Verceil (Vercelli)

De vraag naar joodse oorsprongen in Vercelli vraagt om voorzichtigheid. De geleerde Piëmontese traditie spreekt van zeer oude aanwezigheden: de Joden zouden zich in Piëmont pas vanaf het begin van de jaren 1400 stabiel hebben gevestigd, maar daarvoor zouden er installaties zijn geweest in de tijd van sint Maximus, bisschop van Turijn rond 423, mogelijk in Asti en Vercelli in de Karolingische periode. Deze vermeldingen behoren meer tot hypothese dan tot document. Een acte uit 1297 stelt ons in staat vast te stellen dat groepen Joden door Piëmont trokken en daarvoor een tol betaalden, wat een circulatie attesteert vóór enige vaste vestiging.

De stabiele en gedocumenteerde aanwezigheid begint in de vijftiende eeuw. De aanwezigheid van Joden in de stad wordt geattesteerd vanaf 1446, toen Abraham della Vigneria en zijn zoon Angelo toestemming kregen om een leenbank te openen. Deze ingang via krediet is niets uitzonderlijks: het correspondeert met het algemene model van joodse vestiging in Noord-Italië, waar stedelijke en vorstelijke autoriteiten de opening van banchi toestonden om de canonieke verbod op woeker voor christenen op te heffen. De eerste vermeldingen gaan dus tot de veertiende eeuw terug, terwijl het document van 1446 twee namentelijk geïdentificeerde joodse inwoners in de stad attesterrt.

Tot deze eerste kern voegden zich al gauw andere families, naar aanleiding van de uitdrijving van Joden uit Spanje en Portugal. De Sefardische bijdrage, voortvloeiend uit de decreten van 1492 (Spanje) en 1497 (Portugal), heeft dus de vorming van de gemeenschap van Vercelli gekenmerkt, zoals zij het gehele Piëmont heeft gekenmerkt, en deze geschiedenis geplaatst in de grote beweging van de Iberische diaspora's die de kaart van het mediterrane jodendom heroverdelen. Men moet eraan herinneren dat dit dezelfde vluchtelingenstromen zijn die op dezelfde tijd de gemeenschappen in Noord-Afrika en het Ottomaanse Rijk voedden, zodat de herinnering aan de Iberische uitdrijving een gemeenschappelijke noemer vormt voor geografisch zeer ver uiteenliggende gemeenschappen [Borrero Fernández, 1985]. In Vercelli resulteerde deze bijdrage in een geleidelijke groei van de groep en in de vorming van de elementaire cultuuinstellingen: een gebedsruimte, een begraafplaats, een embryonale communale organisatie.

De beslissende wending in de geschiedenis van de Italiaanse Joden, en dus van Vercelli, situeert zich in het midden van de 16e eeuw. De getto's in Italië ontstonden tussen de 16e en 19e eeuw naar aanleiding van de pauselijke bul Cum nimis absurdum van paus Paul IV uit 1555. Deze tekst, uitgevaardigd tijdens de Contrareformatie, dwong de Joden ertoe in gesloten wijken te wonen, een onderscheidend teken te dragen en beperkte hun economische activiteiten ernstig. In de Kerkelijke Staten werd de toepassing onmiddellijk; in het Savoische Piëmont verliep zij trager en geleidelijker, maar uiteindelijk drong zij zich op.

Te Vercelli voorzag het cultuurleven zich eerst van bescheiden ruimten vóór de formele opsluiting. Vanaf 1601 beschikten het getto van Vercelli over een gebedszaal. In 1630 had de Joodse gemeenschap behoefte aan een groter lokaal, en werd een verrassende oplossing gevonden: een gebouw dat aan de monniken van Sint-Agathe had toebehoord. Deze detail — een Joodse gemeenschap die bid in een voormalig kloostergebouw — illustreert de improvisaties en paradoxen van het samenleven in de tijd van de Contrareformatie.

