Familie Bet Hannan (Annas)

Hanan ben Seth — Annas in de Griekse transcriptie van de Evangeliën en Josephus — werd rond 6 na Chr. tot hogepriester van Jeruzalem benoemd door de Romeinse legaat Publius Sulpicius Quirinius, precies op het moment dat Judea onder rechtstreeks Romeins bestuur kwam na de afzetting van Archelaüs. Hij bekleedde de functie tot 15 na Chr., toen de prefect Valerius Gratus hem uit zijn ambt ontsloeg. Deze gegevens zijn afkomstig uit de Antiquitates Judaicae van Flavius Josephus, de belangrijkste en oudste bron over de geschiedenis van het hogepriesterschap in de Romeinse periode.

De benoeming van Hanan vindt plaats in een diepgaand veranderde institutionele context. Onder Romeins gezag was de hogepriester niet langer een levenslange functie noch strikt erfelijk volgens de traditionele Sadocitische lijn: de keizerlijke autoriteit of haar plaatselijke vertegenwoordiger benoemde en ontsloeg de titularissen, vaak naargelang de politieke evenwichten. Deze instrumentalisering van het priesterschap door de buitenlandse macht vormt een van de opvallende kenmerken van de periode en verklaart de vermenigvuldiging van opeenvolgende titularissen. De diepgaande transformatie van het judaïsme tijdens deze periode, waarin de priesterlijke instelling wordt verscheurd tussen Romeins toezicht en interne religieuze veranderingen, staat centraal in de historische analyse van het oude judaïsme [Mimouni, 2012].

Hoewel na negen jaar dienst afgezet, behield Hanan aanzienlijke en duurzame invloed. Zijn prestige, rijkdom en familiale netwerk stelden hem in staat om lang na het officiële einde van zijn mandaat een vooraanstaande figuur te blijven. Deze residuele autoriteit, uitgeoefend in de schaduw van de nominaal functionerende hogepriesters, maakt van hem de werkelijke patriarch van een dynastie die bijna een halve eeuw het priesterschap zou domineren. De titel van « hogepriester » bleef hem trouwens aangehecht ook na zijn afzetting, een gebruik dat door bronnen wordt bevestigd die hem blijven aanduiden als zodanig, samen met de zittende titularissen.

De nageslacht van Hanan illustreert op sprekende wijze de greep van één enkele familie op de hoogste religieuze charge in Judea. Volgens Flavius Josephus bereikten vijf van zijn zonen achtereenvolgens het groot priesterschap: Eleazar (rond 16-17), Jonathan (rond 36-37), Theophilus (rond 37-41), Matthias (rond 43) en Ananus de Jongere (rond 63). Bij deze vijf zonen voegt zich zijn schoonzoon, Jozef genaamd Caïfas, toe, die de functie uitoefende gedurende een bijzonder lange periode, ongeveer van 18 tot 36 na Chr.

Caïfas behoorde, volgens verschillende reconstructies, tot een ander priesterlijk geslacht, het huis van Phiabi (Bet Phiabi), en zijn verbintenis met de dochter van Hanan bezegelde een dynastieke alliantie tussen twee grote geslachten van het priesterdom. De uitzonderlijke duurzaamheid van zijn mandaat, onder achtereenvolgende prefecten en met name onder Pontius Pilatus, getuigt van een voorzichtig gehandhaafd politiek evenwicht met de Romeinse autoriteit. Deze stabiliteit contrasteert met het wisselen van titularissen dat kenmerkend is voor de rest van de periode en onderstreept de politieke handigheid van het geslacht van Hanan.

De concentratie van priesterlijke macht in handen van één enkele verwantschap gedurende meer dan vijftig jaar vormt een opmerkelijk fenomeen in de geschiedenis van de Tweede Tempel. Het markeert het hoogtepunt van een priesterlijke aristocratie die een werkelijke oligarchie is geworden, waarvan de macht even zeer berustte op de controle van de eredienst en zijn inkomsten als op de gunst van de Romeinse macht. Dit model van familiale dominantie past in de brede beweging van hergroepering van de Joodse religieuze elite die door onderzoek is geanalyseerd als de trage overgang van een gezag dat gebaseerd is op priesterlijke geboorte naar een gezag dat gebaseerd is op kennis [Mimouni, 2012].

De laatste van de zonen van Hanan die het ambt bekleedde, Ananus ben Ananus — Anân de Jongere —, neemt een bijzondere plaats in in de geschiedenis, vanwege een incident dat door Josephus zelf wordt gerapporteerd. Hij werd rond 62-63 n.Chr. tot hogepriester benoemd door koning Agrippa II en maakte gebruik van het vacuüm in de Romeinse macht, tussen de dood van procurator Festus en de aankomst van zijn opvolger Albinus, om een tribunaal bijeen te roepen.

