Familie Benayah

Om de Benayah te begrijpen, moet men eerst de wereld verstaan die hen voortbracht. De joodse gemeenschap van Jemen behoort tot de oudste van de diaspora, stellende aanwezig te zijn geweest vóór de vernietiging van de Tweede Tempel. In zich zelf teruggetrokken, ontwikkelde zij een religieuze cultuur van zeldzame dichtheid, waarin de studie van de Bijbel, de Talmud en, vanaf de Middeleeuwen, het werk van Maimonides de gemeenschappelijke leven structureerde.

Deze cultuur berustte geheel op het handgeschreven boek. Voordat de verspreiding van het Hebreeuwse drukwerk — laat in Jemen — gebeurde, was elke synagoge, elke meester, elke welgestelde familie afhankelijk van het werk van scribes om over een betrouwbare bijbeltext te beschikken. De masoretische traditie, dit immense apparaat van marginale noten bedoeld om de exacte vorm van de medeklinkertext en haar vocalisering vast te stellen, werd daar als een heilig erfgoed beschouwd. De Hebreeuwse bijbelhandschriften, zoals teksthistorici hebben aangetoond, dienen niet alleen de woorden van de Schrift over te dragen : zij droegen ook het controlemechanisme over dat haar integriteit garandeerde [Tov, 2012].

In dezen zin neemt de scribale roeping van Ṣan'ā' deel aan een deugd die de joodse traditie door al haar balling heeft voortgedragen : de uiterste zorgvuldigheid gebracht aan het ontvangen woord. Waar andere volkeren hun geheugen aan de steen toevertrouwden, vertrouwde Israël het aan het perkament toe, en aan de hand van de man die het inscreef. De Jemenitische schribe erfde aldus een onderbroken keten die, voorbij de massoreten van Tiberias, tot de kopisten der Oudheid reikt, wier rollen uit de woestijn van Juda de oudste getuigenissen hebben opgeleverd [Dimant, 2014]. Het geslacht Benayah voegt zich in deze lange geschiedenis van de bewaking van de text in, waarin trouw in plaats van kardinale deugd dient.

Men dient ook de bijzondere, en vaak precaire toestand van Joden onder islamitische heerschappij in Jemen in herinnering te roepen. Toegewezen aan gescheiden wijken, onderworpen aan verschillende wettelijke beperkingen naargelang de heersende dynastieën, voerden de Joden van Ṣan'ā' desalniettemin een intens en gestructureerd gemeenschappelijk bestaan. Het was in deze spanning tussen uiterlijk tegenspoed en innerlijke rijkdom dat de scribale kunst een van haar diepste functies vond : het onderhouding, ongeacht de politieke wisselingen, van de vlam van een identiteit gedragen door het Boek.

De naamgever van de lignée is Benayah ben Sa'adyah ben Zekharyah, actief in Ṣan'ā' in de tweede helft van de vijftiende eeuw. De kolofons van zijn manuscripten — die slotnotities waar de kopiist zijn naam, de datum en plaats van uitvoering inschreef — stellen ons in staat hem met een voor dit type persoon ongewone nauwkeurigheid te situeren. Aan hem danken we een aanzienlijk aantal bijbelcodices, tot het punt dat zijn atelier door catalogiseerders van grote collecties is gekarakteriseerd als een echte schriftgeleerde dynastie [National Library of Israel — Handschriften].

Onder de best bewaarde getuigenissen van zijn activiteit bevindt zich een Codex van het Pentateuch — de volledige Torah met massora — die hij voltooide in het jaar 1781 van het Seleucidische tijdperk, dat is 1469–1470 van de gewone jaartelling. Deze codex, vermoedelijk in Ṣan'ā' uitgevoerd, werd besteld door een zekere Joseph ben Avigad ben Maimoun ben Avigad, wiens naam zelf de in de Jemenitische traditie levende Maimonidische erfenis oproept. Hij bevat, naast de vijf boeken van de Torah van Genesis tot Deuteronomium vergezeld van het volledige massoretische apparaat, een massoretische en grammaticale inleiding — bekend onder de titel Maḥberet ha-Tijan — en een gedicht uit de hand van Benayah zelf, de Emunah Yotzrah, waarin de kopieerdatum wordt herhaald en de aard van het werk wordt gevierd. Het kolofon is ondertekend op pagina 643 van het deel, en zeven ingevoerde geboortevermeldingen van opeenvolgende eigenaren, met data variërend van 1469 tot 1506, getuigen van het levendige verkeer van de codex binnen de gemeenschap gedurende minstens twee generaties na zijn voltooiing [Sotheby's, Valmadonna Trust Library, 2015 ; Sirat & Beit-Arié, 1972–1986].

