yosef Shabazi (1619 – circa 1720), ook wel Abba Sholem Shabbezi of Salim al-Shabazi genoemd, leefde in Jemen in de zeventiende eeuw en wordt vandaag beschouwd als de « Dichter van Jemen ». Shabazi werd in 1619 geboren in de stad al-Ṣaʻīd.

Zijn werk is van uitzonderlijke omvang en meertalig van aard. Hij schreef zijn Diwan — anthologie van liturgische poëzie — in Judeo-Arabisch, Hebreeuws en Aramees. Het samengestelde karakter van zijn taal weerspiegelt de geleerde Jemenitische cultuur, waar het heilige Hebreeuws, het talmudische en kabbalistieke Aramees, en het Judeo-Arabisch van het dagelijks leven naast elkaar bestonden in dezelfde poëtische mond. De poëtische diwan van Shabazi die tot ons is gekomen, bevattende ongeveer 550 gedichten, werd voor het eerst in 1977 door het Ben-Zvi Instituut gepubliceerd. Zijn overige geschriften omvatten een astrologisch verhandeling en een kabbalistisch commentaar op de Torah.

Zijn verankering in de bewogen geschiedenis van zijn tijd is eveneens gedocumenteerd. Toen geruchten over Shabbetaï Tsevi in 1666 Jemen bereikten, werden veel Joden uit Jemen erdoor aangetrokken, inclusief Shabazi zelf, hoewel het rabbijnse gerechtshof van Ṣanʻāʾ deze beweging volledig had verworpen. Dit detail is verre van anekdotisch: het plaatst de dichter in het hart van de grote messianistische golven die in de zeventiende eeuw door de gehele Joodse wereld gingen.

Het is voor onze doelstelling niet zonder belang op te merken dat een halve eeuw het waarschijnlijke einde van het leven van Zecharia al-Dhahiri (circa 1608) scheidt van het begin van het leven van Shabazi (1619). Deze beide figuren, de ene naamkundig tot de geslacht Dahari behorend, de andere soms door een herinneringstraditie aan datzelfde geslacht verbonden, passen zich in een temporele en culturele continuïteit in die onderstreping verdient: tussen hen wordt de poëtische en geleerde Jemenitische traditie doorgegeven, verdiept, en Shabazi erft een wereld die Zecharia al-Dhahiri had geholpen te vormen. Of het nu al dan niet door bloed geschiedde, de intellectuele verwantschap is echt.

Voor het vervolg zal men de aantoonbare toebehoring van Shabazi tot de familie van Mashtā in acht houden — een cruciaal gegeven wanneer het gaat om zijn mogelijk genealogische aansluiting bij het geslacht Dahari te onderzoeken.

Als de familie Dahari bekend staat om haar liturgische dichters, is het in de instelling van de Diwan dat de draagwijdte van zo'n reputatie zich meet. Bij de Joden van Jemen duidt « de Diwan » onveranderlijk op een verzameling gedichten en gezangen die grotendeels zijn samengesteld en gecomponeerd door Rabbi Shalom Shabazi, erkend als de « Dichter van Jemen ». Maar de Diwan is ook een levende instelling die werken van vele andere payytanim integreert, waarvan sommigen tot de Dahari-lijn zouden kunnen behoren.

De Diwan is geen boek voor privélectuur maar een collectieve performatieve praktijk. De gedichten worden daarin gezongen volgens precieze conventies, op mondeling overgedragen melodieën, tijdens de Shabbat-vaken, feesten en familieviering. Bepaalde gedichten innemen er een centrale en samenbindende plaats: « Saperi Tama » is een refrainggedicht (girdle poem) van Se'adia ben Amram, één van de meest verspreide gedichten in het Jemenitisch-Joodse erfgoed, gezongen op talrijke melodieën. Deze vermelding van Se'adia ben Amram herinnert eraan dat Shabazi, hoe omvangrijk ook, geen geïsoleerde ster is: hij behoort tot een sterrenbeeld van Jemenitische payytanim wiens werken zich mengen in hetzelfde gezongen repertoire.

