Wilhelmshaven

Om de Joodse gemeenschap van Wilhelmshaven te begrijpen, moet men eerst de uitzonderlijke aard van de stad die haar huisveste, vatten. In tegenstelling tot de Rijnlandse of Frankische steden waar zich Joden sinds de Middeleeuwen vestigden, vaak tegen de prijs van precaire statussen en terugkerende vervolgingen zoals die in het 15de-eeuwse Duitsland voorkwamen [Bell, 2001], was Wilhelmshaven een schepping van het industriële en keizerlijke tijdperk. Pruisen, op zoek naar toegang tot de Noordzee voor zijn vloot, had in 1853 van het Groothertogdom Oldenburg een kuststrook aan de Jadebusen gekocht. De kolossale werkzaamheden aan de militaire haven transformeerden in enkele decennia een woestijnachtige kust in een permanente bouwplaats, vervolgens in een agglomeratie van ambtenaren, arbeiders, marineofficieren en handelaren.

Deze oorsprong bepaalde de demografische en beroepsmatige samenstelling van de Joodse bevolking. Aangetrokken door de commerciële kansen die een snel groeiende stad bood — bevoorrading van de garnizoensplaats, textiel, confectie, detailhandel, vrije beroepen —, vestigden zich Joodse families, vaak afkomstig uit de nabijgelegen regio's Oldenburg, Oost-Friesland en Hannover, gebieden van oude joodse plattelandsnederzettingen. De nabijheid van de administratieve grens tussen Pruisen (Wilhelmshaven zelf) en Oldenburg (het naburige gebied dat in 1911 Rüstringen zou worden) creëerde een blijvende bijzonderheid: twee aaneengesloten stadsentiteiten, onderworpen aan afzonderlijke wetgevingen, waar het Joodse leven lange tijd aan weerszijden van een onzichtbare grens in het stedelijk weefsel verdeeld was.

De vestigingsbeweging paste zich in de grote stroom van verstedelijking en interne migratie van Duitse Joden in de 19de eeuw, beschreven door Ruth Gay als een van de belangrijkste kenmerken van de modernisering van de gemeenschap, waarbij een voorheen in dorpen en kleine steden verspreide bevolking naar bloeiende steden trok [Gay, 1992]. De juridische emancipatie, geleidelijk verkregen in de Duitse staten en voltooid door de Grondwet van het Keizerrijk van 1871, garandeerde voortaan de vrijheid van vestiging, beroepsvrijheid en burgerlijke gelijkheid; de verworvenheden van de generatie van 1848, waarvan Werner Mosse en zijn medewerkers het doorslaggevende belang hebben aangetoond voor de intrede van Joden in het Duitse openbare leven, maakten zo'n vestiging in een nieuwe stad, zonder getto of uitzonderingsstatus, denkbaar [Mosse, Paucker, Rurup, 1981].

De joodse gemeenschap van Wilhelmshaven structureerde zich tijdens het laatste derde deel van de negentiende eeuw, naarmate de bevolking een drempel bereikte die de organisatie van regelmatige erediensten mogelijk maakte. Zoals in alle opkomende Duitse gemeenschappen, waren de eerste bezorgdheden de inrichting van een gebedplaats, de aankoop van een begraafplaats en de organisatie van religieus onderwijs voor kinderen. Men kan redelijkerwijze afleiden, naar het gemeenschappelijk patroon van de gemeenschappen in noordwest-Duitsland, dat de gelovigen zich eerst verzamelden in huurzalen of particuliere huizen, voordat een bedehuisje en vervolgens een synagoge werden opgericht wanneer de middelen dit toelieten.

De naast elkaar bestaan van twee gemeenten — het Pruisische Wilhelmshaven en het Oldenburgs Rüstringen — weerspiegelde zich in de organisatie van de erediensten. De gemeenschap bleef van bescheiden omvang, met op haar hoogtepunt enkele honderden zielen, wat haar rangschikt onder de kleine gemeenschappen van het Keizerrijk, heel ver verwijderd van grote centra zoals Berlin, Frankfurt of Hamburg. Een dergelijke gemeenschap leefde volgens het ritme van de sabbat- en feestdagsdiensten, van het verenigingsleven — ondersteuningsmaatschappijen, begrafenisbroederschappen (Chevra Kadisha), damessamensluitingen — en van het onderwijs gegeven door een religieus onderwijzer die vaak de functies van chazan (voorganger) en shochet (ritueel slachter) cumuleerde, omdat het onmogelijk was om een rabbijn ter plaatse te onderhouden.

