Familie Bacharach ha-Levi

De familienaam Bacharach verwijst zonder enige twijfel naar de stad aan de Rijn met dezelfde naam, reeds in de Middeleeuwen beroemd om zijn wijn en zijn strategische positie aan de rivier. De familienaam, evenals Landau, Epstein, Halberstam en Horowitz, getuigt van een onder Asjkenazische Joden wijd verbreide naamgeving: een geslacht aanduiden naar de werkelijke of voorouderlijke plaats van herkomst. De biografische naslagwerken wijzen erop dat Bacharach een familienaam van Duitse oorsprong is, afgeleid van deze stad in het westen van Duitsland, gedragen door verschillende afzonderlijke families door de eeuwen heen.

Op deze toponimische basis komt een merk van stamidentiteit: ha-Levi, « de Leviet ». In de structuur van het rabbijnse jodendom wordt het lidmaatschap van de drie grote categorieën — Kohen, Levi, Israël — patrilineair overgedragen en bepaalt het nauwkeurige liturgische voorrechten: volgorde van de opgangen naar de Torah, zuiveringsrituelen, dienst in de Tempel door de herinnering. De leviitische aanspraak van het huis Bacharach plaatst het in de lange reeks van geslachten die van deze status een constitutief element van hun genealogische eer maakten. Daarin nemen de Bacharach ha-Levi deel aan een bredere traditie: die van deze geslachten in Israël die, sinds de verwoesting van de Tweede Tempel, in het geheugen alleen — en in de mondelinge en schriftelijke overdracht van vader op zoon — een stamtoebehorende hebben bewaard die geen institutioneel kader meer had om zich uit te oefenen. De naam van Levi behouden is het verzet tegen vergetelheid, het stellen van de bestendigheid van een identiteit tegen verspreiding.

Het is echter raadzaam op te merken een nuance die het archief aan het geheugen oplegt. De best gedocumenteerde tak van de familie — die van Yair Ḥayim — voegt zich, volgens de meest gezaghebbende bronnen, in de priesterlijke lijn door zijn grootmoeder Eva, dochter van Rabbi Isaac ha-Kohen (Katz); nu duiden Kohen en Levi twee verschillende staten aan. Eva Bacharach, zeldzaam voorbeeld van een geleerde vrouw, was de kleindochter langs moederszijde van de beroemde Rabbi Judah Loew ben Bezalel — de Maharal — van Praag; haar vader was Rabbi Isaac ha-Kohen (Katz), eveneens een geleerde rabbijn, en haar moeder Vögele Kohen. De aanduiding ha-Levi verbonden aan de naam Bacharach berust dus eerder op de patrilineaire lijn — die van de mannelijke Bacharach, rabbijnen van Worms — dan op de Praagse afstamming langs de vrouwen. Hier antwoorden traditie en document elkaar zonder zich te tegenspreken: het huis is leviitisch door zijn vaders, priesterlijk en Praags door zijn moeders.

De naam wordt aldus palimpsest: een Rijnse stad, een bijbelse stam, en de herinnering aan een Tsjechische dynastie verbonden door huwelijk. In deze verwachting put het huis Bacharach ha-Levi zijn symbolische samenhang.

Indien een plaats de geschiedenis van het geslacht samenvat, is het Worms — Warmaisa in de traditionele Joodse uitspraak —, een van de drie steden van de ShUM aan de Rijn, een onheuglijke bakermat van geleerheid sinds de tijd van Rachi, die daar studeerde. Drie generaties van Bacharach bekledden daar het rabbijnsambt, waardoor de stad quasi erfelijk zetelaars van de familie werd.

De bronnen zijn het erover eens dat deze aanwezigheid voortduurde. De grootvader en de vader van Yair Ḥayim Bacharach beiden als rabbijnen van Worms. De vader, Moïse Samson Bacharach (Moses Samson ben Abraham Samuel), oefende daar uit nadat hij in Moravië, te Leipnik, had dienst gedaan, waar hij in 1635 tot rabijn werd benoemd; de verovering van de stad door het Zweedse leger in 1643 verspitte de gemeenschap en dwong hem naar Praag te gaan, waarna hij tot 1650 in de Boheemse hoofdstad verbleef, toen hij werd geroepen tot het rabbinaatsamt van Worms, een post die hij tot zijn dood bekleedde. Het was te Worms dat Yair Ḥayim al in zijn kinderjaren werd gebracht. Op twaalfjarige leeftijd kwam hij in 1653 met zijn vader Samson naar Worms, en twee jaar later huwde hij Särlan, dochter van Sussman Brilin.

