Familie Artzi

Het fundament van de naam is linguïstisch. In het bijbels Hebreeuws verschijnt érets al in de eerste vers van Genesis — « in het begin schiep God de hemelen en de aarde » — en loopt door het gehele schriftuurlijke corpus als een van de kardinale begrippen, afwisselend « aarde » kosmisch, « land », « territorium » en « voedingrijke grond ». De constructie Artzi berust op een klassieke morfologische procedure van het Hebreeuws : de suffixering van een naam met de possessieve markering, voortbrengende een patroniem met affectieve en symbolische waarde. Naslagwerken over Hebreeuwse en Israëlische onomastiek classificeren dit type formaties onder de « ideologische » of « programmatische » namen, gesmeed om de gehechtheid aan het Land uit te drukken [Family Names in Israel (Eshel, 1967)] [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)].

Het is belangrijk Artzi te onderscheiden van verwante maar verschillende patroniemen, zoals Ben-Artzi (« zoon van mijn aarde »), Artzieli of ook namen opgebouwd op Adama (« grond ») of Sadeh (« veld »). Allemaal nemen zij deel aan hetzelfde semantische veld — de aarde, de landbouw, de wortelslag — maar elk resulteert uit een specifieke keuze. De registers van de meest voorkomende patroniemen in Israël bevestigen dat de namen uit de wortel '-r-ṣ zich inschrijven in de uitgebreide familie van de « naturalistische » en « territoriale » namen die door de pioniers de voorkeur kregen [The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel (Ariel, 1997)].

Deze dimensie is niet slechts lexicaal : zij is theologisch en politiek. Het Land — ha-Arets — neemt in het joodse denken een centrale plaats in, articulerend de Wet, het Verbond en de belofte. Shmuel Trigano heeft aangetoond hoe zeer de Tora een denken fundeert over de verbinding tussen het volk, de Wet en het territorium, waarin het land nooit een eenvoudige neutrale ruimte is maar de plaats zelf van de vervulling van het Verbond [Trigano, 1991]. Artzi kiezen als naam is dus, bewust of onbewust, deze eeuwenlange semantische lading opnieuw activeren.

Wat achteraf opvalt, is dat deze onomastische handeling voor de familie die ons bezighoudt geen abstracte metafoor was : de voornaamste drager van deze naam, Yitzhak Artzi, maakte er letterlijk de substantie van een bestaan van. Geboren als Hertzig — naam van de asjkenazische diaspora van Boekovina — werd hij Artzi door voet aan wal te zetten in het Land Israël, transformerend de semantische belofte van het woord in biografie. De semiotische waarde van de naam komt hier samen met haar moreel gewicht : Artzi is zowel programma als identiteit.

Vóór de twintigste eeuw droegen joden in de Diaspora zelden vaste, erfelijke Hebreeuwse familienamen van generatie op generatie. In de asjkenazische en sefardische werelden werden stabiele familienamen pas laat algemeen aanvaard, vaak onder druk van staatsadministraties in de achttiende en negentiende eeuw. Het zou daarom historisch onvoorzichtig zijn te stellen dat er een middeleeuwse continue lignage « Artzi » bestond : het archief dokumenteert deze niet als zodanig.

In Maghreb kenden joodse samenlevingen een rijke onomastiek, waarin Arabische, Berberse, Spaanse en Hebreeuwse namen door elkaar liepen, maar de eigenlijke familienamen volgden lokale logica's, vaak gekoppeld aan een voorouder, een beroep of een plaats. Jacques Taïeb heeft deze joods-Maghrebijnse wereld beschreven als diep mobiel, waar identiteiten zich bij interne migraties en uitwisselingen hergroepeerden [Taïeb, 2000]. De Hebreeuwse component bleef daar levendig tot in de gesproken taal, zoals Moshe Bar-Asher heeft geanalyseerd naar aanleiding van het Joods-Arabisch van Algerije, waar Hebreeuws het dagelijkse en rituele lexicon doordrong [Bar-Asher, 1992].

Aan de strikt sefardische kant — de erfgenamen van de Iberse ballingschap van 1492 — herinnerde Yosef Hayim Yerushalmi eraan hoezeer de herinnering aan het verloren land en het beloofde land diep de identiteit van marranen en hun nakomelingen structureerde [Yerushalmi, 1998]. Ook hier voorafgaat en bereid de gehechtheid aan ha-Arets cultureel voor op de latere aanname van namen als Artzi, zonder dat men een rechtstreekse dokumentair spoor kan trekken. Het snijvlak van geheugen en archief nodigt hier uit tot nuance : de traditie van gehechtheid aan het Land is vastgesteld ; de precieze naamgeving daarentegen blijft gissing.

