Familie Buenos Hombres

De joodse onomastiek van Noord-Afrika wordt gekenmerkt door een buitengewone verscheidenheid aan taallagen: Hebreeuws, Aramees, Arabisch, Berbers, Spaans, Portugees, Italiaans. De geslachtsnamen afkomstig uit het Castiliaans en Portugees getuigen van de massale bijdrage van ballingen uit het Iberische schiereiland na de verbanningen van 1492 (Spanje) en 1497 (Portugal). Zoals aangetoond door de grondleggende werken van Laredo en Eisenbeth, bewaart een aanzienlijk deel van de joodse familienamen in Marokko de herinnering aan deze Hispanische oorsprong [Laredo, 1978] [Eisenbeth, 1936].

De naam Buenos Hombres behoort zonder enige twijfel tot deze Iberische categorie. Hij bestaat uit het bijvoeglijk naamwoord bueno (« goed ») in het meervoud en het zelfstandig naamwoord hombre (« man »), stellende het zinsdeel buenos hombres, « de goede mannen ». Deze betekenis wordt expliciet vermeld door Toledano in zijn Histoire de familles [Toledano, 1999]. De meervoudsvorm, ongebruikelijk voor een geslachtsnaam, verdient aandacht: de meerderheid van de Hispanische namen die onder de Joden van Noord-Afrika voorkomen, zijn afgeleid van toponiemen (Tolédano, van Toledo; Corcos, Sevilla), van individuele bijnamen, of van beroepen of persoonlijke eigenschappen.

De geslachtsnamen die een morele of fysieke eigenschap uitdrukken — zogenaamde « lovende » of « bijnamen » — vormen een duidelijk onderscheiden onomastische familie. Ze stammen vaak voort uit een vleiende bijnaam die aan een voorouder werd gegeven en later erfelijk werd. In dit opzicht zou Buenos Hombres aansluiten bij namen zoals Bueno of Buenavida, eveneens geregistreerd in het Sefardische gebied [Laredo, 1978]. De omvorming van zo'n kwalificatief tot een collectief geslachtsnaam is een klassiek fenomeen in de middeleeuwse en moderne antroponimie, waarbij de familiegroep wordt aangeduid met de veronderstelde deugd van haar stichter.

Desalniettemin moet een etymologische en historische piste worden benadrukt die aandacht verdient, zonder toe te geven aan overinterpretatie. In het middeleeuwse Occitanië en Catalonië duide de uitdrukking bons homes (Occitaans) of bons hommes op de « Perfecti » katharen — de ingewijden van het katholicisme. Deze homonymie heeft in bepaalde tradities en geleerde hypothesen het idee gevoed dat aanwijzingen van religieuze afwijking werden doorgegeven. Niets in de onomastische bronnen van de Judeo-Maghrebijnse gemeenschappen stelt ons echter in staat een verband vast te stellen tussen de joodse geslachtsnaam Buenos Hombres en de kathaar vocabulaire: voorzichtigheid gebiedt deze convergentie als een semantische toeval in plaats van als een vastgestelde afkomst te beschouwen. Toledano zelf vermeldt dit niet en verbindt de naam aan de eenvoudige lovende betekenis uit het Castiliaans [Toledano, 1999].

Om te begrijpen hoe een Castiliaanse naam zich in Marokaans grondgebied kon vestigen, moet men terugkeren naar het grote oprichtingstrauma van het Sefardische judaïsme: de verjaging van 1492. Het decreet van het Alhambra, ondertekend door de Katholieke Vorsten Ferdinand en Isabella, dwong de Joden van Spanje tot bekering of ballingschap. Tientallen duizenden van hen trokken naar de Maghreb, en vooral naar Marokko, waar zij de gemeenschap van de megorashim (de « verjaagden ») vormden, onderscheiden van de toshavim (de « inboorlingen »), Joden die al lange tijd waren gevestigd en van een typisch Maghrébijnse ritus [Chouraqui, 1985] [Hirschberg, 1981].