Wat de grootvader betreft, Abraham Samuel Bacharach (ca. 1575-1615), zijn eigen levensloop toont al de inherente onzekerheid van de Rijnlandse rabbijnale conditie: een rel, aangestookt door ambachtsgilden, dwong hem zijn stad te verlaten; hij stierf in ballingschap en werd begraven te Alsbach. De weerstand die hij tegenover de rabbijnen van Frankfurt stelde, die zich een voorrang over alle rabbijnen van Duitsland toeëigende, getuigt van burgerstijds fierheid en rechtvaardigheidszin — de weigering van willekeurig institucioneel gezag — die door heel het geslacht zal heenlopen.

De geschiedenis van de gemeenschap werd echter doorpunkteerd van beproevingen die het geslacht tekenden. In 1689 werd de gemeenschap van Worms door de Fransen vernietigd; geleidelijk werd zij herbouwd. Deze verwoesting, voorgevallen tijdens de Oorlog van de Liga van Augsburg, gevoerd door Lodewijk XIV, verstooide de Joden van de stad tijdelijk en schudde de rabbijnale carrières, onder meer die van Yair Ḥayim zelf. Slechts na lange jaren van wachten, nadat zijn vader op het laatst de gemeenschap had gesmeekt hem zijn zoon als opvolger aan te wijzen — een verzoek dat de gemeenschap niet onmiddellijk honoreerde —, kon Yair Ḥayim eindelijk de taak van zijn vaderen op zich nemen. In 1699 werd hij tot rabijn van Worms benoemd, waar zijn vader en zijn grootvader voor hem gediend hadden; dit ambt bekleedde hij slechts drie jaar, tot zijn dood in 1702.

Zo volgt de levensloop van het geslacht die van een gemeenschap: grootheid, catastrofe, wederopbouw. Het rabbijnsambt van Worms, van generatie op generatie doorgegeven, was nooit een rustig voorrecht maar een betwist, vertraagd, aan de ondergang ontrukt ambt. Het is deze organische verbinding tussen een familie en een stad die van Worms de ware hoofdstad van de Bacharach ha-Levi maakt — niet de zetel van een macht, maar de plaats van een blijvende trouw, beproefd door oorlog en verspreiding en steeds opnieuw bevestigd.

Geen tak van het huis Bacharach heeft meer voeding gegeven aan de genealogische trots dan zijn verbinding, door huwelijk, met de dynastie van de Maharal van Praag, Rabbi Judah Loew ben Bezalel, beschermheer van het Jodendom in Centraal-Europa en postuum held van de legende van de Golem. Deze band loopt via een vrouw wier geleerde herinnering hier een centrale plaats verdient: Eva — Ḥavvah — Bacharach (ca. 1580-1651).

De bronnen zijn het eens over haar afstamming en geleerheid. Eva Bacharach was een hebraïste en rabbijnse geleerde, geboren in Praag, dochter van Isaac ben Simson ha-Kohen, en via haar moeder Vögele kleindochter van de beroemde Praagse rabbi Judah Loew ben Bezalel. Een vrouw van uitzonderlijke kennis voor haar tijd, zij stond bekend om haar vermogen om rabbijnen bij te staan in het oplossen van tekstuele moeilijkheden. Zij verwierf zich een uitgebreide kennis van het Hebreeuws en de rabbijnse literatuur, en kon rabbijnen vaak helpen moeilijkheden in teksten op te lossen — zulk een geleerheid was zeer zeldzaam onder Joodse vrouwen in die tijd. De traditie schrijft haar zelfs commentaren op de midrash en de targum toe, die tegenwoordig verloren zijn gegaan.