De eigenlijke instelling van het getto kwam in de 18e eeuw, onder het gezag van het Huis Savoie. In 1723, toen het getto werd ingesteld, woonden 158 Joden in de stad. Dit cijfer, waardevol omdat gedocumenteerd, geeft maat voor een beperkte maar goed samengestelde gemeenschap. Het systeem werd vervolgens herconfigureerd: in 1740 werd het getto verplaatst naar de zone rondom de huidige via Elia Emanuele Foa (voorheen via degli Orefici); de grenzen en gebouwen van het nieuwe getto zijn vandaag nog duidelijk herkenbaar. Het getto van Vercelli, in het centrum, kijkt uit op de straat die naar de Dom van Sant'Eusebio leidt, symbool van de stad door zijn historisch belang en artistieke schoonheid. Deze fysieke nabijheid tussen de Joodse wijk en de kathedraal vat samen de ambigue toestand van de Joden onder het Ancien Régime: geduld, nuttig, maar op afstand gehouden en gemerkt door het zegel van segregatie. De sluiting van deze getto's zou pas in de 19e eeuw komen, als gevolg van de emancipatie van de Italiaanse Joden.

Het jaar 1848 vormt het absolute keerpunt in de geschiedenis van het Piemontese Jodendom. In het kielzog van het Statuto Albertino dat door koning Charles-Albert van Savoye werd verleend, verkonden de Joden van het koninkrijk Sardinië gelijkheid in burgerrechten en politieke rechten. Voor Vercelli opende deze emancipatie een nieuw tijdperk. Na de Restauratie kwam een einde aan het ghettobestaan en besloot de gemeenschap de huidige grote neomaureske synagoge te bouwen; veel Joden uit Vercelli, nu volledig geïntegreerd in de burgermaatschappij, konden deelnemen aan het economische, professionele en politieke leven van de stad.

De periode die onmiddellijk na de emancipatie van 1848 volgde, markeert het moment van de grootste bloei van de gemeenschap. Het was in deze voortvarendheid dat Vercelli een referentiepunt werd voor het gehele regionale jodendom: in 1856 vond daar de eerste grote vergadering van de università israelitiche van de koninklijke staten plaats, een belangrijk institutioneel evenement dat wordt gedocumenteerd in het werk van Rossella Bottini Treves, Vercelli 1856-2006, gewijd aan deze weg naar de wet Rattazzi. Dit evenement maakte Vercelli voor enige tijd tot een cruciaal centrum van gemeentelijke organisatie, waarin de vertegenwoordigers van de verschillende gemeenschappen werden verenigd onder het gezag van het nieuwe liberale kader.

De integratie is ook zichtbaar in het stedelijke en sociale weefsel. De geëmancipeerde gemeenschap bracht weldoeners voort wier vrijgevigheid uitstraling had op de hele stad. Het onderzoek naar de buurt herinnert aan de figuur van het voormalige Asile Levi, opgericht door weldoener Salvador Levi, ook bekend om zijn nalaten aan het Maggiore-ziekenhuis, waarvan het portret in de Galerie van Weldoeners hangt. Dit mecenaat, gericht op de hele stad en niet alleen op de gemeenschap, drukt het ideaal uit van een Joodse bourgeoisie die nu volledig burger was geworden, deelnemend aan stedelijke liefdadigheidswerk. Deze dynamiek van sociale opgang binnen een lange tijd gemarginaliseerde gemeenschap is niet eigen aan Vercelli: zij loopt door het hele mediterrane jodendom van de 19de eeuw, van Piëmont tot de steden in de Maghreb, waar de overgang van oriëntaalheid naar verwestering vergelijkbare logica's van emancipatie en integratie volgt [Rubinstein-Cohen, 2011].

Het monument dat deze hele geschiedenis belichaamt, is de synagoge zelf. De synagoge van Vercelli, ingehuldigd in september 1878, ligt in het centrum van de voormalige ghetto en is een van de grootste van Italië. Haar bouw brengt in steen tot uiting de ambities van een nieuw bevrijde gemeenschap. De geschiedenis van haar constructie is goed gedocumenteerd. Het initiële project werd toevertrouwd aan Marco Treves, een joodse Vercelli-bouwmeester die reeds de grote synagoge van Florence had ontworpen; maar zijn ontwerp bleek te kostbaar. Bijgevolg zorgde architect Giuseppe Locarni (1826–1902), polytech en Vercelli politicus, voor de uitvoering ervan tussen 1874 en 1878. In het Europese panorama past deze keuze in een ruimer movement: de grote synagogen van de tweede helft van de 19e eeuw namen frequent model op de Leopoldstädter Tempel van Wenen, ingehuldigd in 1858 en tragisch vernietigd tijdens de Kristallnacht van 1938, welke Weense tempel de grondslag legde voor het neomoorse vocabulaire dat van Berlijn tot Florence werd aangenomen.