Deze codex nodigt uit tot een cruciale observatie over de methode van Benayah. Specialisten konden zijn teksttraditie vergelijken met die van de Codex van Aleppo, het meest vereerde manuscript van de Tibergalim-massoretische traditie. Het resultaat is instructief in zijn nuance: Benayah volgt trouw de voorschriften van Maimonides voor de pagina-indeling van het lied Ha'azinu — ziebenenzestig regels, in overeenstemming met de Mishné Torah en de Codex van Aleppo — maar de precieze verdeling van een vers van Deuteronomium (32:25) onthult dat hij de Codex van Aleppo niet onder ogen kon hebben gehad. Hij werkte dus uit een autonome Jemenitische traditie, gevoed door de Maimonidische norm maar niet rechtstreeks afhankelijk van het Palestijnse model. Dit feit zegt iets essentiëls over de geleerdheid-onafhankelijkheid van de schriftgeleerde: Benayah copieerde niet mechanisch; hij redeneerde, woog tekstautoriteiten af, en plaatste zichzelf in een lijn van interpretatie waarvan hij zich volledig bewust was [Sotheby's, Important Judaica, 2014].

Het werk van Benayah onderscheidt zich door een opmerkelijke regelmatigheid van de hand, een zorgvuldige uitvoering van de vocalisering en massoretische tekens, en een rigoureuze pagina-indeling. Deze materiële kwaliteiten zijn niet louter esthetische verfijningen: zij beantwoorden aan de halakische en pedagogische eis van een leesbare, exacte en overdraagbare tekst. De Bijbel kopiëren, in de Joodse traditie, is geen gewoon ambacht; het is een handeling die het religieuze geweten van de schriftgeleerde in beslag neemt, die gehouden is de woorden zonder fouten te reproduceren die aan Israël zijn toevertrouwd.

Hier ontstaat, uit het gedocumenteerde feit zelf, de deugd eigen aan deze lignée: de demoed in dienst van de tekst. De schriftgeleerde tekent niet om zichzelf te roemen maar om te authentificeren; hij verdwijnt achter de Schrift die hij dient. Deze discipline van het zich terugtrekken sluit aan bij het Talmoedische ideaal van de geleerde die zijn kennis in dienst stelt van de gemeenschap en niet van zijn eigen roem. Door meerdere kopieën van hoge kwaliteit te vermenigvuldigen, heeft Benayah ha-Sofer, zonder daarvoor aanspraak op de titel te maken, een werk van intellectuele weldadigheid uitgeoefend: zijn gemeenschap de exacte instrumenten van haar geestelijk leven aanbieden. Zoals onderzoek naar het middeleeuwse Hebreeuwse boek onderstreept, was de activiteit van de kopiist onlosmakelijk verbonden met dienst aan de gemeenschap [Sirat, 1983].

Indien het Pentateuch Codex uit 1469–1470 een van de best gedateerde mijlpalen van de activiteit van Benayah vormt, stopte het atelier niet bij de vijf boeken van de Torah. Een tweede monumentaal geheel getuigt van de schriftuurlijke ambitie van het Benayah-huis: een corpus in drie delen dat de Profeten en de Geschriften samenbrengt — dat wil zeggen de totaliteit van Nevi'im en Ketuvim —, vergezeld van de Aramese Targum en de Judaeo-Arabische Tafsir, eveneens gekopieerd door Benayah ben Sa'adyah in de loop van de vijftiende eeuw.

