Familie Bet Kimhit

In het hart van de lignée Bet Kimhit bevindt zich een scène gerapporteerd door de Babylonische Talmud, in de traktaat Yoma gewijd aan de dienst van de Dag der Verzoening. De wijzen bevragen daar het mysterie van een familiebzegening: hoe kon dezelfde vrouw zeven van haar zonen zien het opperpriesterschap uitoefenen? Volgens de talmudische traditie (Yoma 47a) antwoordde Kimhit aan de wijzen die haar kwamen ondervragen dat de muren van haar huis nooit de vlechten van haar haar hadden gezien — met andere woorden dat zij haar hele leven lang de strengste kuisheid had waargenomen, zelfs in de intimiteit van haar verblijf [Babylonische Talmud, Yoma 47a] [Encyclopaedia Judaica].

Het antwoord dat de wijzen haar gaven is beroemd gebleven: veel vrouwen handelden aldus, zeggen zij, zonder dezelfde beloning te verkrijgen — een rabbijnse manier om te herinneren dat deugd niet wordt uitgewisseld voor waardigheid en dat menselijke verdienste steeds de ondoorgrondbare aandeel van genade ontmoet [Babylonische Talmud, Yoma 47a]. Deze nuancering is belangrijk: de traditie maakt van kuisheid geen mechanische formule voor succes, maar een ideaal nagestreefd voor zichzelf, waarvan de ontvangen eer slechts een surérogatair teken is.

Uit deze scène heeft de herinnering van Israël een paradigma van vrouwelijke deugd afgeleid. De tseniout, deze innerlijke kuisheid die niet slechts een kwestie van kledij is maar een gesteldheid van de ziel, vindt in Kimhit een van haar matriciale figuren. De rabbijnse traditie, door aan de grondslag van een priesterlijke dynastie niet de kracht van een vader maar de behoudzaamheid van een moeder te leggen, werkt een opmerkelijke verschuiving uit: de heiligheid van het heiligdom wortelt in de heiligheid van het gezin, en de openbare waardigheid van de zonen betaalt eerbied aan de privé-terughoudendheid van de moeder. Dit is een van de meest fijne uitingen die deze lignée van de deugd der bescheidenheid zal hebben gedragen — een bescheidenheid die niet in schouwspel wordt gegeven en die, juist daarom, door de wijzen tot model werd verheven [Babylonische Talmud, Yoma 47a].

Evenwel dient de aard van dit getuigenis te worden gemeten. Het verhaal van Kimhit behoort tot het genre van de aggada, het narratieve en homilétische gedeelte van de rabbijnse literatuur, waarvan het streven zowel didactisch als historisch is. Zoals de geleerde inleidingen op dit corpus eraan herinneren, dragen aggadische verhalen morele waarheid en collectieve herinnering over zonder steeds documentaire nauwkeurigheid in moderne zin na te streven [Günter Stemberger, Introduction au Talmud et au Midrash, 1986] [Hermann L. Strack, Introduction to the Talmud and Midrash, 1992]. De Kimhit van de Talmud is daarom eerst en vooral een figuur van herinnering, gedragen door de traditie, alvorens een personage te zijn waarvan elk kenmerk door het archief zou zijn gewaarborgd.

De figuur van Shimon ben Kimhit — Simon, zoon van Kimhit — voert ons van het register van legende over naar dat van gedocumenteerde geschiedenis van de Tweede Tempel. De kronieken van het Herodische priesterschap kennen inderdaad een hogepriester met deze naam, wiens amtsperiode in de eerste decennia van het gewone tijdperk valt, onder het Romeinse bestuur van Judea [Encyclopaedia Judaica]. Zijn aanwezigheid in de pauselijke lijsten geeft de familiale mémoire een werkelijk anker in de institutionele geschiedenis van de Tempel.