De stilistische keuze is volstrekt geen toeval. Het gebouw neemt deze moorse stijl over die verspreid voorkwam in de Europese synagogen van de 19e eeuw, uitdrukkend zowel een zorg om identitaire bevestiging als een oriëntaliserend beeld, associërend het jodendom met een Iberisch en mediterraan gouden tijdperk. De voorgevel vertoont bichromatisch zandstein met horizontale banden en een groot roosvenster; boven de ingang zijn de Tafelen van de Wet in steen afgebeeld. De synagoge van Vercelli geldt als de meest weelderige van de synagogen van Piëmont, gebouwd in een structuur die, van buiten, zich voegt in het stedelijk weefsel van de voormalige ghetto, aan de vicolo Salomone Olper.

Het synagogale complex herbergt heden ten dage museale instellingen: het Museum van joodse kunst en geschiedenis en het Museum van de Verlichting — een permanente tentoonstelling van menorot van Chanoeka. Het gebouw omvat twee matronei (galeries der vrouwen), waarvan de eerste reeds het onderwerp is geweest van een belangrijk restauratie- en museaal inrichtingsproject, resulterend in een unieke tentoonstellingsruimte in het Piëmontse panorama. Het historische en artistieke erfgoed afkomstig van de joodse gemeenschappen van Vercelli en Biella, verrijkt door werken in bruikleen gesteld door de gemeenschappen van Turijn en Casale Monferrato, vertelt hier een geschiedenis die zich ver buiten de grenzen van de stad uitstrekt. Aan de randen van de stad voltooit de begrafenisherinnering het geheel: er zijn twee joodse begraafplaatsen, de Oude Begraafplaats aan de via Negri, daterend van 1732, en de Nieuwe Begraafplaats, nog steeds in gebruik, daterend van 1904, via Cardinale Massaia.

De kunsthistoricus Samuel Gruber heeft opgemerkt dat de synagoge van Vercelli spreekt van de aspiraties — wellicht buitensporige — van de geëmancipeerde Italiaanse joodse gemeenschap, en dat het feit dat de synagoge vandaag zwijgend staat, veel behoefte hebbende aan reparaties, een aangrijpend getuigenis is van hoe illusoir deze aspiraties waren. Dit is waar monumentale herinnering en werkelijke geschiedenis elkaar ontmoeten en nuanceren: de grootsheid van het gebouw, ontworpen voor een bloeiende gemeenschap, is geworden de meetmeter van een demografische teruggang die aan het eind van de 19e eeuw door niets werd voorspeld.

De twintigste eeuw keerde de stijgende lijn van de vorige eeuw om. De demografische achteruitgang, gestart door emigratie naar grote steden — Turijn, Milaan, Genua — en door een algemene daling van de geboortecijfers, werd bruut verergerd door de fascistische vervolging en de Shoah. De rassenewetten van 1938 beroofdden de Italiaanse Joden van hun rechten, en de Duitse bezetting van 1943 opende de periode van deportaties. De gemeenschap van Vercelli, reeds geslonken, werd ernstig getroffen, evenals de kleine Piëmontese gemeenschappen waarvan de leden werden gearresteerd en naar Auschwitz gedeporteerd.

De herinnering aan deze tragedie werd in de openbare ruimte van de stad ingeschreven door de plaatsing van struikelstenen. Een langdurig werk van nauwkeurig onderzoek, met name onder leiding van Rossella Bottini Treves, maakte het mogelijk de geschiedenis van de Joden van Vercelli actueel te maken en vernieuwd materiaal te verschaffen voor het verhaal dat betrekking heeft op de ghettozone, waar in 2023 de eerste zeven Stolpersteine werden gelegd. Deze koperen tegels, verzegeld in het stratenwerk voor de vroegere woningen van de slachtoffers, verbeelden de ontmoeting tussen archiefonderzoek en de plicht van herinnering, in overeenstemming met die vruchtbare spanning tussen geschiedenis en herinnering die het hedendaagse Joodse denken heeft getheoreerd [Yerushalmi, 1984] [Goldberg, 2000].