Dit drieledige geheel verdient aandacht. De Targum — liturgische Aramese vertaling — en de Tafsir — Judaeo-Arabische versie, vaak in haar oorsprong toegeschreven aan Sa'adyah Gaon — vertegenwoordigen twee verschillende lagen van schriftuurlijke transmissie. Het Aramees van de Targum heeft zijn wortels in de talmudische oudheid en herinnert aan de taal waarin hele delen van de Babylonische Joodse cultuur zijn gedacht en overgedragen; het Arabisch van de Tafsir daarentegen is de dagelijkse taal van de Jemenitische gemeenschap, de taal waarin moeders hun kinderen de betekenis van de Torah uitlegden. Door beide in dezelfde codex samen te brengen, naast de door de masorah gevalideerde Hebreeuwse tekst, produceerde Benayah niet alleen een liturgisch object: hij creëerde een drietalig instrument voor begrijpen en studie, voor gebruik door een gemeenschap die leefde op het kruispunt van verschillende culturele erfenissen.

Dit totale werk — Torah, Profeten en Geschriften, van het eerste vers van Genesis tot het laatste vers van Kronieken — vertegenwoordigt een onderneming van aanzienlijke omvang. Tezamen bedekken deze twee corpora de totaliteit van de Hebreeuwse Bijbel. De familie Benayah wordt door bronnen en historiografie gecrediteerd voor ongeveer vierhonderd gekopieerde delen — gebedenboeken, haftarot-verzamelingen, Torarollen en volledige bijbelse codices [Encyclopedia.com, Miriam bat Benayah]. Dit getal, ook al voegt het het werk van verschillende familieleden over meerdere decennia samen, getuigt van een onderneming zonder gelijke in de Jemenitische Joodse gemeenschap.

Hier raken we aan een bijzondere dimensie van de deugd die door het huis Benayah werd uitgeoefend: niet alleen trouw aan de Hebreeuwse tekst, maar zorg voor de toegankelijkheid ervan in de talen die zijn gemeenschap begreep. Het Judaeo-Arabische Tafsir naast de Hebreeuwse tekst aanbieden betekende erkennen dat de transmissie van de Wet vereist dat elke generatie haar betekenis in haar eigen taal kan begrijpen. Hier ligt, discreet maar reëel, een pedagogisch gebaar dat aansluit bij de grote traditie van Israel: de verplichting te onderwijzen, de Torah begrijpelijk te maken voor iedereen, wat de talmudische literatuur uitdrukt in de formule van talmud Torah als collectieve plicht en niet alleen individuele.

De bijzonderheid van de Benayah betrof het feit dat de schrijfkunst daar een zaak van de hele familie werd. De colofons getuigen van de activiteit van de zonen van Benayah — David en Joseph — die het vaderlandse werk voortzetten en de manier van het atelier in stand hielden. De overdracht van technische vakkennis — de voorbereiding van het dragermateriaal, het slijpen van de rietpen, het trekken van letters, de rangschikking van de massora — voltrok zich aldus van vader op zoon, waardoor het huis Benayah even goed een instelling als een familie was.

Het opmerkelijkste feit, en het meest door historici van het Jemenitische judaïsme opgemerkte, betreft de deelname van de vrouwen van de familie aan de kopieëringactiviteit. Miriam bat Benayah, actief tussen het einde van de 15e en het begin van de 16e eeuw, werkte aan de zijde van haar vader en broers [Encyclopedia.com, Miriam bat Benayah]. Haar opleiding — die op zijn minst de beheersing van het lezen en schrijven van het Hebreeuws omvatte, alsmede de bijzondere gebeden en rituele procedures eigen aan de samenstelling van een Toraroldel — was voor een vrouw van haar tijd en uit haar milieu uiterst ongebruikelijk. De traditie schrijft haar een aantekening toe van aangrijpende bescheidenheid in een van haar colofons, waarin zij de lezer vraagt haar niet te veroordelen als er fouten in zijn geslopen, want zij is slechts « een vrouw ». Dit getuigenis werpt een treffend licht op de plaats van kennis in deze familie: de beheersing van het geschrevene overschreed daar de gebruikelijke grenzen van geslacht.