Het Herodische tijdperk was voor het opperpriesterschap een periode van diepe instabiliteit. Sinds Herodes de Grote, en vervolgens de Romeinse procuratoren, zich het recht hadden toegeëigend om de hogepriestsen aan te stellen en af te zetten, was de functie, eenmaal levenslang en erfelijk in een enkele lijn, een politieke inzet geworden die van de ene familie naar de andere ging naargelang de gunsten van de macht [Lawrence H. Schiffman, From Text to Tradition: A History of Second Temple and Rabbinic Judaism, 1991]. Het is in deze context dat men de mémoire van de « zeven zonen van Kimhit » moet lezen: enkele grote priesterhuizen — dat van Boéthos, dat van Anân, dat van Phiabi — deelden toen de functie, en de talmuds herinnering aan een moeder die zoveel van haar zonen zag toetreden tot het pontificaat weerspiegelt, in narratieve vorm, deze concentratie van de pontificale waardigheid in de handen van een klein aantal families [Lawrence H. Schiffman, From Text to Tradition, 1991] [Encyclopaedia Judaica].

De Talmud rapporteert trouwens, met betrekking tot het huis van Kimhit, een detail dat eigendom is van de mechanica van de heilige dienst. De hogepriester moest op de Verzoeningsdagen in een staat van absolute rituele reinheid dienst doen; elke verontreiniging die zich in de voorgaande nacht voordeed, belette hem de dienst uit te voeren en dwong dat onmiddellijk een vervanger werd aangewezen. Volgens de talmuds traditie (Yoma 47a), gebeurde het dat een van de zonen van Kimhit, verhinderd door een toevallige onreinheid, werd vervangen door een van zijn broers, zodat de moeder het zeldzame privilege had twee van haar zonen op één dag de pontificale gewaden te zien dragen [Babylonische Talmud, Yoma 47a] [Encyclopaedia Judaica]. Deze episode illustreert, voorbij zijn pittoresken karakter, de uiterste zuiverheiseis die aan het priesterschap was verbonden en de nauwgezetheid — de intieme verhouding tot de Wet en haar meest minutieuze voorschriften — die de dienst van het heiligdom karakteriseerde.

Aldus belichaamt de lijn Bet Kimhit, in de orde der feiten, een van de kardinale deugden van het judaïsme van de Tweede Tempel: de onbaatzuchtige dienst aan de gemeenschap door het onderhoud van de eredienst, deze levende band tussen Israël en zijn God die het priesterschap de taak had om te behouden. Dat deze taak werd vervuld in een troebel tijdperk, onder de voogdij van een vreemde macht, maakt de toewijding er slechts betekenisvoller door.

Met de vernietiging van de Tweede Tempel in het jaar 70 van de gemeenschappelijke era verloor het priesterschap zijn object. Er was geen altaar meer, geen offers meer, geen Verzoendingsdag meer gevierd in het Allerheiligste. De grote pauselijke huizen — en onder hen de herinnering aan de zonen van Kimhit — hielden op met het uitoefenen van een functie en werden zuivere herinnering. Precies op dit moment echter verzamelde en fixeerde de zich ontwikkelende rabbijnse traditie hun verhaal. De paradox is vruchtbaar: de Bet Kimhit-stam dankt zijn voortbestaan niet aan de continuïteit van een ambt, maar aan zijn transformatie tot onderricht.

Deze bewaring was niet neutraal. Door te kiezen niet de lijst van de priesters van het huis van Kimhit, maar het woord van zijn moeder over kuisheid vast te houden, voerden de wijzen een beslissende verschuiving van prestige uit: van de instelling naar de ethiek, van de Tempel naar het huishouden, van de ceremonies uitvoerende man naar de biddende vrouw. Het is hier dat traditie en archief elkaar beantwoorden en elkaar nuanceren. De gedocumenteerde geschiedenis vertelt ons van rivaliserende priesterlijke families in de machtsspelen van de Herodeïsche politiek; de rabbijnse herinnering daarentegen behoudt van deze families wat zij exemplarisch konden bieden aan een judaïsme dat nu van de Tempel beroofd was en volledig gewijd aan studie en gebed [Charlotte Elisheva Fonrobert, The Cambridge Companion to the Talmud and Rabbinic Literature, 2007].