Het onderwijsproject Ogni giorno è Memoria (Elke dag is Herinnering) sluit aan bij dezelfde dynamiek. Gestart door de gemeenschap in de jaren na de plaatsing van de Stolpersteine, zette het hernieuwde aandacht op de noodzaak van herinnering, op de geschiedenis van de Joden van Vercelli, op de plaatsen en op de gedeporteerden. Tussen oktober 2023 en maart 2024 verwelkomden de synagoge en de Joodse begraafplaats meer dan 300 leerlingen uit verschillende scholingsgraad, een stroom die in de volgende maanden voortduurde. Elke bezoek was een gelegenheid voor specifieke verdiepingen over Joodse feesten, over de aanwezigheid van de gemeenschap in Vercelli, en over de gebruiken van de Joodse wereld, aangepast aan de precieze vragen van de docenten en hun schoolprogramma. Deze cijfers, gedocumenteerd door de Fondazione Cassa di Risparmio di Vercelli, getuigen ervan dat de synagoge, reeds voor de laatste financieringsgolf, is uitgegroeid tot een onderwijsplaats voor generaties aan wie de gemeenschap zelf niet langer rechtstreeks een levendige traditie kan overdragen.

Na de oorlog bereikt de gemeenschap nooit meer haar vroegere omvang. Tegenwoordig leeft er een zeer kleine Joodse gemeenschap in Vercelli, nu gestructureerd op intercommunautaire basis met Vercelli, Biella, Novara en Cusio-Ossola. De synagoge, te groot voor verminderde erediensten, kende een lange periode van verlatenheid — ongeveer vijftig jaar sluiting — totdat restauratiecampagnes trachtten haar te redden. Enkele werkzaamheden werden uitgevoerd in 2003 en 2004, en in 2007 werd een project van 700 000 euro gestart. Deze geleidelijke inspanningen maakten de weg vrij voor de huidige, beter gestructureerde en beter gefinancierde ambities, die van de synagoge een voortdurende werf van rehabilitatie en overdracht maken.

In juli 2026 kondigde de Joodse gemeenschap van Vercelli aan dat zij twee belangrijke projectoproepen had gewonnen: één gelanceerd door de Fondazione Compagnia di San Paolo, en de ander door het Piëmontse Gewest in het kader van zijn programma voor het waarderen van het Piëmontse museale erfgoed. Deze twee gecombineerde financieringsmogelijkheden maken het mogelijk het project « Custodire la bellezza » — Het behoud van schoonheid — te lanceren, waarvan het doel is om de tweede matroneo van de synagoge te consolideren en om te zetten in een museale ruimte, waarmee het herstel- en waarderingsproject dat in de voorgaande jaren was gestart, wordt aangevuld [« De Joodse gemeenschap van Vercelli wint twee financieringsrondes om het museum van haar synagoge uit te breiden », Valsesia Notizie, 3 juli 2026].

Dit dubbele succes vertegenwoordigt zowel symbolische erkenning als concrete economische steun. In de woorden van de voorzitter van de gemeenschap, Rossella Bottini Treves: « Custodire la bellezza significa preservare la memoria, ma anche trasmetterla alle nuove generazioni attraverso la conoscenza, lo studio e il dialogo » — Schoonheid behouden betekent de herinnering behouden, maar ook deze doorgeven aan nieuwe generaties door kennis, studie en dialoog. Zij ziet daarin « le riconoscimento del valore nazionale del patrimonio custodito dalla Comunità » — de erkenning van de nationale waarde van het erfgoed dat door de gemeenschap wordt beheerd — en de vrucht van het werk dat in recente jaren is verricht om het steeds beter toegankelijk te maken.

Het project « Custodire la bellezza » combineert twee aanvullende assen. De eerste is van erfgoed- en architecturale aard en bestaat uit het uitvoeren van de noodzakelijke werkzaamheden voor de consolidatie van de tweede matroneo en de inrichting ervan als tentoonstellingsruimte. De eerste matroneo, reeds gerestaureerd en ingericht, heeft de weg gebaand naar een unieke ruimte in het Piëmontse panorama, waarin het artistieke erfgoed van de gemeenschappen van Vercelli en Biella wordt ondergebracht, evenals stukken die zijn teruggegeven door de gemeenschappen van Turijn en Casale Monferrato. De tweede matroneo zal, eenmaal voltooid, deze bezoekerroute aanvullen en het museale aanbod van het synagogale geheel verrijken.