Voor de tak waarvan de geschiedenis is gedokumenteerd — de familie Hertzig, later Artzi —, was het de asjkenazische wereld van Centraal-Europa, en meer bepaald die van Bukovyna, die de oorspronkelijke bodem vormde. Bukovyna, een provincie op de grens van het Habsburgse Rijk en het koninkrijk Roemenië, was een brandpunt van Jiddische en Hebreeuwse cultuur, van waaruit ook het chassidisme uitstraalde. In deze mengeling — chassidische traditie, modern onderwijs, nationale effervescentie — werd Izo Hertzig in 1920 in Siret geboren, in een familie van diep religieuze cultuur. De spanning tussen deze chassidische wortel en de roep van het zionisme bepaalde een groot deel van zijn trajectory.

De draaiende keerpunt vindt plaats tussen het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, met de wedergeboorte van het Hebreeuws als levende taal en de opkomst van de Joodse nationale beweging. De transformatie van het Hebreeuws — tot dan toe liturgische en geleerde taal — in een taal van het dagelijks leven was een groot cultureel fenomeen. Delphine Bechtel heeft deze « Joodse culturele wedergeboorte » in Midden- en Oost-Europa tussen 1897 en 1930 geanalyseerd, waar taal, literatuur en nationale constructie elkaar voedden [Bechtel, 2002]. In deze beweging stelden het Jiddisch en het Hebreeuws elkaar voor als kandidaat voor de status van nationale taal, zoals Jean Baumgarten in zijn geschiedenis van het Jiddisch heeft gereconstrueerd [Baumgarten, 2002].

Het is in dit klimaat dat de aanname van nieuwe Hebreeuwse familienamen moet worden begrepen. Het moderne jodendom, waarvan Maurice-Ruben Hayoun de mutaties heeft beschreven, was sinds Mozes Mendelssohn betrokken geweest bij een omvangrijke herformulering van de Joodse identiteit in confrontatie met de moderniteit [Hayoun, 1992]. Dominique Bourel heeft aangetoond hoe Mendelssohn de geboorte van dit moderne jodendom belichaamde, de weg openend voor een herdefinitie van de relatie tussen traditie en burgerschap [Bourel, 2004]. Annie Kriegel heeft van haar kant de emancipatielogica's geanalyseerd die Joden ertoe dreven hun connecties in de moderne wereld opnieuw uit te vinden [Kriegel, 1977].

Deze dynamieken bereikten hun hoogtepunt in het gebaar van onomastische hebraïsering: een naam uit de Diaspora afzweren — vaak Germaans, Slavisch, Arabisch of Hispaans — om een Hebreeuwse naam aan te nemen die het herstelde verband met het voorouderlijke land uitdrukte. Studies van Israëlische onomastiek registreren precies deze golf van namen gebouwd op érets, ha-Arets en hun afgeleiders, waarvan Artzi deel uitmaakt [Family Names in Israel (Eshel, 1967)] [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)]. De naam wordt dan de geconcentreerde vector van een programma: « mijn land » verkondigd als identiteit.

In het geval van Izo Hertzig correspondeert dit gebaar van hebraïsering ook met een precieze ideologische trajectorie. Reeds in 1931, als kind, sluit hij zich aan bij Pirḥei Agudat Israel — de orthodoxe jongerenbeweging — alvorens in 1933 over te gaan naar Ha-No'ar ha-Ẓiyyoni, de zionistische jongerenbeweging [Encyclopedia.com — Artzi, Yitzhak]. Deze verschuiving van traditionele vroomheid naar actief zionisme is geen verloochening: zij drukt eerder de omzetting van religieuze energie in nationale inzet uit, kenmerkend voor een Boekovijnse generatie die traditionele diepte en de eisen van het heden trachtte te verzoenen. Van naam veranderen, van Hertzig naar Artzi, zou het zichtbare teken van deze innerlijke omzetting zijn.

Er zijn levens die een naam gestalte geven en hem vullen met hun eigen substantie. Yitzhak Artzi — geboren als Izo Hertzig op 14 november 1920 in Siret, in Roemeens Bucovina — behoort tot hen. Afkomstig uit een chassidisch gezin, onderwezen in beide registra van de joodse cultuur — religieuze traditie en profane kennis —, studeerde hij literatuur en filosofie aan het Onescu College for Jewish Students in Boekarest tussen 1940 en 1944 [Encyclopedia.com — Artzi, Yitzhak]. Deze jaren vallen samen met de periode waarin Roemenië, geallieerd met de As, honderdduizenden Joden over de Dniestr deporteerde, naar het gebied dat Transnistrië wordt genoemd.