De megorashim vestigden zich vooral in Fès, Tétouan, Salé, Meknès en in de grote steden van het noorden en binnenland. Zij brachten met zich mee hun taal — het Castiliaans, dat aanleiding zou geven tot het haketía, Judeo-Spaans van Noord-Marokko —, hun juridische gebruiken (de taqqanot van Castilië, uitgevaardigd in Fès al aan het begin van de 16e eeuw), en hun Spaanse achternamen. Het is in deze creatieve mengeling dat de opkomst van de naam Buenos Hombres op Marokkanische bodem zeer waarschijnlijk moet worden gesitueerd, geattesteerd door Toledano in de 16e eeuw, dus precies in de generatie die volgende op de ballingschap [Toledano, 1999].

De geschiedenis van de Joden van Marokko in deze periode is die van een gemeenschap die tegelijk welvarend en kwetsbaar was. Onder de Sa'diënnische en vervolgens Alaouitische dynastieën genoten Joden de status van dhimmis — beschermde onderdanen onderworpen aan beperkingen en een specifieke belasting, de jizya — maar participeerden actief in handel, ambacht, diplomatie en financiën. Fès bleef met name gedurende de hele 16e eeuw een intellectueel en rabbijniek centrum van eerste rang, waarvan de mellah (Jodenbuurt), reeds in 1438 aangelegd, een dichte en geleerde bevolking herbergde [Hirschberg, 1981] [Chouraqui, 1985].

In een dergelijke omgeving zou een achternaam als Buenos Hombres hebben gecirculeerd in de gemeentelijke registers, de rabbijnieke akten (chetarot), de belastingrollen en lijsten van belastingbetalers. Zijn vermelding door Toledano, die steunt op een methodische doorzoeking van documentaire bronnen en eerdere repertoria, getuigt ervan dat het werkelijk werd gedragen, ook al bleef de frequentie ervan duidelijk laag [Toledano, 1999] [Toledano, 2003].

De nagenoeg alles wat men met zekerheid kan stellen over de Buenos Hombres rust op een enkele autoriteit: de grote onomastische inventaris van Joseph Toledano. Dit werk, voortgekomen uit decennia durend verzamelingswerk, inventariseert duizenden namen van Joodse families in Noord-Afrika, met voor elk daarvan de etymologie, de attestatieregio en, wanneer mogelijk, de markante figuren [Toledano, 1999].

De inschrijving van Buenos Hombres in deze lijst vormt de documentaire basis van onze notitie. Zij plaatst de naam onder de Hispanische patroniemen die in de zestiende eeuw in Marokko zijn geattest. Dit type vermelding is gewoonlijk het gevolg van het kruisen van meerdere bronnen: registers van gemeenschappen, rabbijnse notariële akten, lijsten van uit Spanje verdreven families bewaard in de archieven van grote gemeenschappen, en eerdere onomastische werken — met name die van Laredo, wiens Essai d'onomastique judéo-marocaine uit 1978 nog altijd de voornaamste wetenschappelijke referentie vormt [Laredo, 1978].

Hier speelt zich een werkelijke kruising af tussen geheugen en archief. Aan de ene kant de mondelinge en familiale traditie, die de herinnering aan een voorouder genaamd « de goede man » of « de goede mannen » kan hebben overgedragen; aan de andere kant de drogte van de documentaire lijsten, die slechts een naam onder vele andere registreren, zonder verhaal of uitgewerkte genealogie. Bij gebrek aan geïdentificeerde figuren — geen beroemde rabbi, geen illustere koopman, geen bekende dayan (rabbijnse rechter) draagt deze naam in de biografische repertoria —, onttrekt de lijn Buenos Hombres zich aan de fijne genealogische reconstructie die andere patroniemen toelaten.

Deze afwezigheid zelf is betekenisvol. Zij geeft aan dat het gaat om een numeriek bescheiden familie, zonder beroemde rabbijnse of handelsdynastie, en dus nauwelijks waarschijnlijk een blijvend spoor in de narratieve bronnen te hebben nagelaten. Toledano zelf bevestigt dit impliciet door de notitie niet verder uit te werken dan etymologie en datering [Toledano, 1999]. De naam behoort zo tot wat onomastici de « uitstervende » patroniemen noemen, waarvan het spoor verdwijnt alvorens geheel te verdwijnen.

Om de Buenos Hombres in hun milieu te situeren, is het noodzakelijk de mechanismen te beschrijven waardoor joodse familienamen in de Maghreb werden doorgegeven en veranderd. De Marokkaanse joodse gemeenschap, gestructureerd rond de synagoge, het rabbijnse tribunaal (bet din) en liefdadige instellingen (hevrot), registreerde nauwgezet geboorten, huwelijken, sterfgevallen en transacties. Familienamen speelden daarin een essentiële juridische en sociale rol [Toledano, 2003] [Hirschberg, 1981].