De zeldzaamheid van deze vrouwelijke kennis nodigt uit tot een bredere beschouwing. In het traditionele rabbijnse Jodendom was de toegang van vrouwen tot grondige studie van de Torah een toegestane uitzondering, geen regel. Dat Eva niet alleen deze kennis verworven heeft maar ervan gebruik maakte bij het bijstaan van de beslissers van haar tijd, zegt iets belangrijks over de cultuur van het huis van de Maharal: een huis waarin intellectuele overdracht niet stopte aan de grens van het geslacht. Hierin anticipeert het voorbeeld van Eva, in de orde van concrete feiten, wat de Joodse traditie altijd in spanning heeft gehouden — de centraliteit van studie voor alle leden van Israël — en wat sociale structuren alleen aan mannen leken voor te behouden.

Eva trouwde met Rabbi Abraham Samuel Bacharach, leerling van de Maharal, en werd zo de matriarch van de lignage. Hier antwoorden archief en traditie elkaar op de meest welsprekende wijze: de naam zelf van het hoofdwerk van haar kleinzoon brengt haar een verborgen hulde. In de ashkenazische uitspraak wordt de titel Ḥavvot Yair tot « Ḥaves Yoir », wat ook betekent « de Yair van Ḥavvah », en vormt daarmee een hulde aan zijn geleerde grootmoeder Ḥavvah — Eva —, kleindochter van Judah Loew ben Bezalel en vrouwelijke grondlegger van het huis Bacharach. De Jewish Encyclopedia preciseert verder dat de Ḥavvot Yair in 1699 werd uitgegeven dankzij de hulp van de rijke Weense hoffejood Samson Wertheimer, met wie Bacharach door huwelijk verwant was — een detail dat eraan herinnert dat economische en familiale netwerken in deze wereld tot de publicatie van de grote werken van de geest konden bepalen.

Dat de grote halachische verzameling van de dynastie in haar titel zelf de voornaam van zijn wijze voorztin draagt, zegt genoeg over de plaats die Eva in het familiebesef innam. Zij is niet alleen een genealogisch schakel: zij is de vrouwelijke grondlegger van een huis dat zich door haar verbindt met het bloed van de Maharal. Hier vindt de herinnering — het Pragense prestige — in het archief — de gedocumenteerde biografie van Eva en de etymologie van de titel — haar meest duidelijke bevestiging.

De figuur van Yair Ḥayim Bacharach domineert de geschiedenis van het huis. Geboren in Moravië, gevormd in de Rijnlandse traditie, belichaamt hij het volmaakte type van posek — halakhische beslisser — gecombineerd met een encyclopedische geest die opengesteld is voor profane wetenschappen, en dit op een schaal die de nieuwe bronnen beter onthullen dan men tot nu toe wist.

Over zijn geboorte en afkomst zijn de bronnen nauwkeurig. Yair Ḥayim ben Moïse Samson Bacharach (1638-1702) was een Duitse talmudist met uitgebreide kennis van de algemene wetenschappen; zoon van Rabbi Moïse Samson ben Abraham Samuel Bacharach, werd hij geboren in Leipnik, waar zijn vader als rabbijn fungeerde. Zijn originele voornaam was Ḥayim; die van Yair werd eraan toegevoegd naar aanleiding van een ziekte, volgens een gebruik onder joden dat bedoeld was apotropaïsch — om de engel des doods te misleiden.

Zijn loopbaan kende eerst een veelbelovende opgang, vervolgens een lange woestijnwandeling. In 1666 werd Yair benoemd tot rabbijn en rosh bet din — hoofd van het rabbijnse gerechtshof — in Koblenz, een positie die gepaard ging met prestige en comfort. Maar de wisselingen van oorlogen en rivaliteiten binnen de gemeenschap hielden hem lange tijd verwijderd van het ambt in Worms, dat hij slechts helemaal aan het einde van zijn leven, in 1699, verkreeg, voor slechts drie jaar.