Nu beschikt de Dahari-lijn met Zecharia al-Dhahiri over een geïdentificeerde bijdrager aan deze poëtische traditie. Zijn vorming in de maqāma — dit proza-genre met rijm dat naratie en lyrische invoegingen mengt —, zijn drietalige beheersing van het Hebreeuws, Aramees en Arabisch, en zijn inbedding in het geleerde netwerk van de Joodse gemeenschappen van de zestiende eeuw maken van hem een voorbode van precies het type dat Shabazi een eeuw later op een nog hoger niveau zou belichamen. Indien de traditie de Dahari-lijn aan de payytanim heeft kunnen koppelen, is het misschien omdat deze associatie een concrete werkelijkheid heeft, onder meer belichaamd door Zecharia al-Dhahiri.

De vitaliteit van deze traditie loopt vandaag in Israël en in de diaspora voort. Het reddingswerk van melodieën door onderzoekers die melodieën van Jemenitische origine hebben hersteld waarvan soms geen enkele opname meer over was, illustreert de kwetsbaarheid van een patrimium dat essentieel mondeling is en de waarde van elke familie die deze kennis overdraagt. Het is in deze continuïteit — die van de overdraagsters van het heilige gezang — dat de familiale Dahari-herinnering haar volledige betekenis krijgt, nu verankerd in de historische werkelijkheid van een Zecharia al-Dhahiri die, vanaf Kawkaban in de zestiende eeuw, de naam tot ons toe in de inkt van zijn handschriften heeft gedragen.

We tackled here het meest gevoelige vraagstuk, namelijk waar family memory en het historische archief met de grootste integriteit moeten worden geconfronteerd. De oprichtingsnotitie stelt dat Rabbi Shalom Shabazi « soms wordt verbonden » met de lignée Dahari. De uitdrukking zelf — soms — duidt erop dat het om een traditie van verbinding gaat, en niet om een feit dat unaniem door de bronnen is vastgesteld.

Evenwel, de concordante documentaire bronnen schrijven Shabazi een precieze familiale toebehoring toe : Rabbi Shalom ben Yosef Shabazi, van de familie van Mashtā. De dynastieke naam die door onderzoek wordt bevestigd, is dus Mashtā (al-Mashtā), en de bijnaam al-Shabazi zelf verwijst, volgens het Jemenitisch naamgebruik, naar een geografische binding — de plaats Shabaz, in de regio Taʻizz. Wij bevinden ons hier in het typische mechanisme van de nisba toponymische waarnaar in hoofdstuk 2 is verwezen.

De vraag die zich thans stelt, verschilt enigszins van die welke de oorspronkelijke versie stelde. Het gaat niet langer alleen om te vragen of Shabazi tot de lignée Dahari behoorde, maar ook om vast te stellen dat de lignée Dahari, een halve eeuw vóór Shabazi, in de persoon van Zecharia al-Dhahiri een geleerde en dichter voortbracht wiens cultuur, invloeden en literaire praktijken precies die voorafschaduwen welke Shabazi tot hun hoogtepunt zou brengen. De twee mannen delen : de veelzijdigheid in taalbeheersing, het kabbalistische commentaar op de Torah, de verankering in de Jemenitische poëtische traditie, en de diepe relatie tot de figuur van Maimonides die de gehele Jemenitische geleerdheid structureert.

Hoe moet men de verbinding met de lignée Dahari interpreteren ? Verschillende eerlijke interpretaties bestaan naast elkaar. Een eerste hypothese, gissing, veronderstelt dat een nakomende tak van Shabazi — of van een zijtak van de familie Mashtā — in de loop der generaties en van interne migraties in Jemen een ander geografisch toponiem zou hebben aangenomen, wat tot een ander patroniem leidde. Dit fenomeen van hernoeming door verplaatsing is goed gedocumenteerd in de Jemenitisch-Joodse naamkunde. Een tweede, voorzichtiger interpretatie beschouwt de verbindingstraditie als behorend tot de eer van het geheugen : talrijke families van payytanim uit Jemen eisen een geestelijke, zo niet biologische, verwantschap op met de « Dichter van Jemen », omdat zijn figuur zo de symbolische voorouder van de gehele poëtische traditie is geworden.

