Familie Amrani

Het eerste feit, en het meest solide, is dat van de plaats. De familienaam Amrani is verbonden met de stad Amran, in het centrum van Jemen, ongeveer veertig kilometer noordwestelijk van Sanaa; Joden hebben er sinds minstens de zeventiende eeuw gewoond. Deze eenvoudige vastelling plaatst de lignée in het lange durée: lang voordat moderne staten hun grenzen uitstippelden, had zich een voortdurende Joodse aanwezigheid in deze aride bergen gevestigd, rond een handelsplaatsje.

De naam zelf komt voor onder verschillende vormen — Amran, Ben Amran, Emrani, Omrani — volgens de lokale fonetieken en opeenvolgende transcripties; dit is het algemeen lot van familienamen uit de Diaspora, gevormd door het Arabisch, het Hebreeuws, en vervolgens door immigratieadministraties [ref:2, ref:3]. Het achtervoegsel « -i » betekent « van » of « afkomstig uit », zowel in het Hebreeuws als in het Arabisch. Zo is de naam van een familie eerst de naam van een trouw: die van een menselijke groep aan een horizon van heuvels en aan een synagoge.

In dit Jemen van de hooglanden leefde de Joodse gemeenschap volgens een economie van bescheidenheid. De Joden waren er ambachtslieden — goudsmeden, smeden, brodeuses, reparateurs — depositarissen van nauwkeurige vakkundigheid die de omringende samenleving hen erkende zonder hen ooit op te heffen tot volwaardige burgers. Met name het geldwerk maakte de reputatie van Joodse ambachtslieden in Jemen, wier bewerkte sieraden een hoogtepunt van de decoratieve kunst van de regio blijven. In deze geduldige beheersing van de materie ziet de Joodse traditie een vorm van waardigheid: de melakha, het goed gedane werk, als stille gebed en als eerlijke manier van bestaan. De lignée Amrani, geworteld in een stad van ambachtslieden en handelslieden, maakt deel uit van deze deugd van de arbeid — de heiligmaking van het dagelijks leven door het werk van de handen.

De Joden van Jemen hebben, met een bijzondere intensiteit, twee grote deugden van de Israëlische traditie gedragen: de messiaansche hoop en de liefde voor studie. De negentiende-eeuwse Jemen was, volgens het werk van Bat-Zion Eraqi Klorman, die van een gemeenschap die diep werd bewerkt door de verwachting van de Verlossing, geschokt door herhaalde messiaansche bewegingen die getuigden van een geloof dat tegelijk onrustig en gloeiend was. In een ver land leven, vaak onder een status van onderwerping, verscherpte het verlangen naar terugkeer en het lezen van de tekenen der tijden.

Deze gemeenschap werd nooit losgesneden van het grote lichaam van het jodendom. Zij had ontvangen, reeds in de twaalfde eeuw, de beroemde Brief aan Jemen van Maimonides, geschreven om gelovigen in nood te troosten en hen in te fluisteren tegen valse messiassen; deze tekst bleef, gedurende eeuwen, een pijler van het jemenitische bewustzijn. De Joden van Jemen brachten hun eigen meesters voort: in de veertiende eeuw schreef Rabbi Nathanaël ben Isaïe een Arabische bijbelcommentaar; aan het einde van de vijftiende, schreef Rabbi Saadia ben David al-Adani ook een eerste-rangs exegetisch werk. Door hun hele geschiedenis heen hadden de Joden van Jemen grote geleerden; in de veertiende eeuw schreef Rabbi Nathanael ben Isaiah een Arabische bijbelcommentaar.

In dit landschap van kennis onderscheidt een familie als de Amrani zich niet door een beroemd verhandeling — het archief bewaart voor haar geen dergelijk monument — maar door haar deelname aan een gedeelde studiecultuur. Bij de Joden van Jemen waren de beheersing van het Hebreeuws, de kennis van de Psalmen, de nauwkeurige bewaring van de massoretische traditie en de oude uitspraak gemeenschappelijke goederen, van vader op zoon doorgegeven in de buurtsynagoge. De talmud torah — het onderwijs van de kinderen — was daar een zaak van iedereen. In die zin was tot de Amrani-lignee behoren, het erven van deze collectieve deugd: kennis niet als voorrecht van een elite, maar als erfgoed van een heel volk, trouw bewaard in een bergstadje.

Hier moet de historicus zijn woorden zorgvuldig afwegen. De achternaam Amrani laat twee interpretaties toe, die de nauwkeurigheid gebiedt samen te houden zonder ze te verwarren. De eerste, gedocumenteerd, is geografisch: Amrani, « die uit Amran ». De tweede, traditioneel, is geschriftuurlijk: Amrani begrepen als « afstammeling van Amram », de vader van Mozes.