De tweede as is pedagogisch van aard. De onderwijsprogramma's, ontworpen in samenwerking met leraren, zullen bezoeken aan de synagoge en het museum omvatten, workshops over Joodse cultuur en religie, rondleidingen door het Joodse Vercelli, alsmede specifieke workshops over de Shoah, de rassenswetten van 1938 en de lokale Stolpersteine. Inschrijvingen voor het schooljaar 2026-2027 waren al geopend op het moment van de aankondiging, met een gestructureerd aanbod gaande van basisscholen tot gymnasiums. Dit educatieve continuum sluit aan op het project Ogni giorno è Memoria en de documenteerde schoolinvloei sinds 2023, en geeft hieraan nu een institutioneel kader en duurzame middelen.

In deze aankondiging steekt iets dat verder gaat dan louter culturele financieringslogica. De synagoge van Vercelli, die vijftig jaar gesloten was geweest, vervolgens heropend en door opeenvolgende fasen gerestaureerd, gaat door met haar metamorfose: van cultusgebouw ontworpen voor een talrijke en zelfverzekerde gemeenschap, wordt zij « een huis van de herinnering open voor de stad en het grondgebied » — om de woorden van Rossella Bottini Treves over te nemen. Deze transformatie illustreert in al haar complexiteit de spanning die Yerushalmi had geïdentificeerd tussen zakhor — de levende herinnering, ingeworteld in ritueel en gemeenschappelijke praktijk — en wetenschappelijke geschiedenis, die de herinnering vervangt wanneer de dragers van de traditie schaarser worden. In Vercelli erft nu de hele stad, haar scholen, haar bezoekers uit Italië en elders, de verantwoordelijkheid voor het bewaken van deze herinnering.

De geschiedenis van de Joden van Vercelli zou niet bekend zijn zonder het geduldig archiverings- en geleerdheidswerk dat sinds de twintigste eeuw wordt uitgevoerd. De fondsen worden geregistreerd door het informatiesysteem van de Italiaanse archieftoezichthouders (SIUSA), dat de wetenschappelijke productie over de gemeenschap catalogiseert. Hier vindt men de baanbrekende studies van Dino Colombo, waarvan « Enkele opmerkingen over het getto van Vercelli », fragment uit de Rassegna mensile di Israel, Perugia, juli-augustus 1976, die het moderne historiografische onderzoek van de Joods-Vercellische wijk inluidden.

De belangrijkste bijdrage komt van Rossella Bottini Treves, wiens werk het veld heeft vernieuwd. De bibliografie geeft een overzicht van haar belangrijkste werken: Vercelli 1856-2006. Van de eerste algemene vergadering van de Universiteiten der Israëlieten van de Koninkrijksstaten tot de wet Rattazzi, Comunità ebraica di Vercelli, Vercelli, 2006; De Israëlische tempel van Vercelli. Geschiedenis van een project, fragment uit de Bollettino Storico Vercellese, nr. 2, 1995; en Geschiedenissen van het getto van Vercelli. Deze publicaties hebben de documentaire basis gevormd waarop de huidige kennis is opgebouwd, zowel over de bouwgeschiedenis als over de families en instellingen. Haar inzet gaat verder dan zuivere geleerdheid: zij leidde het onderzoek dat in 2023 tot de plaatsing van de Stolpersteine leidde en voorzit de huidige projecten voor erfgoedbenutting.

Andere bijdragen verbreden het regionale beeld. De bibliografische collectie vermeldt de studie van Mariacristina Colli en Claudia De Benedetti, In de getto's van Piëmont, Turijn, Comunità ebraica di Torino, 2001, evenals de werken van Giulio Disegni over de glas-in-loodramen van de tempel en over de vergadering van 1856, en het werk van Gadi Luzzatto Voghera over het debat met betrekking tot emancipatie. Ook vermeld is fotografische documentatie over de Joodse aanwezigheid in Piëmont in de achttiende en negentiende eeuw, verzameld door Giorgio Avigdor voor het Archief van tradities en Joodse kostuum « Benvenuto en Alessandro Terracini », Turijn, 1983.

