Štip (Štip)

De Joodse aanwezigheid in de Balkans is oud: Grieks sprekende Romaniote-gemeenschappen leefden daar al lang voordat de massale komst van ballingen uit Spanje en Portugal. Na het uitwijzingsbesluit van 1492 en de gedwongen bekeeringen in Portugal in 1497, ontving het Osmaanse Rijk, onder de sultans Bayezid II en zijn opvolgers, de Sefardische vluchtelingen die zich in de grote stedelijke centra van het schiereiland vestigden — Thessalonica, Constantinopel, Adrianopel, Skopje (Üsküb), Monastir (Bitola) en Štip.

Volgens naslagwerken is de Joodse gemeenschap van Štip aangetoond vanaf de 16de eeuw, vooral bestaande uit Sefarden die eerder of bestaande Romaniote-kernen versterkten of opnamen [Encyclopaedia Judaica]. In het kader van het Osmaanse millet-systeem beschikt de gemeenschap over religieuze en administratieve autonomie: zij beheerde haar eigen erediensten, rabbijnse tribunalen en weldadigheidsinstellingen, onder het gezag van een rabbijn en een raad van notabelen.

De economische integratie van de Joden van Štip volgt het Balkanische model: textielhandel, verkoop van stoffen en handel in granen en landbouwproducten vormden de dominante activiteiten [Jewish Virtual Library]. Gelegen op assen die de productiegebieden van het binnenland van Macedonië verbonden met de exportmarkten van Thessalonica, bood Štip aan Joodse handelaren een natuurlijke rol als tussenpersonen. Deze handelsfunctie, vergelijkbaar met die in andere judeo-Spaanse mediterrane en Balkanische centra, structureerde duurzaam het gemeenschapsleven.

Het dient eraan herinnerd te worden dat de invloedsfeer van Thessalonica — waarvan de wetenschappelijke geschiedenis is vernieuwd door de werkzaamheden onder leiding van Gilles Veinstein over de « stad der Joden » en de heropleving van de Balkans [Veinstein, 1992] — uitstraalde over alle satellietgemeenschappen, waarvan Štip deel uitmaakte. De liturgie, rituele gebruiken, modellen van gemeenschapsorganisatie en zelfs huwelijksnetwerken ontstonden op het niveau van deze judeo-Spaanse ruimte waarvan Thessalonica het zwaartepunt was.

Het dagelijks leven van de Joden van Štip organiseerde zich rond de synagoge, het rituele bad (mikvé), de school (talmud tora) en de liefdadige broederschappen. Het Judenospaans bleef de taal van het huishouden, van het handelsverkeer tussen geloofsgenoten en van overdracht; de romances, de spreuken (refranes) en de huwelijksscheidsmelopeën werden van generatie op generatie doorgegeven, zoals in heel de Sefardische diaspora van de Balkan.

Deze cultuur, grotendeels mondeling voor wat betreft de kleine gemeenschappen, is tot ons gekomen meer door overgedragen geheugen dan door geschreven archieven. De familieverhalen beschrijven een hechte gemeenschap, die een traditionele vroomheid beoefende in het ritme van de Hebreeuwse kalender, die de feesten van Pessach, Rosh Hashana en Jom Kippoer volgens Sefardische gebruiken vierde, en die nauwe banden onderhield met de naburige gemeenschappen van Skopje, Bitola en Kočani.

De Joodse begraafplaats, de synagoge en de wijk waarin de families geconcentreerd waren, vormden de topografische oriëntatiepunten van deze aanwezigheid. De overdracht van familienamen — een domein waarin de Sefardische onomastiek systematische studies heeft ondergaan, met name door Joseph Toledano voor het Noord-Afrikaanse gebied [Toledano, 2003], wiens methode door analogie een licht werpt op de Judenospaanse antroponymie van de Balkan — onthult de Iberische diepte van deze lignages, dragend Hispanische of Hebreeuwse achternamen die van de ballingschap werden geërfd.

Men moet hier een zekere mate van onzekerheid aanvaarden: directe documentaire bronnen over het interne leven van de gemeenschap van Štip zijn schaars, en een groot deel van wat wij ervan weten berust op reconstructie door vergelijking met beter gedocumenteerde Balkaanse gemeenschappen, evenals op het getuigenis dat door de zeldzame overlevenden en hun nakomelingen is overgedragen.