De werking van deze kleine gemeenschappen, met hun registers, hun interne rechtbanken en hun relatieve autonomie in aangelegenheden van persoonlijke status, past zich in een lange traditie van gemeentelijk zelfbestuur, waarvan Edward Fram een opmerkelijke illustratie heeft gegeven door middel van de rechtbanktaferelen van rabbi Hayyim Gundersheim van Frankfurt in de achttiende eeuw, waar men ziet hoe een gemeenschap zelf geschillen, huwelijken en zedenkwesties regelde [Fram, 2012]. In Wilhelmshaven, een jonge stad zonder eigen rabbinische tradities, was deze autonomie waarschijnlijk zwakker en meer gericht op integratie; de gemeenschap viel in rabbijnse aangelegenheden onder regionale instellingen, die van Oldenburg voor het deel van Rüstringen en de Pruisische instanties voor Wilhelmshaven zelf.

De bijzonderheid van de stad — haar militaire bestemming — drukte haar karakter op het lokale joodse leven. Joden dienden in de keizerlijke marine en in het leger, deelnemend aan dezelfde Duitse patriottisme die de gehele judaïciteit van het Rijk beziel, met name tijdens de Eerste Wereldoorlog. Deze gehechtheid aan het Duitse vaderland, deze wil om volwaardig en geheel te behoren, vormen een van de rode draden van de Duitse joodse geschiedenis die Amos Elon meesterlijk heeft beschreven vanaf de achttiende eeuw tot de ineenstorting van 1933 [Elon, 2002].

In een stad die geheel rond het arsenaal en de marine was ingericht, bewoonde de joodse bevolking natuurlijkerwijs de sectoren van handel en diensten. De vertegenwoordigde beroepen — textiel- en kledinghandel, warenhuis, ijzerwaren, veeteelt in de omliggende landelijke gebieden, medische en juridische beroepen — corresponderen met het klassieke beroepsprofiel van het Duitse jodendom aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw, zoals Ruth Gay beschrijft voor het gehele land [Gay, 1992].

Deze economische integratie ging gepaard met een zichtbare sociale integratie. De joodse handelaren van Wilhelmshaven hielden winkel in de centrale straten van de stad, participeerden in burgerbewegingen, zanggezelschappen, interconfessionele liefdadigheidsorganisaties. De aculturatie was diepgaand: het Duits was de taal van het huishouden, de Duitse cultuur die van onderwijs, en voor de meeste gezinnen was het gevoel van toebehoren tot de natie vrijwel ongetwijfeld. Deze joodse bourgeoisie, patriottisch en gecultiveerd, belichaamde wat de historiografie lange tijd, niet zonder retrospectieve melancholie, de « joods-duitse symbiose » heeft genoemd — deze tragische illusie van een voltooide fusie waarvan Amos Elon zowel de oprechtheid als de fragiliteit heeft aangetoond [Elon, 2002].

Het is echter noodzakelijk om deze integratie niet te idealiseren. Het antisemitisme, latent en vervolgens groeiend vanaf de jaren 1880 in het Wilhelminische Duitsland, spaarde de havenstedenen noch militaire milieus, die vaak doorkruist waren van nationalistische en conservatieve stromingen. Wilhelmshaven, stad van de Kaiserliche Marine, was van nature een voedingsbodem voor ideologieën van macht en nationale zuiverheid. De Joden leefden er dus in die kenmerkende ambivalentie: volwaardige burgers naar het recht, maar onderwerpen van een diffuse argwaan die slechts wachtte op een crisistoestand om om te slaan in openlijke vijandschap. De groei van de stad zette zich echter voort, en de periode van het Keizerrijk en vervolgens de Weimarrepubliek vertegenwoordigde, ondanks de turbulentie, het hoogtepunt van de lokale joodse aanwezigheid, zowel demografisch als institutioneel.

De nederlaag van 1918, de muiterij van matrozen van de hoogzeeëvloot — waarvan Wilhelmshaven in november 1918 een van de epicentra was —, de ineenstorting van het Imperium en de revolutionaire beroering stortten de stad in een diepe crisis. De drastische verkleining van de marine die door het Verdrag van Versailles werd opgelegd, trof de plaatselijke economie in het hart, die volledig afhankelijk was van de scheepswerf. Werkloosheid, inflatie en vervolgens de grote crisis van 1929 voedden de wrevel en politieke radicalisering.