Mens van zijn tijd en toch bijzonder, Bacharach cultiveerde een opmerkelijke onafhankelijkheid van oordeel. De traditie meldt van hem een beroemd gebleven geloofsbelijdenis over de autonomie van het halakhisch redeneren tegenover eerdere autoriteiten. Hij pleitte voor de oprichting van scholen en de invoering van vernieuwde pedagogische methoden, en veroordeelde krachtig de procedures van het pilpul — deze subtiele en vaak vruchteloze dialectiek — evenals de ruwe manieren die gebruikelijk waren in de rabbijnse disputaties van zijn tijd. Deze kritiek op het pilpul, die hij onder meer formuleerde in een tekst gericht tegen de Mateh Aharon van rabbi Aharon Teomim-Frankels, gaat verder dan een eenvoudige methodologische twist: zij uit een opvatting van de halakha als een discipline van nauwkeurigheid en intellectuele eerlijkheid, niet als toernooi van briljante argumentatie. Waar anderen in het pilpul een teken van voortreffelijkheid zagen, las Bacharach daarin een verdorvenheid van het ideaal van Joodse kennis.

Hij interesseerde zich voor astronomie, wiskunde, muziek en geschiedenis, en toonde zich voorzichtig tegenover de kabbala — een zeldzaam kenmerk in de Asjkenazische wereld van de 17de eeuw, waar de sabbataïstische stroming diepe sporen had achtergelaten, zelfs in de meest serieuze rabbijnse kringen. Deze voorzichtigheid tegenover esoterische stromingen, gecombineerd met zijn beheersing van de profane wetenschappen, maken van Bacharach een discreet voorbode van die beweging van rationalisering die zich duidelijker zal bevestigen in het Duitse Jodendom in de daaropvolgende eeuw: de opkomende Haskalah zal in hem, achteraf bezien, een voorganger vinden.

Na zijn dood kenden zijn bibliotheek en manuscripten verstrooiing. Zijn vrouw stierf kort na hem, en zijn twee zonen Samson en Samuel verlieten Worms voor verschillende plaatsen; zijn manuscripten werden verspreid. Deze verspreiding, symptomatisch voor het lot van grote rabbijnse bibliotheken van die tijd, ontnam de nakomelingen een deel van zijn werk — maar niet zijn meesterwerk, gedrukt tijdens zijn leven, noch de getuigenissen die vandaag de dag toestaan om de omvang ervan te reconstrueren.

Voordat het grote verzamelwerk kon verschijnen, vollbracht Yair Ḥayim een daad van zowel praktische als symbolische betekenis: hij verzamelde de responsa van zijn vader en zijn grootvader, voegde er enkele van de zijne aan toe, en liet ze in 1679 te Frankfurt am Main drukken onder de titel Ḥut ha-Shani — « De scharlakenfaden ».

De keuze van deze titel is niet willekeurig. De Ḥut ha-Shani, de scharlaken rode draad, is in de Hebreeuwse Bijbel een teken van herkenning en herinnering: het is de draad die de vroedvrouw om de pols van het kind knooopt dat het eerst uit Tamars schoot zal voorkomen (Genesis 38, 28), markering van eerstgeboorterecht en continuïteit. Door deze titel voor de familieversameling aan te nemen, zegt Yair Ḥayim impliciet wat het boek volbrengt: het weefselt een rode draad tussen de generaties, het markeert de continuïteit van de rabbijnse lijn der Bacharach door drie personen — Abraham Samuel, Moïse Samson, hijzelf.

De ontstaan van deze publicatie werpt ook licht op de materiële beperkingen die drukten op de intellectuele productie van de rabbijnen van die tijd. Het grote werk waaraan Bacharach toen werkte — zijn uitgebreide encyclopedie — was te kostbaar om te drukken. Door de Ḥut ha-Shani uit te geven, bewaarde hij het werk van zijn voorouders voor vergetelheid en signaleerde tegelijk zijn eigen bestaan aan de geleerde gemeenschap, in afwachting van betere omstandigheden. Een onderzoek van de bronnen onthult bovendien dat dit werk ook zeventien weerleggingen van het Naḥalat Shivah van Rabbi Samuel ben David bevatte — een polemische stellingname die aantoont hoezeer Bacharach actief aan de halakhische debatten van zijn tijd wilde deelnemen, niet als blote compilator maar als kritische gesprekspartner.

De Ḥut ha-Shani vormt aldus de eerste openbare daad van een complexe geleerde strategie: de herinnering aan de vaders eren, de continuïteit van het huis tonen, en zich opleggen als rechtmatige erfgenaam van een rabbijnse traditie die door oorlogen en verplaatsingen met uitwissing werd bedreigd. Door de stemmen van Abraham Samuel en Moïse Samson Bacharach in één enkel volume te verenigen, maakte Yair Ḥayim zichtbaar wat de verstrooiing dreigde uit te wissen: het bestaan van een lijn, de samenhang van een denkwijze, de blijvend­heid van een huis.