De Balkanoorlogen van 1912-1913 verstoorden het eeuwenoude evenwicht van Macedonië onder Ottomaanse heerschappij. Štip, zoals het hele Vardargebied, kwam onder Servische soevereiniteit te staan, en werd na de Eerste Wereldoorlog geïntegreerd in het koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen, dat in 1929 het koninkrijk Joegoslavië werd. Deze verandering van politiek kader wijzigde de levenscondities van de joodse gemeenschappen ingrijpend.

De verdwijning van het Ottomaanse millet-systeem en de intrede in een moderne natiestaat veranderden de juridische status van de Joden, die nu burgers van een Balkankoninkrijk waren. De gemeenschappen in Macedonië — vooral Skopje, Bitola en Štip — reorganiseerden zich binnen de Joegoslavische communautaire structuren. De periode tussen de twee oorlogen kende aanzetten tot veranderingen: scholing in het openbare onderwijs, verspreiding van nationale talen, toename van zionistische aspiraties onder deel van de jeugd, en geleidelijke aantasting van de homogeniteit van het Judeosspaans.

Demografisch gezien bleef de gemeenschap van Štip van bescheiden omvang in vergelijking met grote centra als Bitola, dat enkele duizenden Joden telde, of Skopje. De volkstellingen van het interbellumperiode getuigen van een voortdurende maar beperkte joodse aanwezigheid in Štip, bestaande uit families van kooplieden, ambachtslieden en kleine handelaren die de traditionele activiteiten in textiel en graan voortzetten [Jewish Virtual Library]. Deze economische continuïteit, in een omgeving die volledig werd geherstructureerd, illustreert de veerkracht van een gemeenschap die sinds eeuwen in het lokale stedelijke weefsel is verankerd.

De invasie van Joegoslavië door de Asmogendheden in april 1941 bezegelde het lot van de Macedonische Jodenheid. Macedonië van de Vardar, inclusief Štip, werd onder Bulgaarse administratie gesteld — Bulgarije, bondgenoot van nazi-Duitsland, annexeerde de facto het grondgebied zonder volledige juridische internationale erkenning te verkrijgen, waarbij de inwoners van de Bulgaarse nationaliteit werden beroofd.

Deze ambigue status had dramatische gevolgen. De Bulgaarse autoriteiten pasten op de Joden van Macedonië antisemitische wetgeving toe die gemodelleerd was naar de « Wet ter bescherming van de natie » : registratie, dragen van herkenningsteekenen, inbeslagname van goederen, uitsluiting van beroepen en reisbeperkingen. Beroofd van de bescherming die een staatsburgerschap zou hebben kunnen bieden — en die, binnen de oude Bulgaarse grenzen, de deportatie van de Joden van Bulgarije zelf vertraagde en uiteindelijk verhinderde —, werden de Joden van de nieuw bezette gebieden van Macedonië en Thracië zonder rechtsmiddelen aan de uitroeiingsmachine uitgeleverd [Encyclopaedia Judaica].

Eind 1942 en begin 1943, in het kader van een overeenkomst tussen het Bulgaarse commissariaat voor Joodse aangelegenheden, onder leiding van Alexandre Belev, en de Duitse afgezant Theodor Dannecker, werd de deportatie van alle Joden van Macedonië gepland. Štip werd, evenals andere plaatsen, aan dit nauwkeurige administratieve proces onderworpen : opstelling van namenlijsten, voorbereiding van razzia's en logistieke coördinatie met de bezettingsautoriteiten. De eeuwenoude gemeenschap zou in enkele dagen worden vernietigd.

In de nacht en vroeg in de ochtend van 11 maart 1943 voerden de Bulgaarse autoriteiten de bijna gelijktijdige arrestatie uit van Joden uit Skopje, Bitola en Štip. Families werden uit hun huizen gehaald, mochten slechts magere bagage meenemen, en werden vervolgens verzameld voordat zij werden overgebracht naar het doorgangskamp dat was ingericht in de magazijnen van de Tabaksreggie (Monopol) in Skopje, waar enkele duizenden Macedonische Joden onder verschrikkelijke omstandigheden werden geconcentreerd.