Transnistrië — deze strook Oekraïens grondgebied afgestaan aan Roemenië door Hitler — was het toneel van een van de minst bekende massacres van de Shoah. Van de ongeveer 250 000 Roemeense Joden die tussen 1941 en 1944 over de Dniestr werden gedeporteerd, stierven velen van kou, honger, epidemieën en geweld. In deze context van verschrikking kiest de jonge Izo Hertzig voor actie. In 1943, op drieëntwintigjarige leeftijd, voegt hij zich bij Ezra, de commissie voor hulp en redding van de naar Transnistrië gedeporteerde Joden [Encyclopedia.com — Artzi, Yitzhak]. In december 1943 en januari 1944 maakt hij deel uit van de officiële delegatie die werd gestuurd om de terugkeer van wezen uit Transnistrië naar Roemenië voor te bereiden [Encyclopedia.com — Artzi, Yitzhak]. Volgens Israëlische bronnen slaagt hij erin meer dan 2 000 joodse kinderen uit de kampen in het gebied over de Dniestr te redden [Ynet News — What's left of Jewish life in northern Romania].

Wat dit engagement uitdrukt, is een waarde die de joodse traditie door de eeuwen heen consistent heeft gedragen: de pikouaḥ nefesh — de bescherming van menselijk leven, die vooropgaat boven alle andere overwegingen. Yitzhak Artzi redt geen Joden uit abstract idealisme: hij handelt, onderhandelt, overschrijdt lijnen om kinderen terug te brengen. Zijn schoonzoon Noam Semel, directeur van het Nationaal Theater Habima, zal hem later beschrijven als « de onbetwiste leider van de Roemeense Joden », een man die « zijn hele leven wijdde aan openbare dienst en vooral aan Shoah-overlevenden » [Times of Israel, 2015]. De tsedaka — gerechtigheid en gul heid — beperkt zich hier niet tot liefdadigheid: zij neemt de vorm aan van een toewijding van een heel leven ten gunste van de meest kwetsbaren.

Na de oorlog reorganiseert Yitzhak Artzi Ha-No'ar ha-Ẓiyyoni en werkt aan de heimkeer van overlevenden, toezicht houdend op clandestiene immigratie naar Palestina en hulpverlening in de Cypriotische interneringskampen waar de Britten illegale immigranten vasthielden [jgaliciabukovina.net — Yitzhak Artzi]. Deze jaren — tussen het einde van de oorlog en 1948 — zijn jaren van een werkelijke race tegen de klok: konvooien organiseren, laissez-passers verkrijgen, onderhandelen met Britse autoriteiten, getraumatiseerde overlevenden steunen die niets meer hadden dan de wens naar een grond waar zij opnieuw konden leven. In dit alles is de naam die hij aanneemt — Artzi, « mijn land » — geen metafoor: het is de richting waarin hij duizenden levens stuurt.

Het is juist het leven van deze man dat aan de autobiografie die hij samen met zijn dochter Nava Semel ondertekent, A Zionist to the End (gepubliceerd in 1999), een bijzondere documentaire en morele kracht geeft. De titel — « Zionist tot het einde » — is tegelijk program en balans. Het is niet de houding van een rigide ideoloog: het is de trouw van een man aan een overtuiging die hij heeft beproefd in de meest extreme omstandigheden, gesmeed niet in salons maar in deportatiekampen, op clandestiene kaden en in gangen van koloniale besturen. De autobiografie is de plaats waar Yitzhak Artzi dit parcours samenvat en het aan zijn schrijfster dochter toevertrouwt — een gebaar van overdracht tussen generaties dat zelf een vorm is van erfenis van het collectieve geheugen van Israël.