Dit geheel van bronnen — middeleeuwse concessieoorkonden, gettorasters, gemeenschapsarchieven, monografische studies en iconografische documentatie — maakt het mogelijk een geschiedenis te reconstrueren die voor een kleine gemeenschap opmerkelijk goed is gedocumenteerd. Het voorbeeld van Vercelli illustreert zo hoe de herinnering van een diaspora niet alleen door mondelinge traditie wordt bewaard en doorgegeven, maar door de geduldig verzameling van archiefstukken, eerste voorwaarde voor elk historisch schrijven over het Joods verschijnsel [Yerushalmi, 1984]. De gebeurtenissen van 2026 voegen een nieuwe laag toe aan dit documentaire weefsel: de artikelen in de plaatselijke pers die verslag hebben gedaan van de aankondiging van de dubbele financiering vormen nu zelf bronnen voor de eigentijdse geschiedenis van de gemeenschap, getuigen van hoe een minuscule instelling erin slaagt haar erfgoed op de regionale en nationale agenda's voor cultuurconservering in te schrijven.

Abraham della Vigneria (data onbekend, actief rond 1446) — Eerste Jood die namentlijk in Vercelli is gedocumenteerd, Abraham della Vigneria verkreeg in 1446, samen met zijn zoon Angelo, de concessie om een leenbank (banco) in de stad te openen. Deze datum markeert het begin van de aantoonbare stabiele Joodse aanwezigheid in Vercelli. Niets is bekend over zijn precieze geografische oorsprong of zijn verdere lot; hij vertegenwoordigt echter het type van de rondreizende geldverstrekker die overal in Noord-Italië van de 15de eeuw door zijn aanwezigheid de eerste stedelijke Joodse gemeenschappen stichtte.

Angelo della Vigneria (data onbekend, actief rond 1446) — Zoon van Abraham della Vigneria, Angelo verscheen naast zijn vader in de concessie-akte van 1446. Zijn naam komt in de bronnen voor als die van een mede-houder van de familiale leenbank. Zijn vermelding in het originele document maakt hem tot een van de twee eerste namentlijk geïdentificeerde Joodse bewoners in de geschiedenis van Vercelli. Geen ander bekend document stelt ons in staat zijn loopbaan voorbij deze oprichtingsakte te volgen.

Salvador Levi (data onbekend, 19de eeuw) — Prominent lid van de Joodse gemeenschap van Vercelli in het post-emancipatorische tijdperk, Salvador Levi staat bekend om zijn filantropische werkzaamheden die het kader van zijn eigen gemeenschap overstegen. Hij stichtte het Asilo Levi en deed belangrijke legaten aan het Ospedale Maggiore van Vercelli, zozeer dat zijn portret werd opgenomen in de Galerie der Weldoeners van de stad. Zijn figuur belichaamt het ideaal van de geëmancipeerde Joodse bourgeoisie van de 19de eeuw, volwaardig burger en betrokken bij civiele liefdadigheid.

Marco Treves (data onbekend, 19de eeuw) — Joodse Vercellese architect aan wie aanvankelijk het project van de grote synagoge van Vercelli werd toevertrouwd. Hij was reeds de architect van de grote synagoge van Florence, wat hem legitimiteit op het gebied van synagogale architectuur verleende. Zijn project voor Vercelli werd als te kostbaar beoordeeld, en uiteindelijk was het Giuseppe Locarni die het gebouw realiseerde. De rol van Treves blijft echter die van de initiële ontwerper van dit emblematische monument van de Piëmontese emancipatie.

Giuseppe Locarni (1826–1902) — Architect en politicus uit Vercelli, Giuseppe Locarni was verantwoordelijk voor de realisatie van de grote synagoge van Vercelli tussen 1874 en 1878. Polytechnicus, hij nam de in de Europese synagogale architectuur toenmaals in zwang zijnde neo-Maurische stijl aan, waardoor een gebouw ontstond dat wordt beschouwd als de meest weelderige van de synagogen van Piëmont. Zijn werk in Vercelli sluit aan bij de lijn van de grote tempels van het geëmancipeerde judaïsme van Europa in de 19de eeuw, waarvan de Leopoldstädter Tempel van Wenen de dominante stilistische referentie vormde.