Het werk waardoor Yair Ḥayim Bacharach aan de nagedacht is doorgegeven, is zijn verzameling responsa gepubliceerd te Frankfurt op de vooravond van zijn benoeming te Worms. Deze verzameling, getiteld Ḥavvot Yair, bevat tweehonderdachtendertig responsa en verscheen in 1699. Wat nu mogelijk is geworden om te preciseren, dankzij de bronnen van het Corpus Zakhor, is de duur van de rijping van dit werk: de responsa werden geschreven tussen 1678 en 1698, dus over twintig jaren van voortdurende arbeid, voordat de druk eindelijk mogelijk werd. Twintig jaren van zaken, vragen, antwoorden, van geleerdige digressies, verzameld onder vaak moeilijke omstandigheden — de ballingschap opgelegd door de oorlog van 1689, het wachten op de benoeming te Worms, de verstrooiing van de gemeenschap —, voordat Samson Wertheimer van Wenen, door zijn financiële steun, het werk ter perse kon brengen.

De titel zelf is een meesterwerk van allusieve dichtheid, spelend met drie registers. Hij komt uit Numeri 32:41 en betekent « de dorpen-kampementen van Yair », stellende dat zijn uitspraken slechts bescheiden uitingen van zijn mening waren, in contrast met de eerdere respondenten wier werken als versterkte steden waren. Deze affectatie van bescheidenheid — anavah —, een kardinale deugd van de joodse wijze, verbergt nauwelijks de werkelijke omvang van het onderneming. De titel verwijst bovendien, zoals gezegd, naar de voornaam van de matriarche Eva, en verwijst tegelijk naar een bijbelse plaats en naar een vrouwelijke voornaam: een perfecte synthese tussen de geografische roeping van de naam Bacharach en de patriarchale herinnering van het huis.

Het werk ontvouwt een geleerdheid zonder gelijke voor zijn Rijnlandse tijd. Het demonstreert niet alleen Bachaarchs uitputtende kennis in alle takken van traditioneel rabbijns weten, maar ook de volledige omvang van zijn kennis van algemene wetenschappen zoals wiskunde, astronomie en muziek, en toont tevens zijn oppositie tegen het ontaarde type van pilpul dat in zijn tijd courant was. Wat Haym Soloveitchik heeft getheoriseerd over de waarde van responsa als getuigenis van het sociale en intellectuele leven van gemeenschappen, vindt in de Ḥavvot Yair een schitterende illustratie: door zijn zaken heen is het een hele wereld — die van het Rijnlandse jodendom geteisterd door de oorlogen van Lodewijk XIV — die zich openbaard.

Maar de Ḥavvot Yair is slechts het zichtbare deel van een intellectueel bouwwerk van veel groter bereik. Want, parallel aan zijn responsa en zijn werken over de Shulḥan Arukh, wijdde Yair Ḥayim Bacharach een immens deel van zijn energie aan de samenstelling van een encyclopedie in zesenveertig delen, tot op heden ongepubliceerd, en bekend onder de naam Yair Nativ — « De weg van Yair ». De toegang tot dit monumentale manuscript onthult de werkelijke intellectuele stature van zijn auteur: een geleerde die zich niet tevreden stelt met het beslechten van rechtsvragen, maar die het geheel van menselijk weten in zijn betrekkingen tot joods denken wil omvatten — geschiedenis, wetenschappen, filosofie, muziek, literatuur, chronologie, en nog vele andere disciplines. Sommige van deze rubrieken bevatten fragmenten of compilaties van het werk van anderen, een teken dat Bacharach ook als uitgever en overdracht van kennis werkte, in de talmudische traditie van de yotsé min ha-rishonim — degene die voortbrengt wat verborgen was bij de ouderen.