Eenmaal in Israël aangekomen, engageert Yitzhak Artzi zich in het publieke en politieke leven. Hij sluit zich aan bij de Progressieve Partij, waarvan hij tussen 1959 en 1961 secretaris-generaal wordt, en neemt de leiding van het partijblad, Zmanim, waarvan hij voorzitter van de redactiecommissie is [Wikipedia — Yitzhak Artzi]. Hij zetelt ook in de Knesset tussen 1984 en 1988, achtereenvolgens vertegenwoordigend de Alignment en Shinui [Wikipedia — Yitzhak Artzi]. Aan deze betrokkenheid in het collectieve leven wordt een werk van informatieofficial voor de belastingadministratie van de staat toegevoegd — een discrete, maar werkelijke bijdrage aan de opbouw van de instellingen van een pasgeboren staat. Hij overlijdt op 17 september 2003, op tweeëntachtigjarige leeftijd [Wikipedia — Yitzhak Artzi]. In 2015 wordt hij postuum geëerd met een « Jewish Rescuers Citation » voor zijn acties tot redding van Joden uit Transnistrië [Times of Israel, 2015].

De lineage Artzi wordt niet alleen voortgezet in het bloed of de naam: zij wordt voortgezet in het werk. En het meest betekenisvolle werk voortkomend uit deze lineage is misschien wel dat van Nava Artzi — bekend onder haar plumeau en echtgenootsnaam, Nava Semel —, jongste dochter van Yitzhak Artzi, geboren op 15 september 1954 in Jaffa, gestorven op 2 december 2017 in Tel Aviv [Wikipedia — Nava Semel]. Zij is ook de zus van zanger Shlomo Artzi, een van de populairste stemmen van de Israëlische muziek sinds de jaren 1970 [Wikipedia — Shlomo Artzi].

Nava Semel is de dochter van een bevrijde vader en een moeder die Auschwitz heeft overleefd — Mimi (Margalit), die de nazi-kampen had overleefd en wiens grootmoeder van moederszijde de zus was van Rav Meir Shapiro, een vooraanstaande figuur in de wereld van de jeshivot [Wikipedia — Nava Semel]. Zij groeide op op het kruispunt van twee herinneringen: die, actief en politiek, van een zionistische vader die duizenden kinderen had gered; die, stil en gewond, van een moeder getekend door de vlammen van Auschwitz. Deze dubbele erfenis vormt de grondstof van haar literaire werk.

Na studies in kunstgeschiedenis aan de universiteit van Tel Aviv publiceert Nava Semel zestien boeken, toneelstukken, operalibretti, gedichten en scenario's [Wikipedia — Nava Semel]. Haar eerste verhalenbundel, Kova Zekhukhit (Hat of Glass, 1985), markeert een keerpunt in de Israëlische literatuur: het is het eerste fictionwerk gepubliceerd in Israël dat de « Tweede Generatie » behandelt, dat wil zeggen de kinderen van overlevenden van de Shoah [Wikipedia — Nava Semel]. Dit baanbrekende gebaar zegt iets wezenlijks over Nava Semels houding: niet herdenking op afstand, maar innerlijke verkenning van wat de ramp doet met zij die er zonder het rechtstreeks meegemaakt te hebben van erven. Haar roman And the Rat Laughed, aangepast tot operalibretto in 2005, zet dit werk van doorgegeven herinnering en generationaal trauma voort [Wikipedia — Nava Semel].

Het is in deze context dat zich de medewerking tot de autobiografie van de vader situeert, A Zionist to the End (gepubliceerd in 1999), waar Nava Semel haar pen en gevoeligheid als schrijver leent aan de herinnering van haar vader. Het ondernemen is zeldzaam en ontroerend: een dochter wier hele oeuvre over traumatische herinnering nadenkt wordt de literaire stem van een vader wiens hele leven een actief antwoord op deze zelfde ramp was. De aanvulling is diep — de ene getuigt door de daad, de ander door het woord — en hun samenwerking belichaamt, beter dan enig betoog, de joodse deugd van de intergenerationele overdracht van het verhaal: de zikaron, de herinnering, als plicht en als kunst.

In de joodse traditie is literatuur altijd een plaats geweest van behoud van collectieve herinnering: van de midrash tot de middeleeuwse kronieken, voorbij de yizkor-bikher van het na-Shoah, heeft het joodse volk zichzelf verteld om niet in vergetelheid te verdwijnen. Nava Semel plaatst zich in deze lange rij van getuige-verhalenvertellers, maar met de instrumenten van de hedendaagse literatuur — fictie, twijfel, psychologie van personages — die herinnering een nieuwe diepte geven. Zij heroïseert niet en bagatelliseert niet; zij verkendt. Hierin is haar werk ook een bijdrage aan het joodse denken over de Shoah en over de post-traumatische Israëlische identiteit.