Het gebed nam vervolgens inderdaad de plaats van het offer in. Het rabbijnse judaïsme verving de offerdienst door een dienst van het woord, waar zegen, lezing en studie in plaats van offers traden [Joseph Heinemann, Prayer in the Talmud: Forms and Patterns, 1977]. In deze transformatie werd de deugd die het huis van Kimhit had gediend — het onderhouden van de verbinding tussen Israël en het heilige — niet opgeheven maar getransponeerd. De opperpriesters klom niet meer naar het altaar op; voortaan werd elke studerend man, gebogen over de tekst, op zijn manier een dienaar van het innerlijke heiligdom. Het is deze onzichtbare continuïteit, van het priesterschap van de Tempel naar het priesterschap van het Boek, die betekenis geeft aan de reis die het tweede deel van dit Grote Boek gaat ondernemen: die van de naam Kimhi door de eeuwen van de diaspora heen.

Echter moet duidelijk worden gezegd: geen enkele bron maakt het mogelijk een aaneengesloten biologische afstamming vast te stellen tussen de priesterlijke Kimhit van Jeruzalem en de grammatici Kimhi van Provence. De verbinding die dit boek verkent is die van een naam en een spiritueel erfgoed, niet die van een bewezen bloedfamilie. Dit anders te stellen zou bezwijken voor de genealogische verleiding die de historische nauwkeurigheid verbiedt.

Aan het andere einde van de draad, in het twaalfde-eeuwse Provence en Languedoc, bloeide een familie op wier naam, Kimhi, weerklinkt als een verre echo van het priesterlijk huis. Gered uit het moslimse Spanje naar het christelijke zuiden van Frankrijk, zou deze familie de kunst van de bijbelexegese en de Hebreeuwse grammatica naar haar hoogtepunt brengen, en aan het Latijnse Westen de rijpe vruchten van de Judeo-Arabische filologie overbrengen [Encyclopaedia Judaica] [Britannica, David Kimhi].

De vader, Joseph Kimhi, grammaticus en exegeet, was voor de vervolging van de Almohaden gevlucht en had zich in Narbonne gevestigd, waar hij een van de eerste formidabele overdracht van de Andalusische taalwetenschap naar het Proven­çaalse judaïsme werd [Encyclopaedia Judaica]. Zijn twee zonen, Moses en David, zetten het werk voort. Moses Kimhi schreef een grammaticahandboek van pedagogische helderheid dat het gedurende eeuwen tot een leermiddel maakte. Maar het was de jongste, David — bekend onder het acroniem Radak, van Rabbi David Kimhi — die de familie duurzame roem zou geven [Encyclopaedia Judaica] [Britannica, David Kimhi].

Deze familie belichaamde, onder al de joodse deugden, die van kennis ten dienste van de gemeenschap. Grammatica was voor de Kimhi geen spel van geleerden: zij was de sleutel tot toegang van de geopenbaarde tekst, het instrument waardoor elke gelovige nauwkeurig het woord van de Schrift kon begrijpen. Door een wetenschap die tot dan toe aan de Arabischsprekende elite voorbehouden was, toegankelijk te maken, in te richten en doorgeefd te maken, voerden de Kimhi een daad van intellectuele weldadigheid uit — het geschenk van kennis — die, in de orde van de studie, het dienst verlengt dat hun priesterlijke naamgenoten in de orde van de eredienst hadden bevonden. De overdracht van de tekst verving het behoud van het altaar; de verhouding tot de Wet, eenmaal ritueel, werd hermeneutisch.

David Kimhi, geboren in Narbonne rond 1160 en gestorven rond 1235, domineert deze intellectuele lignage. Als grammaticus, lexicograaf en commentator was hij auteur van een systematisch oeuvre waarvan de invloed ver buiten de joodse wereld uitreikt: zijn bijbelcommentaren werden geraadpleegd door christelijke hebraïsten van de Renaissance en Reformatie, en zijn grammaticale analyses vormden de basis voor het hebreeuwse onderwijs in Europa [Britannica, David Kimhi] [Encyclopaedia Judaica].