Volgens Josephus veroordeelde dit tribunaal een aantal beschuldigden ter doodsteniging, onder wie Jacobus, aangeduid als de broer van Jezus « die Christus heet ». Deze passage uit de Antiquitates Judaicae vormt één van de meest betwiste vermeldingen van de antieke historiografie, zowel voor wat het onthult over de werking van de priesterlijke rechtspleging als voor het belang ervan in de studie van de christelijke oorsprong. Het initiatief van Anân riep heftige oppositie op onder de inwoners van Jeruzalem die aan de wettigheid waren gehecht, en veroorzaakte protest van Joden die de procedure onregelmatig vonden; Anân werd na slechts drie maanden in functie afgezet.

Dit incident onthult de spanningen die inherent waren aan de priesterlijke macht van die tijd: in staat tot grote brutaliteit in de gaten van de Romeinse gezag, maar onderworpen aan interne tegengewichten en toezicht van de keizerlijke macht. Anân de Jongere speelde later een opvallende rol in de eerste fasen van de Grote Joodse Opstand (66-70 n.Chr.), voordat hij tijdens het conflict werd gedood. Zijn dood, die Josephus betreurt, markeert symbolisch het einde van de directe invloed van het huis van Hanan op de zaken van Jeruzalem, slechts enkele jaren voordat de Tempel werd verwoest.

Indien de historische bronnen het portret van een machtige dynastie schetsen, heeft het rabbijnse geheugen ervan een duidelijk kritisch beeld bewaard. De talmudische en tannaïtische literatuur spreekt, in afkeurenswaardig termen, over het gedrag van enkele grote priesterlijke families aan het einde van de Tweede Tempel, waaronder het huis van Hanan regelmatig wordt genoemd. Een beroemde traditie, overgeleverd onder de naam van de wijze Abba Saül ben Batnit, uit een klacht — een « wee mij » — gericht tegen verschillende priesterlijke huizen, aan wie hebzucht, geweld en oneigenlijk gezag over de functies en inkomsten van de Tempel wordt verweten.

Deze afkeuring behoort tot het register van het Geheugen : zij weerspiegelt de terugblik die rabbijnse kringen, erfgenamen van een autoriteit die concurreerde met die van de priesters, op de priesterlijke aristocratie die hen was voorgegaan. Men moet haar voorzichtig lezen, want zij behoort tot een polemiek die gericht is op het legitimeren van een nieuw model van religieus gezag. Het is precies deze omslag die het historische onderzoek aan het licht heeft gebracht : de verschuiving van een judaïsme gericht op het priesterschap en de Tempel naar een judaïsme van de meesters en de Wet, waarvan de rabbijnse traditie het geheugen en, gedeeltelijk, het stichtingsnarratief draagt [Mimouni, 2012].

De waarde van dit corpus ligt in de doorsnede die het opent tussen het archief en de traditie : waar Josephus een invloedrijke en soms gewelddadige familie beschrijft, maakt het rabbijnse geheugen ervan een negatief moreel voorbeeld. De twee registers antwoorden op elkaar — de ene documenteert de macht, de ander oordeelt erover — zonder dat een van beide als een neutrale reconstructie kan worden beschouwd. Deze confrontatie van bronnen illustreert hoe middeleeuwse en oude joodse gemeenschappen hun eigen verleden hebben weten opnieuw te lezen en opnieuw te interpreteren, een proces van kritische toeëigening van de geschiedenis dat de geleerde cultuur tot in de Middeleeuwen heeft gevoed [Ben-Shalom, 2022].

Een aanzienlijk deel van de nakomelingen van Hanan dankt zijn plaats aan de positie die hem de Evangeliën en de christelijke traditie toekennen. Onder de naam Anna verschijnt hij in de verhalen van de Passie van Jezus aan de zijde van zijn schoonzoon Kajafas. De evangelische teksten stellen hem voor, hoewel hij officieel al lang was afgezet, als iemand die nog steeds een vooraanstaande autoriteit bleef en voor wie Jezus werd gebracht voordat hij aan Kajafas werd voorgesteld, toen de zittende hogepriester.

Deze dubbele vermelding — Anna en Kajafas samen genoemd — weerspiegelt in het christelijke verhaal de historische werkelijkheid van de aanhoudende invloed van de afgezette patriarch op zijn functionerende schoonzoon. Het behoort echter tot het register van theologische herinnering: de Evangeliën zijn geen neutrale kronieken, maar getuigenissen van geloof, en de rol die zij Anna toekennen maakt deel uit van een narratieve constructie van verantwoordelijkheid in de dood van Jezus. De figuur van Anna wordt daar een emblematisch personage, waarvan het belang in het christelijke geheugen aanzienlijk groter is dan wat historische bronnen met zekerheid toestaan vast te stellen.