Een van de Torarollen die onmiskenbaar aan Miriam kunnen worden toegeschreven, werd voor het eerst aan de geleerdheid bekend gemaakt in 1859, door een Joodse reiziger die toevallig in Jemen was, wiens verslag een van de zeldzame directe bronnen over deze buitengewone vrouw vormt [Encyclopedia.com, Miriam bat Benayah]. Het bestaan van deze rol — en de reactie van verbazing die hij vanaf zijn ontdekking teweegbracht — zegt tegelijk iets over de uitzonderlijkheid van Miriam en de vitaliteit van een huishouding waar kennis zonder geslacht als absolute grens circuleerde.

Deze episode uit twee samenhängende deugden. Allereerst individuele bescheidenheid, tot de vooruitgelopen verontschuldiging — deugd die de rabbijnse traditie voor de voorwaarde zelf van de ware geleerde houdt. Vervolgens een discrete vorm van openheid, waarin kennis eerder familieerfgoed wordt dan voorbehouden voorrecht. De Joodheid heeft door dergelijke voorbeelden het idee levend gehouden dat studie en overdracht niet de eigendom van een kaste zijn maar een collectieve plicht, waarvan elke bekwame hand zich kan bedienen. Het huis Benayah heeft door Miriam aan haar werk te verbinden, misschien zonder daarvan het volledige theoretische bewustzijn te hebben, getuigd van een uitgebreid begrip van talmud Torah — studie als universele verplichting, onherleidbaar tot slechts mannelijke handen.

De manuscripten uit de werkplaats Benayah getuigen van een esthetiek die eigen is aan het Jemenitische Hebreeuwse boek: soberheid van decoratie, absoluut primaat van tekstuele helderheid, kundig gebruik van massoretische micrografieën — deze patronen gevormd uit minuscule letters die soms geometrische figuren in de marges tekenen. In tegenstelling tot de traditie van verlichte manuscripten uit Italië of Spanje, waar de afbeelding een opmerkelijke plaats inneemt [Tamani, 2010], geeft de Jemenitische codex de voorkeur aan visuele ascese: schoonheid ontstaat hier uit nauwkeurigheid, niet uit sieraad.

Deze esthetiek van terughoudendheid kruist de spirituele geheugen van het jodendom. De weigering van overbodig beeld, de concentratie op de letter, zeggen iets over de Jemenitische verhouding tot het heilige: een ontvluchte verhouding, geheel gericht op betekenis. Men meet hier de kloof met andere centra van de diaspora, en men begrijpt dat de « Benayah-manier » niet slechts een stijl was, maar de materiële uitdrukking van een theologie van het woord.

Wat de Codex van het Pentateuch van 1469–1470 concreet mogelijk maakt waar te nemen, is de coëxistentie van de grote en kleine massorá in de marges en tussen de kolommen, georganiseerd met een samenhang die een meester onthult die volledig opgeleid was in de massoretische kunst. De aanwezigheid van de Maḥberet ha-Tijan — grammaticale en massoretische inleiding — aan het hoofd van het volume is niet slechts boekerij-sieraad: het is een programma, een manifest van de tekstcultuur die Benayah via zijn codex wilde overdragen. Wie dit boek ontving, kreeg niet slechts een tekst; hij kreeg de sleutels om de nauwkeurigheid ervan te controleren, de regels om de vorm ervan op prijs te stellen, en een gedicht — de Emunah Yotzrah — om de overdracht ervan te vieren. De schrijver maakte zich zo, discreet, evenzeer meester als kopiist.

De confrontatie tussen de traditie — die de schoonheid en betrouwbaarheid van deze codices viert — en het materiële onderzoek van de bewaarde manuscripten bevestigt deze reputatie grotendeels. De nationale verzamelingen beschouwen de bijbels van Benayah als getuigen van eerste orde van de Jemenitische teksttraditie [National Library of Israel — Manuscripten; Sirat & Beit-Arié, 1972–1986]. Aldus beantwoorden familiaal geheugen en archief elkaar: wat de gemeenschap heeft overgedragen van de glorie der Benayah, het perkament verifieert het nog steeds. Men raakt hier aan een voornaam deugd van de lignée: de standvastigheid, deze eigenzinnige trouw die door generaties heen een gelijk niveau van eis handhaafde.