Het ongepubliceerde karakter van de Yair Nativ verklaart deels waarom de nagedacht van Bacharach slechts de grote beslisser heeft behouden, de universele denker verbergend. Twintig jaren om zijn responsa samen te stellen, zesenveertig delen encyclopedie achtergelaten als manuscript: het is het beeld van een man wiens intellectuele ambitie ver het bereik oversteeg van wat de materiele en institutionele omstandigheden van zijn tijd toestonden voort te brengen en te verspreiden. In deze mismatch tussen het project en zijn gedrukte realisering ligt iets diep representatief voor de toestand van de Asjkenazische rabbi van de zeventiende eeuw: beperkt door vervolgingen, oorlogen, gemeenschaplijke rivaliteiten, drukkosten — en toch onvermoeibaar trouw aan de roeping van kennis.

Naast deze twee belangrijkste werken had Bacharach zijn uitgebreide commentaar op de Shulḥan Arukh ontworpen, de Meqor Ḥayim. Hij trok dit werk in toen hij ontdekte dat andere commentaren, met name de Taz en de Magen Avraham, gepubliceerd waren; het blijft desondanks een eerste orde bron met betrekking tot de minhagim — gebruiken — van de streek en de periode, en werd uiteindelijk door het Yerushalaim Instituut gepubliceerd in 1982, tweehonderdtachtig jaren na de dood van zijn auteur. Dit gebaar van terugtrekking, gemotiveerd door eerbied voor gelijktijdige werken, werpt licht op het temperament van de meester: rigoureus, veeleisend, bezorgd om niet onnodig de halakhische bibliotheek te overbelasten — deugd van anavah, intellectuele bescheidenheid, die zich hier niet manifesteert in eigenroem maar in afstand nemen van beroemdheid.

De dood van Yair Ḥayim in 1702 sloot het gouden tijdperk van het huis Bacharach ha-Levi af, maar niet zijn uitstraling. De Ḥavvot Yair, meermaals herdrukt van Lemberg tot Jeruzalem, drong blijvend door in de canon van referentiewerken van de ashkenazische halakha. Aangehaald door latere beslissers, verzekerde het zijn auteur — en door hem heen zijn lignée — een continue aanwezigheid in de rabbijnse literatuur tot op heden.

De directe nakomelingen daarentegen handhaafden niet de glans van Worms. Zijn zonen Samson en Samuel verlieten de stad, en de verspreiding van zijn manuscripten, reeds genoemd, symboliseert de versplinttering van de familiale concentratie rond één enkel brandpunt. Het is eigen aan de grote rabbijnse huizen van Centraal-Europa dat zij meer schitteren door het boek dan door dynastieke continuïteit: de naam Bacharach overleeft minder als heersend geslacht dan als handtekening van een werk.

Het lot van de Yair Nativ is hier exemplarisch. Deze encyclopedie in zes en veertig banden, gedurende tientallen jaren samengesteld, onder de manuscripten verspreid na 1702, heeft nooit de pers bereikt. Zij blijft bestaan in de collecties waar de toevalligheden der geschiedenis haar hebben afgezet — een intellectueel schat van eerste rang waarvan het Corpus Zakhor ervan begint rekenschap af te leggen. De vergelijking dringt zich op met de grote rabbijnse bibliotheken die bij de vervoeringen en oorlogen werden verspreid: in deze lijn is het gedrukte werk slechts de schaduwworp van een incomparabel groter intellectueel werk, waarvan het grootste deel in de schaduw van handschriftenkabinetten is gebleven.

Men moet zich hier voor een veel voorkomende verwarring hoeden. De familienaam Bacharach (of Bachrach) werd gedragen door verschillende afzonderlijke Joodse families, voor het merendeel ashkenazisch, en men kan niet mechanisch alle dragers ervan aan het Wormse huis verbinden. Genealogische nauwkeurigheid gebiedt het onderscheid te maken tussen de Rijn-Levitische tak, geïllustreerd door de rabbijnen van Worms, en latere naamsverwantschappen.