Een derde interpretatie — die de ontdekking van Zecharia al-Dhahiri thans rechtvaardigt — verdient formulering : de lignée Dahari had misschien Shabazi niet nodig om een eminente plaats in de Jemenitische poëtische en geleerde traditie op te eisen. Zij hadden reeds, in de persoon van Zecharia al-Dhahiri, een voorouder van eerste rang. De memoriale traditie die de familie Dahari aan Shabazi verbindt, drukt misschien in genealogische vorm een waarheid van een ander karakter uit : de diepe verwantschap, in geest en praktijk, tussen twee van de grootste literaire figuren van het Jemenitisch-Joodse volk.

Het snijpunt tussen geheugen en geschiedenis wordt aldus opgelost : het is vastgesteld dat Shabazi tot de familie Mashtā behoorde ; het is vastgesteld dat Zecharia al-Dhahiri de bijnaam al-Ḍāhirī droeg en een van de grote figuren van dezelfde traditie was ; het is overgeleverd door bepaalde familiale tradities dat de lignée Dahari zich tot Shabazi zou verhouden ; doch de directe genealogische verbinding tussen de lignée Dahari en Shabazi blijft, naar de stand van de geraadpleegde gezaghebbende bronnen, niet aangetoond. Nauwkeurigheid gebiedt dit rattachement voor te stellen als een respectabele traditie, dragend van identitaire betekenis, eerder dan als een archivistisch bewezen feit.

De geschiedenis van Joodse families uit Jemen wordt gekenmerkt door collectieve beproevingen die de overdracht van namen en tradities hebben bepaald. De gevangenneming van Zecharia al-Dhahiri tijdens de Turks-Jemenitische oorlog van 1568–1573 is het eerste gedocumenteerde voorbeeld. De messiaanse beweging van 1666 — die ook Shabazi raakte — werd gevolgd door een periode van vervolgingen en gedwongen verplaatsingen die het collectieve geheugen van de gemeenschap blijvend hebben gemarkeerd. De poëzie uit deze periode, onder meer die van Shabazi, draagt de sporen van ballingschap, hoop op verlossing en terugkeer naar Sion, terugkerende thema's in de Diwan.

De biografische baan van Zecharia al-Dhahiri zelf vormt op individuele schaal een voorafschaduwing van wat de gemeenschap op collectieve schaal zou meemaken: het vertrek uit het geboorteland, de doortocht door vreemde landen, het contact met radicaal verschillende culturen, uiteindelijk de terugkeer. Zijn reizen — van Indië naar Rome, via Istanbul en Safed — zijn niet alleen een persoonlijk avontuur; zij zijn de geleefde metafoor van de Joodse toestand in haar universele dimensie, die van een volk in permanente dialoog met de wereld terwijl het trouw blijft aan zijn eigen Wet. In elke stad die Zecharia al-Dhahiri bezocht, ontmoette hij geleerden, voerde hij debatten, leerde hij: dit is het contact met de vreemdeling als intellectuele praktijk, een deugd die het judaïsme sinds Abraham erkent als constitutief voor de identiteit van het volk.

In de twintigste eeuw speelde het lot van de familie Dahari zich af, evenals dat van het gehele Joodse Jemen, in de massale emigratie naar het land Israël, met name tijdens de grote immigratiebewegingen in het midden van de eeuw. De dragers van de naam smolten samen met de Israëlische samenleving terwijl zij daarin een onderscheiden cultureel erfgoed behielden. De aanwezigheid van figuren uit het openbare leven — kunstenaars, zangers — die de achternaam in zijn verschillende schrijfwijzen dragen, is het meest zichtbare teken hiervan.