Deze christelijke receptie heeft de voorstelling van het huis van Hanan in het Westen duurzaam bepaald, vaak ten koste van vereenvoudigingen en polemische projecties. De kritische studie van de manier waarop religieuze tradities — zowel joods als christelijk — het priesterlijke verleden van de Tweede Tempel hebben gereconstrueerd en geïnstrumentaliseerd, behoort meer tot een geschiedenis van herinneringen dan tot een geschiedenis van feiten, en nodigt uit tot een rigoureuze onderscheiding tussen het historische personage en zijn legendarische figuur [Ben-Shalom, 2022].

Na de vernietiging van de Tempel in 70 n.Chr. verdween de instelling van het Opperste Priesterschap, en met haar het fundamenteel gezag van de grote priesterlijke families. Het huis van Hanan, dat al zijn autoriteit aan de Tempel-dienst had ontleend, verloor zijn institutionele grondslag. Geen enkele betrouwbare historische bron stelt ons in staat een directe en gedocumenteerde kontinuïteit der linie vast te stellen tussen de priesterlijke dynastie van de eerste eeuw en enig joods gezin der latere eeuwen.

Men dient daarom bijzonderlijk voorzichtig te zijn tegenover genealogische tradities die, in het middeleeuwse en moderne jodendom, zich op een vooraanstaand priesterlijk nageslacht hebben kunnen beroepen. Het bewustzijn tot een linie van priesters te behoren — de Kohanim — heeft zich in talrijke gemeenten voortgezet, maar de verbinding met een naamgevend priesterlijk huis uit de Tweede Tempel behoort tot de familiaire herinnering en identitaire constructie, niet tot het archief. De geleerde elite van het middeleeuwse Sefaradische jodendom, zoals de grote geleerden van Toledo, hebben deze bewustzijn van lineaire waardigheid en kontinuïteit met het priesterlijk en bijbels verleden ruim bevorderd [Ben-Shalom, 2007] [Ray, 2004].

In het Sefaradische en Noord-Afrikaanse jodendom vormen de herinnering aan lignages en de verering van voornaam voorgangers een diep cultureel kenmerk, onderzocht onder meer door hagiografie en familiaire tradities van Marokko [Ben-Ami, 1984]. De grote rabbijnse families, zoals die van Ankawa of Encaoua, hebben aldus zorgvuldig de herinnering aan hun eminente personen nagelaten, zoals de Opperrabijn Raphaël Ankawa van Salé [Encyclopedia.com, 2024] [Yabiladi, 2022] of Messod Encaoua, Opperrabijn van Tlemcen [Encaoua, 2023]. Elke poging zulk een diasporale linie rechtstreeks aan het huis van Hanan der eerste eeuw te verbinden blijft, naar de huidige bronnen, een aangenomen redactionele hypothese en geen vastgesteld feit. Historische nauwkeurigheid verplicht ons hier het geclaimde prestige scherp te onderscheiden van de dokumentaire aanduiding.

Het huis van Hanan ben Seth belichaamt, beter dan enig ander, de aard van de priesterlijke macht in Judea van de eerste eeuw: een gezag geconcentreerd in de handen van één familie, verbonden aan de Romeinse macht, welvarend en invloedrijk, maar ook betwist en broos. Gesticht door een man wiens prestige zijn afzetting overleefde, voortgezet door vijf zonen en een schoonzoon op het toppunt van de Tempel, doorkruiste zij geheel de periode die het Romeinse annexatie van Judea scheidt van de vernietiging van Jeruzalem.

Haar geschiedenis leest zich op drie niveaus die samen haar rijkdom vormen: het archief van Josephus, dat er de feiten van vaststelt; de rabbijnse geheugenissen, die er een moreel tegenmodel van maken; en de christelijke traditie, die er een duurzaam theologisch beeld van vaststelt. De eerste eeuw die zij domineert is ook die waarin de grote mutatie van het jodendom zich aankondigt, van het priesterschap naar de studie, waarvan de herinnering van volgende generaties het spoor zal dragen [Mimouni, 2012]. Het huis van Hanan behoort tot de wereld die in 70 eindigt; zijn nagelatenschap betreft voortaan minder de bloedlijn dan de herinnering van de teksten en de herlezingen die er, eeuw na eeuw, door de erfgenamen van de joodse traditie van hebben gemaakt [Ben-Shalom, 2022].