Het kopiëren van de Bijbel was geen geïsoleerde daad: het was een dienst ingeweven in het hart van het halakisch leven. De tekst voortgebracht door de Benayah voedde de synagogale lezing, de studie van de meesters, de opvoeding van kinderen. Door de nauwkeurigheid van de vocalisatie en de massoret te waarborgen, maakte de schriftgeleerde de juiste uitspraak, de juiste cantillatie en dus de juiste transmissie van de Mondelinge Wet verbonden aan de geschreven tekst mogelijk.

Deze dimensie verbindt het materiële werk van de Benayah met de grote vraag naar de interpretatie van de Schrift, die de gehele Joodse geschiedenis doorkruist. Elke teksttraditie — die van de massoreten, die van de oude versies, die van de verspreide gemeenschappen — vertegenwoordigt een schakel in de lange ketting van de lezing van Israël [Kugel, 1997]. Het Jemenitisch jodendom, door zijn massoretische trouw, vormde een van de kostbaarste voorraadkamers van deze traditie, en de Benayah waren er onder de meest vruchtbare ambachtslieden van.

De drie delen van de Profeten en de Geschriften met Targum en Tafsir illustreren op nog een andere manier deze gemeenschappelijke betrokkenheid. De Arameeuwse Targum, gelezen in afwisseling met de Hebreeuwse tekst tijdens de liturgische lezingen van Shabbat, was een levend element van het synagogaal ritueel. De Judeo-Arabische Tafsir maakte het mogelijk voor degenen die de Hebreeuwse tekst minder beheersten — kinderen, vrouwen, volwassenen met geringe vorming — om toegang te krijgen tot de betekenis van het heilige woord in de taal van hun dagelijkse leven. Door deze drie registers in hetzelfde object samen te brengen, produceerde het Benayah-huis niet slechts een bibliotheekschat maar een pastoraal instrument, ten dienste van de gemeenschappelijke intelligentie van de Schrift.

Men moet zich echter hoeden voor enige idealisering. De directe biografische bronnen over familieleden blijven schaars: we kennen hen bijna uitsluitend door hun colofons, niet door kronieken of correspondentie. Hun innerlijke leven, hun beproevingen, hun maatschappelijke positie ontsnappen ons grotendeels. Deze schemering is onderdeel van de eerlijkheid van het verhaal: de Benayah spreken tot ons door hun werk, en het is slechts daardoor dat we hen terecht kunnen beoordelen. Dat werk spreekt van een constante deugd — de onzelfzuchtige dienst aan de gemeenschap door het geven van een nauwkeurige tekst, concrete vorm van de intellectuele liefdadigheid die de Joodse traditie altijd in hoge ere heeft gehouden.

De geschiedenis van Benayah eindigt niet met de dispersie van hun werkplaats. Hun manuscripten, nauwkeurig overgeschreven in de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw, hebben gereisd, zijn bewaard gebleven en hebben eeuwen doorstaan. Velen hebben de Joden uit Jemen vergezeld in hun migraties, tot aan de massale uittocht in het midden van de twintigste eeuw naar de staat Israël. Vandaag de dag zijn deze codices verspreid over grote bibliotheken en collecties — de Nationale Bibliotheek van Israël, het Museum of the Bible in Washington, voormalige collecties van de Valmadonna Trust Library in Londen —, waar zij worden bestudeerd als belangrijke getuigenissen van de teksttraditie en de kunst van het Jemenitische boek [National Library of Israel — Manuscripten ; Sotheby's, 2014 ; Sotheby's, 2015].

Het nakomingschap van Benayah is dus tweeledig. Het is materieel: de voorwerpen die zij hebben gemaakt bestaan nog en dienen nog steeds onderzoek en soms liturgie. Het is ook exemplarisch: de « dynastie Benayah » is in de historiografie van het oosters jodendom een beeld geworden van goed werk, van trouwe overdracht, van een huis in dienst van de tekst. De nauwkeurige vergelijking van hun codices met de grote masoreetische getuigen — het Codex van Aleppo, het Codex van Leningrad — heeft onderzoekers van de twintigste eeuw in staat gesteld beter te begrijpen hoe de Tibearse traditie zich verspreide en aanpaste in gemeenschappen ver van het centrum, en hoe een provinciale schriftgeleerde school bijna gelijk kon bereiken aan de grootste tekstnormen van het middeleeuwse jodendom [Sirat & Beit-Arié, 1972–1986].