Deze voortbestaan van de naam in het muzikale domein is niet willekeurig. Een familie wier geheugen een erfgoed van payytanim claimt en wier meest illustere voorouder zelf dichter en musicus was, vindt een natuurlijke vorm van continuïteit in het Israëlische lied van Jemenitische inspiratie, waar de melodieën, de vocale ornamenten en de motieven die uit de Diwan voortkomen, de hedendaagse volkscreatie doorademen. Aldus lijkt, voorbij de geografische breuk van de ballingschap, de draad van de poëtische en muzikale traditie — de grondslag zelf van de identiteit van de familie Dahari — zich te hebben gehandhaafd, getransponeerd van de ene wereld naar de andere, brengende op het Israëlische toneel iets van de geest van Kawkaban in de zestiende eeuw.

Aan het einde van dit verrijkte onderzoek blijkt de Dahari-lignée veel substantiëler dan een zuivere onomastische hypothese: zij beschikt thans over een gedocumenteerde stamvader van eerste rang, Zecharia al-Dhahiri (circa 1531–1608), wiens drie hoofdwerken — de Sefer ha-Musar, de Sefer ha-Anaq en de Ẓeidah la-Derekh — het solidste fundament vormen dat wij hebben om deze familienaam in de Jemenitisch-Joodse geschiedenis te verankeren.

De confrontatie van de bronnen leidt tot een genuanceerde conclusie over de aansluiting bij Rabbi Shalom Shabazi: de grote dichter behoorde tot de familie Mashtā, en de traditie die hem aan de Dahari-lignée koppelt berust op een verwantschap die zowel mogelijk als symbolisch is, die wij eerbiedig moeten eren zonder haar in zekerheid om te zetten. Wat de geschiedenis daarentegen met zekerheid vaststelt, is de toebehoringness van deze familie tot de wereld van liturgische dichters en Jemenitische geleerden — een wereld die vanaf Kawkaban in de zestiende eeuw tot de Israëlische podiums van de twintigste eeuw een opmerkelijke continuïteit van schepping en overdracht heeft voortgebracht.

Mochten wij moeten benoemen wat de Dahari-lignée beter dan welke ook heeft uitgedrukt, dan zou het de waarde van kennis als vorm van verzet en overdracht zijn. Zecharia al-Dhahiri begint zijn meest bekende werk in een gevangenis, niet uit wanhoop maar uit trouw aan wat niet kan worden opgesloten: het denken, de taal, het geheugen. Hij doorkruist de gehele wereld niet om zijn volk te ontvluchten maar om de wijsheid te verrijken die hij het zal teruggeven. Hij smeedt in tweeduizend honderdachtenveertig verzen een werktuig opdat zijn broeders de heilige teksten beter kunnen lezen. Hij commentarieert de Torah bij het licht van de Kabbala opdat het mysterie levend blijft in het hart van de Wet. Deze drievoudige houding — scheppen, overdragen, verdiepen — is dezelfde houding die de Joodse traditie door de eeuwen heen tot ideaal heeft verheven, onder de naam talmud Torah, studie als religieuze topaktiviteit.

Door deze houding neemt de Dahari-lignée deel aan een deugd die het jodendom over continenten en vervolgingen heen heeft gedragen: de overtuiging dat schrijven en onderwijs de duurzaamste vormen van menselijke weerstand zijn, en dat elk boek dat in tegenspoed is geschreven een antwoord is op hen die een volk tot zwijgen zouden willen brengen. Van Kawkaban tot Jeruzalem, van Ṣanʻāʾ tot de podiums van Tel Aviv, heeft de Dahari-lignée deze overtuiging doorgegeven — in rijmige proza, in onthoudbare verzen, in heilige zang — met een standhaftigheid die vermelding en eerbetoon verdient.