Deze tweede interpretatie is niet exclusief voor de joodse wereld. In het Arabisch-moslimgebied verwijst de verwante naam — al-Imrani, al-Amrani — expliciet naar de familie van Imran, dat wil zeggen naar de geslacht waaruit de traditie Mozes voortgebracht ziet. De familie El Imrani, El Amrani of Amrani is een familie waarvan de naam van Al-Imran afkomstig is, en die in de islamitische traditie de familie 'Imrān aanduidt, direct afstammend van Mozes. Dat joden en moslims elk volgens hun geloof dezelfde stam aan de vader van de Wetgever hebben vastgeknoopt, zegt iets over de centrale plaats van Mozes in het gemeenschappelijke religieuze bewustzijn van deze landen.

Voor de joodse geslacht(slijn) laat geen archief een werkelijke afstamming van de bijbelse patriarch vaststellen — en het zou oneerlijk zijn dat voor te wenden. Maar de familiale herinnering heeft het recht deze resonantie als een geestelijke erfenis op te vangen. Een kind Amrani noemen, of deze naam dragen, betekende zich onder de discrete bescherming van Amram plaatsen: figuur van de overdracht, vader van een profetische en priesterlijke broederschap, man uit de generatie die in slavernij was die de bevrijde generatie voortbracht. De deugd hier ligt niet in een bewijs, maar in een oriëntatie: de gehechtheid aan de mosaïsche herinnering, kloppend hart van de joodse identiteit, die de traditie van Israël van generatie op generatie als het eerste van haar schatten heeft gedragen. De geslacht(slijn), door deze naam te dragen, maakt zich tot drager van deze collectieve herinnering.

Jemen was, boven alles, een land van poëzie. De traditie van de diwan — verzameling van religieuze en paraliturgische liederen uitgevoerd tijdens bruiloften, nachtwakensdiensten en feestdagen — bereikte daar een volmaaktheid die door de gehele joodse wereld werd erkend. De grote figuren van deze poëzie, zoals Rabbi Shalom Shabazi in de zeventiende eeuw, blijven in het jemenitische geheugen heiligen en meesters wier verjaardag nog steeds wordt gevierd. Het zingen van Shabazi's gedichten was voor een hele gemeenschap een manier om de heilige taal levend te houden en de hoop op terugkeer.

Deze erfenis van het gezongen woord zette zich voort tot in de hedendaagse tijd, en de naam Amran/Amrani is ermee verbonden aan een belangrijke figuur. Aharon Amram, geboren in Sanaa, was een van de grootste overbrengers van de joodse jemenitische muziek: zanger, componist, dichter en onderzoeker, hij wijdde zijn leven aan het verzamelen, uitvoeren en voor vergetelheid behoeden van het diwan-repertoire [bron Wikipedia]. Door geduldig werk van opname en overdracht liet hij opschrijven en op schijf zetten wat alleen mondeling had geleefd in de synagogen van Jemen.

Men kan zonder documentair bewijs geen directe familieband tussen deze musicus en een bepaalde tak van de lignage stellen; maar zijn werk illustreert voorbeeldig een deugd die de naam Amrani als de zijne kan opeisen: trouw aan het erfgoed, zorg voor het geheugen, de bescheidenheid van de verzamelaar die zich achter de traditie die hij overdraagt terugtrekt. In het jodendom is het bewaren van het lied der voorouders geen nostalgie: het is een daad van zakhor, van actieve herinnering, waardoor een gemeenschap weigert haar stem te laten sterven. Daarin hebben degenen die uit de wereld van Amran de heilige poëzie hebben gedragen en overgedragen de collectieve herinnering van Israël gediend.

Het lot van de Amrani, evenals dat van alle Joden uit Jemen, maakte een drastische verandering mee halverwege de twintigste eeuw. Volgens Tudor Parfitt waren de decennia 1900-1950 een lange weg naar wat de gemeenschap beleefde als een verlossing: de opgang naar het land Israël. Na de oprichting van de staat Israël in 1948 werden vrijwel alle Joodse Jemeniten naar de nieuwe staat gebracht via een omvangrijke luchtvaaroperatie in 1949 en 1950. Tienduizenden mannen, vrouwen en kinderen verlieten de bergen van hun vaderen, vaak lopend tot aan de verzamelplaatsen, waarbij zij hun Torarollen meenamen en weinig meer.