De stabiliteit van familienamen was echter niet absoluut. Een zelfde naam kon verschillende orthografische varianten ondergaan (Hebreeuws, Arabisch, Latijns afhankelijk van de schrijvers), vertalingen of aanpassingen. Een Spaanse naam als Buenos Hombres kon door de generaties heen en door contacten met Arabisch dialect of Hebreeuws verschillende veranderingen ondergaan, of zelfs worden vervangen door een semantisch equivalent. Onomastici hebben talrijke gevallen gedocumenteerd waarin een Spaanse familienaam werd gearabiseerd, gehebreeuwsd of eenvoudigweg verdween ten gunste van een ander door dezelfde familie gedragen naam [Laredo, 1978] [Eisenbeth, 1936].

Dit fenomeen van onomastische mutatie biedt een sleutel voor het begrijpen van de schijnbare verdwijning van de Buenos Hombres. Het is aannemelijk dat de familie biologisch niet is verdwenen, maar dat haar naam werd opgegeven of omgevormd. Een lofprijzend familienaam in meervoud, weinig handig en zonder dynastiek prestige, was bijzonder gevoelig voor dit soort substitutie. Takken van één familie konden zo verschillende namen aannemen, wat droeg bij aan het verwarren van de genealogische continuïteit [Toledano, 1999].

Ook moet de bredere context van het joodse leven in de Maghreb tussen de zestiende en negentiende eeuw in het oog worden gehouden: periodes van welvaart afgewisseld met episodes van vervolging, hongersnood, epidemieën en interne migraties. De gemeenschappen van Fès, Meknès, Tétouan of Salé kenden bevolkingsbewegingen die hele families verspreidden. Een bescheiden geslacht als dat van de Buenos Hombres kon in deze stromen opgaan, waarbij haar nakomelingen zich aan andere gemeenschapskernen verbonden en de oorspronkelijke naam geleidelijk verloren [Chouraqui, 1985] [Assaraf, 2005].

De meest opvallende eigenschap van de nota gewijd aan de Buenos Hombres is de vaststelling van hun verdwijning: de naam « lijkt in de twintigste eeuw uit de Maghreb verdwenen te zijn », schrijft Toledano [Toledano, 1999]. Dit voorzichtige werkwoord — « lijkt » — weerspiegelt de eerlijkheid van de geleerde tegenover een afwezigheid van sporen, wat nooit gelijkgesteld kan worden aan een bewijs van uitsterving.

De twintigste eeuw was voor de Joden van Noord-Afrika een eeuw van beslissende omwentelingen. De Franse kolonisering, de toekenning van de Franse nationaliteit aan de Joden van Algerije door het decreet Crémieux van 1870, en vervolgens de beproeving van Vichy en de antisemitische wetten tussen 1940 en 1943, transformeerden radicaal de bestaansvoorwaarden van deze gemeenschappen [Abitbol, 1983] [Valensi, 2016]. In Marokko, waar de Buenos Hombres zijn geattesteerd, wijzigde het Franse protectoraat (1912-1956) de communautaire en administratieve structuren grondig.

De meest bepalende gebeurtenis was echter de massale exodus na de stichting van de staat Israël in 1948 en de nationale onafhankelijkheden. Tussen de jaren 1950 en 1970 verliet bijna de gehele Joodse bevolking van Marokko — meer dan tweehonderdduizend mensen — het land voor Israël, Frankrijk, Canada of Latijns-Amerika [Laskier, 1994] [Assaraf, 2005]. Deze planetaire verspreiding voltooide de herconfiguratie van de Sefardische lignées.

In deze context moet de « verdwijning » van de Buenos Hombres uit de Maghreb met nuance worden begrepen. Het gaat waarschijnlijk niet om een uitsterving van de familie, maar om de samenkomst van twee factoren: enerzijds de waarschijnlijke mutatie of vervanging van de familienaam die al sinds de moderne tijd plaatsvond (hoofdstuk 4); anderzijds de emigratie die de Maghreb van zijn Joodse bevolking ontdeed. Indien nakomelingen deze naam nog dragen, dan is het tegenwoordig in de diaspora — in Israël, Europa of de Amerika's — eerder dan op hun geboortegrond. Ook hier antwoorden geheugen en archief elkaar, zonder elkaar perfect te overlappen: de documentatie stelt de lokale verdwijning vast, terwijl de historische logica een diasporische voortbestaan suggereert die de huidige bronnen noch kunnen bevestigen noch kunnen weerleggen [Toledano, 1999] [Laskier, 1994].