In dit klimaat vond het nationaalsocialistisch antisemitisme een vruchtbare voedingsbodem. De nazipartij groeide snel in deze verzwakte stad waar de belofte van herbewapening — dus terugkeer van bedrijvigheid en werkgelegenheid — een krachtige aantrekkingskracht uitoefende. Wilhelmshaven, waarvan het bestaan zelf afhankelijk was van de krijgsmarine, had materieel alles te winnen bij de komst van een regime dat vastbesloten was de vloot te herbouwen. Deze convergentie van belangen tussen een arsenaalstad en een herbewapeningsbewind maakte de nazi-vestiging bijzonder sterk.

Na Hitler's machtsgreep op 30 januari 1933 viel de vervolging van de Joden over de kleine gemeenschap uit volgens het systematische proces dat Saul Friedländer voor heel het Rijk heeft geanalyseerd : boycot van Joodse winkels al in april 1933, geleidelijke uitsluiting uit de openbare dienst, beroepen en economisch leven, en vervolgens de wetten van Neurenberg van september 1935 die de Joden tot burgers van de tweede rang maakten, beroofd van politieke rechten en binnenkort getroffen in hun activiteiten zelf [Friedländer, 1997]. Friedländer heeft deze fase die van het « antisemitisme van de Staat » genoemd, methodisch en legalistisch, die het terrein voor fysiek geweld voorbereide.

In een kleine stad als Wilhelmshaven, waar iedereen elkaar kende, was de uitsluiting des te pijnlijker omdat zij persoonlijk was : gisterenvrienden, klanten, zakenpartners keerden zich af. Veel Joodse families, zich realiserend dat hun toekomst gesloten was, kozen toen voor emigratie — naar Palestina onder mandaat, de Verenigde Staten, de buurlanden Nederland, Engeland of Zuid-Amerika. De gemeenschap, reeds bescheiden van omvang, nam jaar na jaar af. Het was in deze context van krimp dat Wilhelmshaven en Rüstringen in 1937 werden verenigd in één stad, onder de naam Wilhelmshaven, waarmee tegelijk wat er van hun Joodse gemeenschappen overbleef, werd verenigd.

De nacht van 9 op 10 november 1938, bekend als Reichspogromnacht of de « Kristallnacht », markeerde de overgang van wettelijke vervolging naar openlijk massageweld. In heel het Rijk werden synagogen in brand gestoken, winkels geplunderd, joodse mannen gearresteerd en naar concentratiekampen gedeporteerd: deze gecoördineerde escalatie vormde volgens Friedländer de doorslaggevende grens waarboven de uitsluiting van Joden uit de Duitse nationale gemeenschap in bloed en vuur werd bezegeld [Friedländer, 1997]. Wilhelmshaven werd niet gespaard: de synagoge en joods eigendom ondergingen hetzelfde lot, de mannen werden gearresteerd, en wat er nog resteerde van gemeenschapsleven werd verbroken.

Na november 1938 vluchtten diegenen die dat nog konden. Voor de anderen — vaak de ouderen, de meest armen, diegenen die geen enkel land meer wilde ontvangen terwijl de wereld zijn deuren sloot —, sloot de val zich. Met het begin van de oorlog in september 1939 werd emigratie vrijwel onmogelijk, en het regime boog om naar wat Friedländer « de jaren van uitroeiing » heeft genoemd [Friedländer, 2008]. Vanaf 1941 werden de Joden die nog in Duitsland aanwezig waren gedwongen de gele ster te dragen, geconcentreerd, en vervolgens gedeporteerd naar getto's en moordcentra in het Oosten.

De laatste Joden van Wilhelmshaven kenden dit lot. Verzameld, beroofd van hun bezittingen, werden zij getransporteerd naar deportatieconvooien die vanaf het noordwesten van Duitsland naar Riga, Minsk, Theresienstadt en uiteindelijk naar de uitroeiingskampen voerden. De arsenaalstad, vroeg en overtuigd bolwerk van het nationaalsocialisme, zag aldus het verdwijnen van haar gehele resterende joodse gemeenschap. De logica van vernietiging, in haar bureaucratische koudheid en in haar totale bereik, komt exact overeen met wat Friedländer heeft beschreven als de uitkomst van een proces waarvan elke stap was overschreden zonder dat de omringende maatschappij daar aanzienlijke weerstand tegen bood [Friedländer, 2008]. Van de gemeenschap die samen met de stad zelf was gesticht, bleef na afloop van de oorlog slechts het stilzwijgen van geleegde huizen en namen die waren uitgewist uit gemeentelijke registers.

