Familie Cohen-Larok

Het element Cohen wortelt de familie in de oudste laag van de joodse identiteit. De priesterlijke functie, zoals deze zich structureert in het judaïsme van de Tweede Tempel, vormt de ruggengraat van het religieuze leven tot de ramp van het jaar 70. Het werk van Shaye Cohen over de periode van de Maccabeeën tot de Mishna heeft aangetoond hoe het antieke judaïsme zich herstructureerde, na het verlies van de Tempel, rond nieuwe instellingen — de synagoge, de studie, het gezag van de wijzen — terwijl het de levende herinnering aan de priesterlijke onderscheidingen bewaarde [Shaye J. D. Cohen, From the Maccabees to the Mishnah, 1987]. De kohen verliest zijn status niet: hij draagt deze erfelijk over, van vader op zoon, wat de miljoenen jaren durende continuïteit van de naam verklaart over alle diasporagebieden heen.

De bepaling van de grenzen van de joodse identiteit, de artikulatie tussen geboorte, praktijk en gemeenschappelijke erkenning, is verfijnd gereconstrueerd door dezelfde auteur, die de pluraliteit van criteria voor toebehoren in de Oudheid benadrukt [Shaye J. D. Cohen, The Beginnings of Jewishness, 1999]. Deze pluraliteit werpt licht op de aard van de familienaam: Cohen is niet alleen een moderne familienaam, maar de onomastische sedimentering van een rituele status. Men treft hem aan, onder ontelbare varianten — Cohen, Kohen, Kahn, Cahen, Coen, Kogan —, in alle diaspora's, zowel Asjkenazisch als Sefardisch en Oosters. De samengestelde vorm Cohen-Larok behoort tot een goed geattesteerde praktijk: de bijvoeging aan de priesterlijke naam van een bepaler — toponiemen, bijnaam of moedernaam — bestemd om een tak te onderscheiden onder de vele gelijknamige families in dezelfde plaats. Deze praktijk van onomastische differentiatie, frequent in de Maghreb evenals in de Sefardische wereld, maakte het mogelijk verwarring te voorkomen in gemeenschappen waar de familienaam Cohen door tientallen huishoudens kon worden gedragen.

Om te begrijpen hoe een priesterlijke familie zich kon vestigen en benoemen, moet men het lange Joodse Middeleeuwen beschouwen, verdeeld tussen de islamitische landen en de christenheid. Mark Cohen heeft op bewonderenswaardige wijze de contrasterende situatie van de Joden onder deze twee heerschappijen beschreven, aantonend dat het lot van gemeenschappen in islamitische landen, ondanks hun juridische ondergeschiktheid, aanzienlijk verschilde, en vaak gunstiger was, dan dat wat zij in middeleeuws christelijk Europa kenden [Mark R. Cohen, Under Crescent and Cross, 1994]. In deze uitgestrekte ruimte ontstaan de twee grote matrices waaruit de meeste Cohen-families afkomstig zijn: Sefarad — het Iberische schiereiland en de Magrebijnse uitbreiding ervan — en de asjkenazische wereld.

Wanneer het element Larok, zoals een van de hypothesen suggereert, verwijst naar een Marokkaanse Atlantische toponiemen of naar een Iberische herkomstsnaam, zou de lignage in de Sefardische sfeer inschuiven. De uitdrijving uit Spanje in 1492 en vervolgens uit Portugal in 1497 verspreidde de Joden van het schiereiland naar het Maghreb, het Ottomaanse Rijk, Italië en de Verenigde Provinciën. Veel van deze ballingen behielden of kozen namen van toponiemische herkomst die hun stad of regio herinneren, een procedure die een etymologie van Larok afgeleid van een Iberische of Noord-Afrikaanse plaats plausibel zou maken. Echter dient men voorzichtig te blijven: geen beschikbare documentaire bron hier stelt ons in staat de precieze trajectorie van de Larok-tak met zekerheid vast te stellen. Men zal daarom, als vastgestelde kader, het bestaan van deze grote migratiestromen aannemen, en als aangenomen veronderstelling, hun toepassing op deze bijzondere lignage.

De Magroebijnse hypothese verdient eigen uitwerking, want in Noord-Afrika heeft de familienaam Cohen een van zijn hoogste dichtheden gekend, en vindt de component Larok haar waarschijnlijkste steunpunten. De joodse aanwezigheid in Algerije, sinds de Oudheid geattesteerd, is over twee millennia uitgewerkt door Richard Ayoun en Bernard Cohen, die de historische diepte van deze gemeenschappen en de rijkdom van hun religieus en economisch leven vóór de koloniale periode hebben aangetoond [Richard Ayoun & Bernard Cohen, Les Juifs d'Algérie. Deux mille ans d'histoire, 1982].