Geen verhaal van een Joodse geslachtsrij in de twintigste eeuw kan voorbijgaan aan de Shoah, die door de herinnering van alle families gaat, ongeacht of zij rechtstreeks getroffen waren of niet. Voor de familie Artzi is deze doorgang dubbel gedocumenteerd: door de reddingsactie van de vader en door het memorialwerk van de dochter. De moeder, Mimi Artzi, overlevende van Auschwitz, draagt in zich de derde dimensie van deze familiale driehoek — niet de actieve verzet, niet het schrijven, maar de overleving zelf, met alles wat dit met zich meebrengt aan stilte, verwoest lichaam en herbouwd leven [Wikipedia — Nava Semel].

De aanname van Hebreeuwse namen als wortelwoorden in de decennia na de Shoah past ook in een beweging van wederopbouw na de vernietiging — de wil om door de naam zelf een aanwezigheid en een toekomst opnieuw te bevestigen waar de vernietiging had willen uitwissen. Charlotte Delbo gaf in haar getuigenis over Auschwitz stem aan deze ervaring van het uiterste en aan de moeilijkheid van de terugkeer naar het leven en naar de wereld van de levenden [Delbo, 1970]. In de familie Artzi wordt deze moeilijke wederopbouw door elk lid anders belichaamd: Yitzhak door politieke betrokkenheid en redding, Mimi door stille veerkracht, Nava door het schrijven, Shlomo door muziek — elk op zijn manier vertolkend wat het betekent om « verder te gaan » na het onmeetbare.

Voor families die een naam als Artzi dragen, wordt herinnering vaak buiten de archieven overgedragen, door verhaal, stilte en herdenking. Dit is hier het register van de overgedragen herinnering dat domineert: wat men van een geslachtsrij weet door wat men elkaar vertelt, eerder dan door de notariële akte. De autobiografie van Yitzhak Artzi, samen geschreven met Nava Semel, vormt juist deze archivering van de beleefde herinnering — het moment waarop het mondelinge verhaal, gedragen door een man van tachtig jaar, vast komt te staan in de tekst en zich toevertrouwt aan de volgende generatie. De naam « mijn land » krijgt dan een bijzondere klank — die van een heroverd toevluchtsoord, van een plaats waar men niet langer vreemd zou zijn.

Deze memoriële dimensie verklaart ook waarom zoveel dragers van moderne Hebreeuwse namen hun familienaam voelen als een gekozen identiteit en niet als een ondergane — een naam die zegt waar men vandaan wil komen net zozeer als waar men vandaan komt. Waar de Diaspora namen had opgelegd, maakte de Hebreeuwse renaissance het mogelijk om ze terug te nemen. Voor Yitzhak Hertzig die Artzi werd, was dit geen gril: het was de logische gevolg van een heel leven gericht op één horizon.

Aan het einde van deze reis blijkt de naam Artzi een samenvatting van de moderne joodse geschiedenis. Vanuit linguïstisch oogpunt is het een vastgesteld feit: een Hebreeuws patroniem gebouwd op de wortel van de aarde, geregistreerd als zodanig in de autoriteitsbestanden [Q66472473 — Wikidata] en geanalyseerd door de Israëlische onomastiek [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)] [Family Names in Israel (Eshel, 1967)]. Vanuit genealogisch oogpunt is het een meervoudige en grotendeels recente werkelijkheid, die niet de reconstructie van één enkele stamboom toelaat die al zijn dragers omvat.

Maar voor de tak waarvan dit Grote Boek het gedocumenteerde traject heeft kunnen volgen, is de naam veel meer dan een conventie: het is de balans van een bestaan. Yitzhak Hertzig, die Artzi werd, maakte van « mijn aarde » niet een leuze maar een ethiek — een ethiek van redding, van openbare dienst, van toegewijd zionistisch engagement tot aan de dood, en van familiaire doorgave van herinnering. Zijn dochter Nava Semel, die dit werk voortzette door het schrijven, en zijn zoon Shlomo Artzi, die het voortzette door muziek, hebben elk op hun manier dit patroniem een diepte gegeven die alleen onomastische naslagwerken niet zouden kunnen meten.

De snijding van herinnering en archief is hier vruchtbaar: de traditie van gehechtheid aan ha-Arets, getuigd sinds de bijbelse teksten en levend in alle diaspora's — Maghrebijnse, Sefaradische, Ashkenazische, Bokovinische — kristalliseert zich in een moderne naam die het proclameert. Wat het archief bevestigt, is het onomastische gebaar van de twintigste eeuw; wat de herinnering doorgegeven, is het seculaire verlangen dat het mogelijk maakte; wat de biografie van Yitzhak Artzi toevoegt, is het bewijs dat dit verlangen daad kan worden, dat de naam zijn beloften kan waarmaken.