Het naoorlogse Wilhelmshaven was dat van een stad die dubbel was verwoest: door de geallieerde bombardementen, die dit grote marinecenter tot een van de voornaamste doelwitten van de luchtoorlog maakten, en door het verlies van een deel van zijn ziel, die van zijn joodse inwoners die werden vermoord. De fysieke wederopbouw van de stad, geduldig en nijver, kon niet terugbrengen wat was vernietigd. In tegenstelling tot andere Duitse steden kende Wilhelmshaven geen wedergeboorte van een georganiseerde joodse gemeenschap na de oorlog in de mate van die voor 1933; het gemeenschapsweefsel was te volledig vernietigd, en de overlevenden waren over de hele wereld verspreid.

Er bleef het werk van de herinnering. Vanaf de laatste decennia van de twintigste eeuw, zoals in heel Bondsrepubliek Duitsland, begaf Wilhelmshaven zich aan het aanschouwen van zijn verleden. Lokale historici ondernamen het om, uitgaande van de gemeentelijke archieven, registers en getuigenissen van overlevenden en hun nakomelingen, de geschiedenis van de joodse families van de stad te reconstrueren — hun namen, hun adressen, hun ambachten, hun lot. Monumenten, gedenkteksten en Stolpersteine — deze « geheugensteentjes » die in het trottoir voor de laatste woningen van de slachtoffers zijn verankerd — werden aangebracht om de individuen achter de statistieken aan vergetelheid te ontrukken.

Het is hier dat de doorgegeven herinnering en het archief elkaar ontmoeten en beantwoorden. Daar waar de familiale herinnering van de emigranten de naam van een winkel, het gezicht van een voorouder, het verhaal van een haastig vertrek bewaarde, brengen het gemeentelijk archief en de deportatielijsten de koude bevestiging van de feiten, de datum, de trein, de plaats van de dood. Deze confrontatie, eigen aan alle geschiedenis van de Shoah in kleine gemeenschappen, geeft Wilhelmshaven een menselijke dimensie terug die alleen de grote geschiedenis niet kan geven. Zij plaatst de stad in deze uitgebreide inspanning van geheugenherstel die, overal in Duitsland, probeert het onherstelbare te herstellen door één voor één de namen te noemen van diegenen die werden uitgewist — een verre weerklank, in Noord-Duits gebied, van de melancholie die door het verhaal van het einde van de Duitse judaïciteit loopt [Elon, 2002].

De joodse geschiedenis van Wilhelmshaven past in een kort interval — nauwelijks drie generaties, van de stichting van de stad in 1869 tot de vernietiging van de gemeenschap aan het begin van de jaren 1940. Ze heeft niet de seculiere diepgang van de grote Rijnlandse gemeenschappen, noch de rabbijnse rijkdom van de centra van het middeleeuwse piëtisme. En toch maakt juist haar beknoptheid ervan een exemplarisch concentraat van het moderne Duitse Joods lot : een gemeenschap geboren uit emancipatie en mobiliteit, bloeiend in handel en burgerlijke integratie, patriottisch tot het dienen in de vloot van de Keizer, vervolgens vergruisd door het regime dat deze arsenaalstad juist tot een van zijn bolwerken maakte.

De paradox is schrijnend. De welvaart van Wilhelmshaven was afhankelijk van militaire macht ; en toch was juist deze krijgszuchtige roeping wat de stad zo ontvankelijk maakte voor het nationaalsocialisme en zo noodlottig voor haar joodse inwoners. Wat de geschiedenis van deze gemeenschap onderwijst, in het spoor van de grote synthesen van Friedländer, Elon en Gay, is de radicale kwetsbaarheid van een toebehoren dat Duitse Joden als verworven meenden en dat de Staat in enkele jaren kon ontdoen door de wet, vervolgens door vuur, en uiteindelijk door deportatie [Friedländer, 1997] [Elon, 2002]. Wat vandaag van deze aanwezigheid overblijft, zijn alleen gegraveerde namen, koperen tegels en de vasthoudendheid van historici om een verdwenen wereld te reconstrueren. Het is aan deze vasthoudendheid — aan deze vorm van trouw — dat dit Grote Boek zich wil aansluiten.