Dino Colombo (data onbekend, 20ste eeuw) — Voortrekker geleerde van de historiografie van de Joodse gemeenschap van Vercelli, Dino Colombo is auteur van de eerste wetenschappelijke studies over de ghetto van Vercelli, gepubliceerd in de Rassegna mensile di Israel in juli-augustus 1976. Zijn « Enkele opmerkingen over de ghetto van Vercelli » vormen het vertrekpunt van gehele moderne historiografie van de gemeenschap. Er zijn geen precieze biografische gegevens over hem beschikbaar buiten zijn gepubliceerde werk.

Rossella Bottini Treves (geboren in de 20ste eeuw, precieze data onbekend) — Voorzitster van de Joodse Gemeenschap van Vercelli en historica van de gemeenschap, Rossella Bottini Treves is de centrale figuur van het hedendaagse Joodse geheugen van Vercelli. Auteur van verschillende fundamentele werken — waaronder Vercelli 1856-2006 en Histoires du ghetto de Vercelli — voerde zij de onderzoeken die de plaatsing van de eerste zeven Stolpersteine in 2023 mogelijk maakten en droeg zij het project « Custodire la bellezza » tot aan de financiering die in 2026 werd verkregen. Haar handelen combineert historische geleerdheid, institutioneel leiderschap en pedagogische overdracht aan nieuwe generaties.

De geschiedenis van de Joden van Vercelli leest zich als een verkorting van de gehele Joodse ervaring in Noord-Italië. Ontstaan in de vijftiende eeuw uit het recht op geldlening, verrijkt door de bijdrage van Iberische ballingen, heeft de gemeenschap de lange nacht van segregatie doorstaan — van de gebedskamer van 1601 tot het Piemontese getto van 1740 — voordat zij, met de emancipatie van 1848, een gouden tijdperk kende waarvan de grote Moorse synagoge van 1878 het monumentale getuigenis blijft. Deze stijgende baan werd in de twintigste eeuw verbroken door emigratie, rassenterwetten en de Shoah, waardoor vandaag een minuscule gemeenschap overblijft die waakt over een erfgoed dat volledig uit verhouding staat tot haar aantal leden.

Dit verschil zelf geeft Vercelli haar voorbeeldige waarde. De synagoge, ontworpen voor een bloeiende gemeenschap die vol vertrouwen in haar toekomst was, is geworden — eerst door haar stilte en vervolgens door haar heropening — een plaats van meditatie over de hoop van emancipatie en haar kwetsbaarheid. De Stolpersteine geplaatst in het oude getto in 2023, de geleidelijke restauratie van de tempel, en nu het project « Custodire la bellezza » aangekondigd in juli 2026 : zoveel gebaren waardoor een geschiedenis die dreigt vergeten te worden in levende herinnering wordt omgezet, toegankelijk niet langer slechts voor de leden van een verkleinde gemeenschap maar voor de gehele stad en haar bezoekers.

De nieuwheid van het huidige moment berust precies op deze verschuiving. De synagoge van Vercelli is niet meer slechts een monument om te behouden ; zij is geworden, volgens de woorden van haar voorzitster zelf, « een huis van herinnering opengesteld voor de stad en het gebied ». De honderden leerlingen die elk schooljaar haar deuren passeren, de workshops over de rassenterwetten van 1938 en de Stolpersteine, de routes door het Joodse Vercelli : dit alles drukt een wil tot overdracht uit die nu het stokje overneemt van de gemeenschap zelf. Tussen het archief dat vaststelt en de traditie die doorgeeft, biedt Vercelli een geval waarin het document overvloedig aanwezig is en waarin de herinnering, precies omdat de gemeenschap is gekrompen, meer dan ooit steunt op het gezamenlijke werk van historici en culturele instellingen. Het « Grote Boek » van Vercelli is aldus dat van een kleine gemeenschap die, door de schoonheid van haar tempel, de nauwgezetheid van haar archivariussen en de energie van haar hedendaagse verantwoordelijken, haar verleden leesbaar heeft weten te maken — en haar heden actief — voor de komende generaties.