Vanuit dit kamp vertrokken in drie geleide konvooien tussen 22 maart en 29 maart 1943 treinen naar het vernietigingskamp Treblinka in bezet Polen. Bijna alle Joden van Macedonië — naar schatting ongeveer zeventienhonderd personen volgens vastgestelde historische ramingen — werden daar onmiddellijk bij hun aankomst vermoord [Encyclopaedia Judaica] [Jewish Virtual Library]. De gemeenschap van Štip, met zijn ouderen, vrouwen, kinderen en handelaren, verdween bijna geheel in deze ramp. Het uitroeiingspercentage van de Macedonische Jodendom behoorde tot de hoogste in Europa, met een minimaal aandeel van overlevenden — voornamelijk personen die waren geslaagd te vluchten, zich schuil te houden of zich bij de partizanen aan te sluiten.

Deze totale vernietiging verklaart de stilte van de plaatsen: na 1943 bleef er in Štip geen levende joodse gemeenschap over. De goederen werden geplunderd of geconfisqueerd, de huizen opnieuw toegewezen, en de draad van een meerdere eeuwen durende aanwezigheid verdween uit het dagelijkse leven van de stad. Wat overblijft, behoort nu tot de herdenking en de geschiedenis.

Na de oorlog ondernamen Macedonië, dat eerst was geïntegreerd in het socialistische Joegoslavië en in 1991 een onafhankelijke staat werd onder de naam Republiek Macedonië — tegenwoordig Noord-Macedonië —, langzaam het bewaaren van de herinnering aan zijn vernietigde Joden. Het meest markante herdenkingswerk was de opening in Skopje in 2011 van het Holocaustherdenking van de Joden van Macedonië, een instelling gewijd aan het behoud van de herinnering aan de gemeenschappen van Skopje, Bitola en Štip.

Voor Štip zelf zijn de materiële sporen schaars. De herinnering aan de gemeenschap leeft vooral voort door de archieven van de deportatie, de namenlijsten opgesteld door de Bulgaarse autoriteiten — die door een tragische omkering belangrijke primaire historische bronnen zijn geworden — en de getuigenissen van de zeldzame overlevenden. Hier ontmoeten zich de doorgegeven herinnering en het archief: het familieverhaal en het administratieve document, hoewel voortspruitend uit tegengestelde logica's, convergeren om de namen, leeftijden en beroepen van deze verdwenen personen te herstellen.

Het herinnerings- en herinneringswerk past in een breder streven naar behoud van het Joods-Spaanse erfgoed van de Balkan, waaraan onderzoeksinstellingen en projecten voor digitalisering van archieven en manuscripten deelnemen. De reconstructie van de geschiedenis van Štip blijft een open werkterrein, waar elk notarieel stuk, elke foto, elke teruggevonden naam nuance aanbrengt in of aanvult aan het onvolledige beeld waarover we beschikken. Net als voor andere Middellandse-Zeegemeenschappen waarvan de geschiedenis kon worden geschreven op basis van rabbijnse en gemeentelijke archieven — zoals de werken van Claire Rubinstein-Cohen over Sousse [Rubinstein-Cohen, 2011] —, stelt alleen het geduldige documentaire onderzoek ons in staat menselijke diepte te geven aan wat de Shoah-statistieken tot getallen herleiden.

De geschiedenis van de Joden van Štip volgt in miniatuur het traject van de Sefardische jodendom in de Balkan: een vestiging geboren uit Iberische ballingschap en Ottomaanse gastvrijheid, een lange continuïteit van handel en taal onder de glansrijke hegemonie van Salonique, vervolgens de omwenteling van Balkaanse nationalismen in de twintigste eeuw, en tenslotte de brute vernietiging in maart 1943. In enkele dagen werd een aanwezigheid van meer dan vier eeuwen uitgewist, zonder mogelijkheid van wedergeboorte.

Dit Groot Boek heeft geprobeerd deze geschiedenis in te stellen door eerlijk onderscheid te maken tussen wat onder vastgestelde archieven valt — de deportatie, de chronologie van 1943, het juridische kader van de Bulgaarse bezetting — en wat behoort tot waarschijnlijke reconstructie of overgedragen herinnering, wat de interne leven van een klein, weinig gedocumenteerde gemeenschap betreft. Štip verdient zijn plaats in de topografie van de verdwenen Joodse wereld: niet door de omvang van zijn overblijfselen, maar door de trouw die het herinneren vereist. Waar een gemeenschap was, blijft er een plicht van herinnering — en dit boek is daarvan een bescheiden steen.