Het corpus van Zakhor-manuscripten dat aan deze lignage is verbonden, getuigt beter dan enig discours van de omvang en verspreiding van dit oeuvre. Hierin bevindt zich het grote lexicografische werk van David Kimhi, de Sefer ha-Shorashim — het « Boek der wortels » — een woordenboek van de wortels van het Bijbels Hebreeuws, waarvan meerdere kopieën zijn overgebleven, met name in de fondsen uit de XIVe en XVe eeuw en een exemplaar bewaard in de bibliotheek Carré d'Art van Nîmes [corpus Zakhor, ID 49384204-1709-4904-b188-26e00467f8b4 ; ID f386e64d-cae3-4c8b-8629-415e0d9ecaae ; ID 0ee624e1-d42c-4c1c-b744-d764d4f23b55]. Dit woordenboek, door het woordenschat van de Schrift methodisch rond zijn drielettergrepige wortels in te delen, vormde een instrument van nauwkeurigheid ten dienste van het letterlijk begrip van de heilige tekst [Israel M. Ta-Shma, Ha-Sifrut ha-Parshanit la-Talmud, 1999].

Het exegetische oeuvre van de Radak is evenmin ruim vertegenwoordigd in het corpus: zijn commentaar op de Psalmen [corpus Zakhor, ID 4d918d4a-4251-4fdd-bd06-79dce72b4358], zijn commentaar op de profeten Jesaja en Jeremia, bewaard in kopieën uit de XIVe eeuw [corpus Zakhor, ID f3b37256-f2ad-48b8-97be-b2c95e088cd4 ; ID 93664a51-5dc4-4d69-b9cb-eeaca161c671], en zijn commentaar op Genesis [corpus Zakhor, ID 67442b26-9fd9-47be-a11e-f84401927e0a ; ID a583120b-7e8a-46a9-b2fb-6b955df2b144]. De methode van de Radak gaf voorrang aan de peshat, de eenvoudige en letterlijke betekenis, zonder daarbij grammaticale uitleg of filosofische verlichting uit het oog te verliezen, in een evenwicht dat zijn reputatie vestigde [Britannica, David Kimhi].

De geografische verspreiding van deze manuscript-getuigenissen tekent op zichzelf reeds een kaart van de diaspora. De naam David Kimhi wordt aangetroffen in een verzameling van grammaticale tractaten, gekopieerd in Amizmiz, Marokko, in 1566 [corpus Zakhor, ID 60bb5adb-8ac1-41e9-85bc-1b48d2668d38 ; ID 93edfaf5-bf12-45b3-bbf2-c5fd4f33c4a9], en zijn commentaar op de Profeten vergezelt een Bijbel in het Perzisch [corpus Zakhor, ID 27b731d1-adb8-4eb5-b3eb-6bf6c2e81eaa ; ID a0c57776-aed1-43f9-8708-f31081e7e5ca]. Dat het oeuvre van een meester uit Narbonne werd overgeschreven in het Marokkaanse Atlas en aan Perzische Bijbels gekoppeld, zegt genoeg over de universaliteit die het had bereikt: van de Maghreb tot Perzië, van de Provence tot christelijke drukkerijen, de naam Kimhi was synoniem geworden voor kennismaking met de tekst.

Door dit oeuvre bracht de lignage uitdrukking aan de bijdrage aan het joodse denken in wat het geduldigste en meest milddadige aspect heeft: niet de glans van een nieuwe leer, maar de arbeidsaam werk van vaststelling, verduidelijking en overdracht, opdat het woord voor allen en overal begrijpelijk zou blijven.