Aan het einde van deze reisweg verschijnen de Buenos Hombres als een exemplarisch geval van een achternaam die « transparant » is — waarvan iedereen onmiddellijk de betekenis kan lezen — maar historisch « ondoorzichtig » — waarvan het concrete verloop ons ontgaat. Deze spanning nodigt uit tot nadenken over de aard van het naamgeheugen zelf.

Een naam als « de goede mannen » draagt een symbolische lading met zich mee. Of hij een voorvader aanwijst die bekend stond om zijn vroomheid, vrijgevigheid of integriteit, of dat hij een collectieve aanduiding weerspiegelt die aan een familiaire groep werd toegekend, hij schrijft gedurende de tijd een aanspraak op deugd in. In de joodse cultuur, waar de naam (shem) een bijzondere geestelijke diepte bezit en waar men de « goede naam » (shem tov) naar rabbijnse traditie van de Pirqé Avot als het kostbaarste goed eert, kan een achternaam met de betekenis « de goede mannen » niet neutraal zijn. Men kan veronderstellen — zonder dit te kunnen bewijzen — dat de lignage enige trots uit deze aanduiding putte.

Deze conjecturale dimensie moet als zodanig worden aanvaard. Bij afwezigheid van doorgegeven familiale verhalen, bewaarde genealogieën of geïdentificeerde figuren, kan de geschiedschrijver slechts de krans van mogelijke betekenissen weergeven die rond de naam zweeft, terwijl hij tegelijkertijd de grens tussen het gedocumenteerde en het veronderstelde duidelijk markeert. Dit hoofdstuk behoort dus expliciet tot het gereconstrueerde geheugen en de editoriale hypothese, en niet tot het archief.

Ten slotte blijft de universele draagwijdte van deze minuscule achternaam. Door de Buenos Hombres heen demt de hele geschiedenis van de Sefardische Joden op: de ballingschap uit Spanje, de inwortelinging in Magreb, de rijkdom van het Judeo-Spaanse, de naamveranderingen, en de uiteindelijke verspreiding van de 20ste eeuw. Een zeldzame en bijna vergeten naam wordt zo de spiegel van een hele beschaving, en herinnert eraan dat achter iedere uitgewiste achternaam een deel van het lange geheugen van Israël staat [Toledano, 1999] [Chouraqui, 1985].

Het onderzoek naar de Buenos Hombres stuit van begin tot eind op een gebrek aan bronnen — en dit gebrek is precies wat ervan de les maakt. De naam is stevig aangetoond: van Kastiliaanse oorsprong, betekenende « de goede mannen », aanwezig in Marokko in de 16de eeuw en afwezig in de Noord-Afrikaanse inventarissen van de 20ste eeuw, volgens het gezag van Joseph Toledano [Toledano, 1999]. Verder dan deze enkele zekerheden gaat de geschiedenis over in verlichte gissingwerk: die van een Sefardische familie afkomstig van de verbannen uit Spanje, geworteld in de grote Marokkaanse gemeenschappen, zo bescheiden dat zij noch een dynastie noch een beroemd figuur achterliet, en waarvan de naam zich waarschijnlijk uitputte of transformeerde voordat de uittocht van de 20ste eeuw haar volledig zou verspreiden.

Dit Grote Boek zal dus niet hebben bestaan uit het kunstmatig opvullen van de stiltes van het archief, maar uit het nauwkeurig afbakenen ervan, door scrupuleus onderscheid te maken tussen wat vast staat, wat waarschijnlijk is en wat overgeleverd of gissingwerk blijft. De Buenos Hombres illustreren de toestand van zovele Noord-Afrikaanse Joodse lignees: aanwezig, levend, actief, maar waarvan de documentaire weerklank is geslonken tot een regel in een onomastisch woordenboek. Dit naam eer aandoen, betekent erkennen dat de « goedheid » die het uitroept thans behoort tot het collectieve geheugen van een verspreid jodendom, waarvan elke familienaam, hoe dun ook, het spoor bewaart.