Op het vlak van de herinnering neemt het huis Bacharach ha-Levi een emblematische plaats in in de voorstelling van het Germaanse jodendom: die van een familie waarin de topografie van de Rijn, het bloed van de Maharal doorgegeven door een geleerde vrouw, en de halakhische voortreffelijkheid op zijn hoogtepunt door een encyclopedische denker die zijn tijdgenoten slechts door zijn responsa konden lezen, elkaar kruisen. Anders dan de grote Sefardische dynastieën van de Maghreb — zoals de huizen Encaoua of Ankawa waarvan de geschiedenis zich in de consistoriale en rabbijnse archieven van Tlemcen of Salé schrijft — illustreren de Bacharach het ashkenazische model van transmissie door het gedrukte werk evenzeer als door afstamming. De twee werelden, Sefardisch en ashkenazisch, komen echter samen in dezelfde logica: die waarin de responsa, de psak en het commentaar de ware adelstitels van een lignée worden.

De herinnering aan de Bacharach ha-Levi is dus een herinnering in twee snelheden: die, snel en wijdverbreid, van de Ḥavvot Yair die in de canon is opgenomen; en die, langzaam en nog in onderzoek, van de Yair Nativ en de andere manuscripten die op hun moment wachten. De eerste heeft de overleven van de naam verzekerd; de tweede belooft, naarmate digitale corpora als Zakhor de manuscripten toegankelijk maken, een rijker, ambitieuzer, nog meer representatief Bacharach te onthullen van dit bijzondere moment toen het ashkenazische jodendom, tussen catastrofe en wederopbouw, zijn intellectuele eisen op hun hoogste punt voerde.

Na afloop van deze verrijkte route door de nieuwe bronnen van het Zakhor-Corpus laat het huis Bacharach ha-Levi zich vatten als een exemplarisch kruispunt van de joodse geschiedenis in de moderne tijd. Ontstaan uit een Rijnlandse plaatsnaam en een stammestitel, verankerd in de geleerde stad Worms, sloot het door het huwelijk van Eva Bacharach een beslissende alliantie met de dynastie van de Maharal van Praag, waarbij het bloed van Midden-Europa en de geleerdheid van de Rijn in zich samenkwamen.

Het hoogtepunt was ongetwijfeld het werk van Yair Ḥayim Bacharach, wiens Ḥavvot Yair — twintig jaar rijping, van 1678 tot 1698, voor tweehonderdachtendertig responsa — alleen al de centrale deugden van de lignée samenvat. Maar het moet nu in een veel ruimer geheel worden ingeschreven: de Ḥut ha-Shani van 1679, waarin de zoon de stemmen van vader en grootvader bijeenbrengt als men een scharlakenrode draad tussen generaties knopen; en de Yair Nativ, dit encyclopedische monument in zesenveertig banden dat onuitgegeven is gebleven, dat onder de halachische besluitvormer een universeeldenker openbaart van een ambitie die zijn eeuw niet volledig kon ontvangen.

Wat deze lignée beter dan welke andere ook heeft uitgedrukt — en wat de gedocumenteerde feiten toestaan zonder idealisering te stellen — is de waarde van kennis als daad van trouw. Trouw aan de vaders, wier responsa werden bewaard en met grote moeite gepubliceerd. Trouw aan de grootmoeder Eva, wier voornaam in de titel van het meesterwerk werd gegraveerd. Trouw aan de gemeenschap van Worms, verwacht en bereikt ondanks de oorlogen. Trouw, ten slotte, aan het ideaal van een Torah die niet stilhaat bij de grenzen van het rabbijnse recht maar sterrenkunde, muziek, geschiedenis en filosofie omvat — een ideaal waarvan zesenveertig banden manuscripten beter getuigen dan enig lof.

Door deze opvatting van kennis als geheugen en als dienst in te karneren, neemt het huis Bacharach ha-Levi deel aan een deugd die de joodse traditie sinds de verwoesting van de Tempel door alle continenten draagt: de talmud Torah niet als gratis opeenstapeling, maar als vorm van weerstand tegen vergetelheid, als wijze om de doden eer te bewijzen en de levenden voor te bereiden. De historicus zal de methodische les vasthouden die dit huis met zich draagt: de waarheid van een joodse lignée wordt niet gemeten aan alleen maar de continuïteit van het bloed, maar aan de vruchtbaarheid van zijn geschreven woord. De Bacharach ha-Levi heersten niet; zij schreven. En het is door het geschrift — gedrukt of manuscript, gepubliceerd of nog steeds begraven in de ontluikende digitale corpora — dat zij blijven voortbestaan.