Blijft de vraag die dit boek niet kan ontwijken: wat verbindt, zo niet het toeval van naamverwante personen, de Kimhit van de Tempel en de Kimhi van Provence? Historische voorzichtigheid gebiedt te antwoorden dat geen enkel document tussen hen een afstamming vaststelt. De familienaam Kimhi is waarschijnlijk afgeleid van het Hebreeuwse woord dat meel of tarwebloem aanduidt, qemah — een etymologie die de traditie reeds, via woordspeling, aan de Talmoedische matriarch verbond, wier naam de fijnheid van bloem oproept. De verbinding tussen de twee families behoort dus, strikt gezegd, tot het domein van vermoeden en symbolische resonantie, niet tot de bewezen genealogie.

Maar deze resonantie verdient nagedacht te worden, want zij zegt iets diepers over de geheugens van Israël. Een zelfde beeld — dat van gezeefd meel, van materie zuiver en fijn gemaakt — loopt van het ene naar het andere einde van de lignée. De bescheidenheid van Kimhit was een zeving van de levenswandel; de grammatica van de Radak was een zeving van de taal, een geduldig reinigingswerk dat de wortel van zijn accidenten scheidde om de tekst aan zijn eerste helderheid terug te geven. In beide gevallen dezelfde eis: dat niets onzuivers, niets benaderends, de dienst besmet — gisteren die van het altaar, vandaag die van het Boek.

Aldus lijkt de naam Kimhi, of hij nu priesters van Jeruzalem of grammatici van Narbonne aanduidt, verbonden te zijn aan een blijvende deugd: zorgvuldig schoon, nauwkeurigheid in dienst van het heilige. De Joodse traditie, die de eeuwen eerder door de draad der namen en deugden dan door bloed alleen wil verbinden, heeft van deze symbolische continuïteit een lering gemaakt. Het doet er, in dit opzicht, niet toe of de biologische draad verbroken is: wat in het collectieve geheugen wordt doorgegeven, is een ideaal — dat van zuiverheid van bedoeling en nauwkeurigheid van gebaar, van heiligdom tot scriptorium.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lineage Bet Kimhit minder als een familie in bloedszin dan als een familie in geesteszin: een gemeenschap van deugd verenigd door een naam en een ideaal. Van de matriarche van de eerste eeuw tot de exegeten van de dertiende, wat deze lineage boven alle deugden het best heeft uitgedrukt, is de nauwgezette zorgvuldigheid in de dienst van het heilige — die geduldig nauwkeurigheid die bij de moeder het gezicht van kuisheid aannamen, en bij de grammatici dat van filologische strengheid.

Kimhit diende de heiligheid van de Tempel door de verborgen heiligheid van haar huishouding, en de rabbijnse traditie verhief haar stille bescheidenheid tot het niveau van paradigma, herinnerend aan Israël dat de hoogste waardigheid uit de meest discrete terughoudendheid kan ontstaan. De Kimhi van Provence dienden de heiligheid van de tekst door de nauwkeurigheid van hun wetenschap, en boden aan een heel volk — en veel verder, aan het wetenschappelijke Europa — de sleutels tot een juiste lezing van de Schrift. Tussen deze twee diensten, die van het altaar en die van het Boek, loopt dezelfde trouw: de overtuiging dat het heilige slechts goed wordt gediend met onberispelijke zorgvuldigheid, en dat nauwkeurigheid zelf een vorm van vroomheid is.

Er blijven, tussen herinnering en archief, stiltes die dit boek niet door uitvindingen heeft willen opvullen. De afstamming tussen de twee Kimhi blijft verondersteld, de figuur van de matriarche blijft overgeleverd eerder dan vastgesteld, en de geschiedenis van de Herodische pontifices bereikt ons alleen door het prisma van de rabbijnse traditie. Maar dat is misschien juist de les van deze lineage: dat de herinnering van Israël minder door bewijzen dan door deugden wordt overgeleverd, en dat een naam, met rechtschapenheid gedragen, door eeuwen en continenten heen wezens kan verbinden die niets anders verenigde — dan het verlangen om met zuiverheid te dienen wat hen oversteeg.