Het grote keerpunt was de Franse verovering vanaf 1830, daarna het Crémieux-decreet van 1870 dat de Franse burgerschap aan de Joden van Algerije verleende. Dit proces van juridische integratie, zijn spanningen en ambiguïteiten, zijn door dezelfde auteurs geanalyseerd in hun synthese in het Engels over de joodse gemeenschappen in Algerije onder Franse heerschappij [Richard Ayoun & Bernard Cohen, The Jewish Communities of Algeria under French Rule, 1830-1962, 1991]. Een familie Cohen-Larok gevestigd in de Maghreb zou deze verandering hebben meegemaakt: overgang van beschermde status onder moslimgezag naar burgerschap, francisering van de burgerlijke stand, scholing, sociale mobiliteit.

In Tunesië observeert men een vergelijkbaar maar verschillend proces. Claire Rubinstein-Cohen heeft het parcours van de joodse gemeenschap van Sousse over een eeuw beschreven, van oriëntaliteit naar verwestering, tussen 1857 en 1957, wat de diepe culturele transformatie van de Joden van de Maghreb in contact met Europese instellingen illustreert, met name de Alliance israélite universelle [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, 2011]. Deze verwestering, die zowel de taal als de kleding, het onderwijs en de praktijken betreft, vormt de waarschijnlijke achtergrond van elke sefardisch-maghrébijnse familie met een naam als Cohen-Larok in de moderne tijd.

Buiten het Franse Maghreb heeft de Sefardische wereld zich ook in het Osmaanse Rijk ontplooid, waar de ballingen van 1492 toevlucht en welvaart vonden. Julia Phillips Cohen heeft bestudeerd hoe de Sefardische Joden van het Rijk hun plaats in de keizerlijke burgerschap onderhandelden in de moderne tijd, en op hun manier loyale Osmaanse onderdanen werden terwijl zij hun identiteit bewaarden [Julia Phillips Cohen, Becoming Ottomans, 2014]. Dit hoofdstuk herinnert eraan dat een familie Cohen nooit tot één geografie kan worden teruggebracht: de Sefardische dispersie verbond Saloniki, Izmir en Istanbul met de havens van het Maghreb en de gemeenschappen van West-Europa.

Deze veelheid van bezittingen — religieus, gemeenschappelijk, keizerlijk, en vervolgens nationaal — vormt een van de structurele kenmerken van de moderne Joodse geschiedenis. De overgang van het Osmaanse millet naar burgerschap, van de status van dhimmī naar die van Fransman van Algerije, tekent parallelle trajecten waar families met dezelfde naam maar onderscheiden zich hebben ondergaan. Voor de lignée Cohen-Larok, waarvan de precieze locatie nog niet vastgesteld is, biedt dit kader het scala aan mogelijkheden: Osmaanse integratie, Franse koloniale assimilatie, of handhaving in de westerse Sefardische netwerken. Elk van deze wegen heeft sporen nagelaten in de onomastiek, de rituelen en de mémoire familiale, maar hun precieze toepassing op deze tak berust, gezien de huidige staat van de bronnen, op beredeneerde hypothese eerder dan op archivistische aantoning.

De achternaam Cohen is niet slechts een genealogisch kenmerk: hij is in de hedendaagse tijd ook verbonden aan een van de belangrijkste filosofische werken van het moderne jodendom. Hermann Cohen (1842-1918), grondlegger van de neo-kantiaanse school van Marburg, ontwikkelde een gedachte van het jodendom als religie van de rede. Zijn belangrijkste nagelaten werk stelt vast dat het jodendom kan worden gelezen als een religie van de rede geput uit dezelfde bronnen van de traditie, waarin ethiek en openbaring worden gearticuleerd [Hermann Cohen, Religion de la raison tirée des sources du judaïsme, 1994]. De Engelstalige vertaling en verspreiding van dit werk hebben zijn internationale uitstraling bij filosofen en theologen van de twintigste eeuw verzekerd [Hermann Cohen, Religion of Reason out of the Sources of Judaism, 1972].