Deze late erkenning in internationale veilingzalen en in geleerde catalogi zegt iets paradoxaals: de roem van Benayah was eerst plaatselijk, gemeenschappelijk, stil. Het was pas naarmate hun manuscripten door filologen werden onderzocht, door bibliothecarissen werden gecatalogiseerd, door verzamelaars werden betwist, dat het universele bereik van hun werk werd erkend. De deugd van het huis Benayah streefde niet naar roem; zij verdiende die door alleen de kwaliteit van haar productie.

Daarin sluit de lignée aan bij het collectieve geheugen van Israël. Het Volk van het Boek heeft al zijn balsemiëringen overleefd omdat anonieme of bekende handen, zoals die van Benayah, onophoudelijk het woord hebben overgeschreven dat het grondde. De deugd van tekstuele trouw, gedragen door een familie uit Ṣan'ā', versmelt dus met één van de voorwaarden voor Joodse overleving door de eeuwen en continenten heen.

Van de Benayah-lignee heeft de geschiedenis geen militaire glorie, geen fortuin, geen macht bewaard. Zij heeft brieven bewaard — duizenden brieven geschreven met een standvastigheid en nauwkeurigheid die, van generatie op generatie, de reputatie van het beroemdste huis van schriftgeleerden van Jemen vormde. Door Benayah ha-Sofer, zijn zonen David en Jozef, en Miriam wiens bescheiden naam door de traditie bewaard is gebleven, spreekt dezelfde deugd zich uit, gevarieerd door geslachten en generaties heen: trouw aan de tekst als vorm van vroomheid.

De werken die deze lignee ons heeft nagelaten spreken van deze trouw in volle mate. Het Codex van de Pentateuch uit 1469–1470, met zijn onberispelijke massora, zijn grammaticale inleiding en zijn afsluitend gedicht ; de monumentale verzameling van de Profeten en de Geschriften in drie delen, met Targum en Tafsir ; de ongeveer vierhonderd delen die het huis Benayah in zijn geheel zal hebben voortgebracht — deze duizelingwekkende productie is geen atelierprestatie, het is de uitdrukking van een godsdienstige en gemeenschappelijke verbintenis die gedurende meerdere decennia werd volgehouden, in dienst van een gemeenschap die voor haar gehele geestelijk leven afhing van de kwaliteit van haar teksten.

Als men onder alle deugden die deze lignee het best tot uitdrukking bracht er één zou moeten noemen, zou het deze zijn: trouw, gediend door bescheidenheid. Niet glans, maar standvastigheid; niet uitvinding, maar nauwkeurige overdracht; niet zelfbewustzijn, maar de verdwijning van de schriftgeleerde achter het woord dat hij dient. Tot deze fundamentele trouw voegen zich nog twee andere toe, onlosmakelijk verbonden: de zorg voor de ander — want een betrouwbare tekst aanbieden is een daad van goedheid jegens degene die deze moet bestuderen en bidden —, en een discrete vorm van openheid voor gedeelde kennis, belichaamd door Miriam, die in stilte de grenzen die aan haar geslacht waren toegewezen overschreed om ook zijzelf haar taak van overdracht na te komen.

Deze deugd, sober en helder, verbindt het huis Benayah met de diepste roeping van Israël, volk van het Boek: het ontvangen woord bewaren, het ongeschonden overdragen, en de menselijke hand — en die van de vrouw — toevertrouwen met de zorg om voort te brengen wat het hart als heilig beschouwt. In deze stille dienst van de tekst heeft een familie uit Ṣan'ā' zich aansloten bij de grote geheugen van een volk dat, op alle continenten en door al zijn bittere ballingschappen heen, van trouw aan de Schrift het geheim van zijn voortbestaan heeft gemaakt.