Catherine Chalier, die mediteerde over de « Hebreeuwse bron » bij Emmanuel Levinas, heeft aan het licht gebracht hoe de taal en zijn woorden een diepte dragen die hun gewone gebruik overschrijdt — de aarde is bij Levinas nooit los te maken van een vereiste van gerechtigheid en gastvrijheid [Chalier, 2002]. Een naam als Artzi kan in dit perspectief niet herleid worden tot een territoriaal pleidooi: het kan ook gelezen worden als de herinnering aan een verantwoordelijkheid, aan een wortelschot dat gedacht wordt als band in plaats van bezit. Dit is precies wat het leven van Yitzhak Artzi exemplifieert: de aarde als verantwoordelijkheid tegenover degenen die ernaar streven er te geraken.

Het Grote Boek van een Artzi-geslacht kan daarom alleen een eerlijk boek over zijn eigen grenzen zijn: het documenteert de betekenis en context van de naam met zekerheid, het plaatst de gezinnen in een collectieve geschiedenis met waarschijnlijkheid, en het verzamelt met respect wat van generatie op generatie zonder schriftelijk bewijs wordt doorgegeven — maar ook wat in bepaalde opmerkelijke gevallen wordt doorgegeven met de kracht van een levend archief, van een gepubliceerde autobiografie, van een gedocumenteerd openbaar leven, van een literair werk dat blijft bestaan. De naam blijft meer dan een patroniem, een zin: mijn aarde.

De achternaam Artzi is niet het overblijfsel van een antieke geslachtsoverlevering, maar het embleem van een herbegrounding. In drie Hebreeuwse lettergrepen bundelt zij de geschiedenis van een volk dat na eeuwen van verstrooiing zijn taal opnieuw heeft uitgevonden, zijn binding aan het Land opnieuw heeft bevestigd en de controle over zijn namen heeft hervat. Van de bijbelse wortel érets [The Book of Names (Ariel, 1997)] tot de culturele renaissance beschreven door Bechtel en Baumgarten, van het moderne judaïsme zoals bedacht door Bourel en Hayoun tot de ethische diepte die Chalier en Trigano blootleggen, draagt de naam de herinnering aan een gewild en niet geërfd wortelen.

Maar de geslacht Artzi reduceert zich niet tot een mooi namenkundig symbool. Zij heeft een historisch figuur van de eerste orde voortgebracht, Yitzhak Artzi — geboren als Hertzig —, wiens uitzonderlijke loopbaan de naam haar volledige morele gewicht geeft. Als jonge zionistische activist in Bucovena werd hij een van de drijfveren achter de redding van Joden die naar Transnistrie werden gedeporteerd, rukte meer dan tweeduizend kinderen aan de dood; toen clandestiene gids naar het Mandaatgebied Palestina, toen Israëlisch politicus, toen memorialista in samenwerking met zijn dochter, schrijfster. Zijn hele leven was een uitleg van de naam die hij had gekozen.

Zijn dochter Nava Semel, erfgenaam van deze dubbele herinnering — een reddende vader en een moeder die Auschwitz overleefd had — droeg het familiaarfgoed uit op het terrein van de literatuur, en werd een van de eerste Israëlische stemmen die aan de ervaring van de « Tweede Generatie » een fictionele vorm gaf. De autobiografie geschreven samen met haar vader, A Zionist to the End, is de plaats waar deze twee kanten samenkomen: handelen en woord, getuige en schrijver, beleefde herinnering en overgedragen herinnering.

Van al de waarden en deugden die het judaïsme door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de geslacht Artzi uiteindelijk deze het best hebben uitgedrukt: de verantwoordelijkheid tegenover de ander in gevaar, die pikouaḥ nefesh uitgebreid tot de collectieve dimensie, tezamen met het besef dat deze verantwoordelijkheid niet op zichzelf volstaat maar moet worden verteld, overgedragen, onder woorden gebracht opdat de volgende generaties weten wat het leven — en een naam — van hen kan verlangen. Het is niet het land als verovering, maar het land als belofte aan de daklozen; niet het grondgebied als bezit, maar het wortelen als ethiek van de gastvrijheid. Artzi — « mijn land » — zegt in twee lettergrepen wat de familie Artzi een heel leven lang heeft aangetoond: dat het beloofde land slechts wordt gehouden door degenen die hun hand uitstrekken om anderen erheen te leiden.