De reikwijdte van deze gedachte kan ook worden gemeten aan de beroemde intellectuele dialoog die Cohen en de jonge Franz Rosenzweig tegenover elkaar stelden. Myriam Bienenstock heeft dit debat over het Duitse denken en over de plaats van het jodendom in de moderniteit nauwkeurig weten te reconstrueren, aantonend hoe vruchtbaar de confrontatie tussen Coheniaans rationalisme en het nieuwe denken van Rosenzweig was [Myriam Bienenstock, Cohen face à Rosenzweig, 2009]. Hoewel er niets aantoont dat de Cohen-Larok-lignée genealogisch aan Hermann Cohen kan worden gekoppeld — een beroemde naamgenoot onder ontelbare naamdragers —, herinnert dit hoofdstuk aan de intellectuele waardigheid die aan de achternaam is verbonden en de manier waarop deze de geschiedenis van de joodse ideeën in het moderne tijdperk heeft bepaald.

De laatste grote beweging die de families Cohen vormgaf was die van de hedendaagse migraties en emancipatie. Naomi Cohen bestudeerde de ontmoeting van Duitse Joden met de emancipatie en hun integratie in de Amerikaanse samenleving tussen 1830 en 1914, beschrijvend de spanningen tussen integratie en behoud van identiteit [Naomi W. Cohen, Encounter with Emancipation, 1984]. Deze amerikaniseringsdynamica zette zich voort in de verhouding tot het zionisme: dezelfde historica traceerde hoe de Joodse nationale beweging zich aanpaste aan de Amerikaanse context tussen 1897 en 1948 [Naomi W. Cohen, The Americanization of Zionism, 2003].

Deze werken werpen, bij wijze van analogie, licht op het waarschijnlijke lot van een Sefardische-Magrebijnse familie in de twintigste eeuw. Dekolonisatie, en in het bijzonder de onafhankelijkheid van Algerije in 1962, veroorzaakte een massale uittocht van Joden uit Noord-Afrika naar Frans Europees grondgebied, Israël en Canada — een breuk waarvan Ayoun en Cohen het einde in de chronologie van hun geschiedenis van de Joden van Algerije hebben vastgesteld [Richard Ayoun & Bernard Cohen, The Jewish Communities of Algeria under French Rule, 1830-1962, 1991]. Een Cohen-Larok lignée gevestigd in de Magreb zou, naar alle waarschijnlijkheid, dit lot hebben gedeeld: ontworteling, hervestiging, hervorming van familiaal geheugen in nieuwe landen. Het is in deze beweging dat veel samengestelde achternamen ofwel als zodanig werden behouden als teken van oorsprong, ofwel werden vereenvoudigd onder invloed van de administraties van de gastlanden.

Aan het einde van deze trajectorie verschijnt de lineage Cohen-Larok als een convergentiepunt van verschillende grote joodse geschiedenissen. Het eerste element ervan, Cohen, plaatst haar in de langste duur — die van de priesterlijke lineage voortvloeiend uit Aaron, waarvan de status de vernietiging van de Tempel en alle diaspora's heeft overleefd [Shaye J. D. Cohen, From the Maccabees to the Mishnah, 1987]. Het tweede element, Larok, oriënteert, voorzichtig, naar het Sefardische en Maghrebijnse gebied, of men daarin een Marokkaanse Atlantische toponymie of een Iberische nawerking moet zien. Bij gebrek aan een vastgestelde genealogische fiche is het werk via historische inkadering te werk gegaan: het heeft de werelden — middeleeuws, Maghrebijns, Ottomaans, filosofisch, migratoir — gereconstrueerd waarin zo'n familie kon ontstaan, zichzelf benamen en zich kon overdragen.

Wat vast staat betreft de grote kaders: de persistentie van de priesterlijke status, de joodse omstandigheden tussen islam en christenheid [Mark R. Cohen, Under Crescent and Cross, 1994], de verwestering van de Maghrebijnse gemeenschappen [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, 2011], en de intellectuele waardigheid van de naam in het moderne denken [Myriam Bienenstock, Cohen face à Rosenzweig, 2009]. Wat waarschijnlijk of vermoed blijft betreft de precieze toepassing van deze kaders op de tak Larok, waarvan de singuliere geschiedenis nog steeds op het archief wacht dat haar zal bevestigen. Dit Grand Livre wil zich aldus als een open matrix voordoen: een wetenschappelijk en eerlijk kader, gereed om de burgerlijke documenten, de gemeentelijke registers en de familiale getuigenissen in zich op te nemen die morgen het waarschijnlijke in het vastgestelde zullen omzetten.