Deze grote tocht was zowel een vervulling als een verscheuring. Vervulling, want zij realiseerde een millenniumoud verlangen, dat van terugkeer naar Sion, dat zo intensief werd gedragen door deze messiaanse gemeenschap. Verscheuring, omdat het de quasi-volledige opgave betekende van een wereld — de synagogen van Amran en Sanaa, de begraafplaatsen, de juwelierswerkplaatsen, de boeken — en de toetreding, dikwijls ruw, tot een in opbouw zijnde Israëlische samenleving die niet altijd de rijkdom van hetgeen deze immigranten meebrachten, begreep.

Voor de Amrani-lignée was dit het moment waarop de naam ophield « die van Amran » te zijn om in Israël de spoor van een oorsprong en het teken van een trouw te worden. De families uit Jemen, zich installerende in de nieuwe dorpen en buitenwijken, brachten hun kunst, hun liturgie, hun keuken, hun uitspraak van het Hebreeuws — geacht het dichtst bij het origineel te zijn — met zich mee. In deze beproeving van ontwortelding openbaart zich een diepe deugd: de veerkracht van het geloof, het vermogen van een groep om ballingschap en ontwrichting door te staan zonder de draad van zijn traditie te verbreken. De Amrani-lignée belichaamt in deze zin de volharding van Israël — dit volk dat, ontrukt aan zijn landen, van de herinnering altijd zijn meest kostbare bagage heeft gemaakt.

Eenmaal in Israël — en voor bepaalde takken in de diaspora's van Europa en Amerika —, gingen de dragers van de naam Amrani, Amran, Omrani of Emrani zich aan het trage werk van nieuwe worteling zetten. Dit hoofdstuk berust vooral op levende herinnering en familiale getuigenis, die het archief nog onvolledig documenteert; daarom dient het in de toon van traditie te worden gesteld.

De nakomelingen van de Joden van Jemen onderscheidden zich in het Israël van de tweede helft van de twintigste eeuw door hun bijdrage aan cultuur, muziek, ambachtelijkheid en religieus leven. De Jemenitische muziek, lang beperkt tot synagogen, veroverde het nationale en internationale podium; edelsmeedwerk en borduurwerk werden emblema's van het Israëlische erfgoed; de Jemenitische liturgie, met zijn bijzondere zangwijze, werd erkend als een schat van de Joodse traditie. De families met de naam Amran namen elk op hun maat deel aan deze uitstraling.

Wat zich in een lineage zoals deze voortplant, hangt minder af van grote namen dan van de standvastigheid van gewone deugden: toewijding aan de synagoge, eerbied voor ouders, gastvrijheid — deze hakhnassat orḥim die de Jemenitische gemeenschappen met proverbiale vrijgevigheid praktiseerden ondanks hun armoede —, en zorg voor de opvoeding van kinderen. Deze discrete deugden beschouwt de Joodse traditie als even hoog als schitterende werken. Door deze te belichamen, perpetueren de families afkomstig van Amran een manier van Joods-zijn in de wereld: bescheiden, getrouw, zingend, gericht op herinnering en hoop. Zij sluiten zich zo aan bij de lange keten van generaties, deze shalshelet ha-dorot waarin elk huisgezin, hoe bescheiden ook, een schakel vormt in de geschiedenis van Israël.

Aan het einde van deze tocht laat de lignée Amrani zich vatten als een samenvatting van de geschiedenis van de Joden van Jemen: een naam geboren uit een stad in het bergland, Amran, waar een joodse aanwezigheid sinds minstens de 17de eeuw werd vastgesteld; een naam die het geheugen verrijkt met de resonantie van Amram, vader van Mozes, zonder dat het archief dit kan bewijzen noch moet ontkennen; een familie gevangen in de grote beweging van een messianische, geleerdе en ambachtslieden-gemeenschap, tot de uittocht en de terugkeer naar het land Israël in het midden van de 20ste eeuw.

Zou men, boven alles, de deugd moeten benoemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, het zou de trouw aan het geheugen zijn — deze zakhor die het Grand Livre zelf zijn naam geeft. Trouw van een volk van ambachtslieden aan hun vakmanschap; trouw van een gemeenschap aan de hoop op terugkeer door eeuwen van ballingschap; trouw van de zangers die, zoals Aharon Amram, de heilige poëzie van Jemen voor vergetelheid behoedden; trouw, tenslotte, aan de naam zelf, van generatie op generatie bewaard als het spoor van een oorsprong en het zegel van een toebehorend zijn. Hierin vertelt de lignée Amrani niet alleen haar eigen geschiedenis: zij neemt deel aan de kardinale deugd van Israël, dit volk dat, verstrooid en verzameld, zich nooit heeft kunnen permitteren te vergeten waar het vandaan kwam noch waarheen het ging.