Split

De joodse aanwezigheid in de regio Split begint niet met de huidige stad, maar met haar Romeinse voorgangster, Salona (tegenwoordig Solin), hoofdstad van de provincie Dalmatië en een van de belangrijkste commerciële havens van het Romeinse rijk aan de Adriatische Zee. Salona, tegenwoordig een voorstad van Split genaamd Solin, hoofdstad van de Romeinse provincie Dalmatië en een van de belangrijkste commerciële zeehavencentra van het Romeinse rijk aan de Adriatische Zee, bezit archeologische bewijzen van een gevestigde joodse gemeenschap in de 2de en 3de eeuw van onze era. Opgravingen hebben daar karakteristieke voorwerpen uit het oude joodse leven aan het licht gebracht. De Romeinen stichtten de stad Salona net ten noorden van het huidige Split in de 1ste eeuw, waar joodse handelaren en ambachtslieden zich vestigden; archeologische opgravingen hebben daar voorwerpen van joodse oorsprong ontdekt uit die periode, waaronder een hanger, keramische olielampen versierd met menorahs en een inscriptiefragment.

Deze Salonische gemeenschap maakte deel uit van het uitgebreide netwerk van joden in de Romeinse diaspora, verspreid langs de zee- en landroutes van het Rijk. Volgens encyclopedische bronnen bestond er in het nabijgelegen Salona (tegenwoordig Solin) in de 3de eeuw van onze era een joodse gemeenschap met een begraafplaats. Handelaren, ververs, leerwerkers: het sociaal-economische profiel van deze eerste Dalmatische joden komt overeen met dat van commerciële minderheden in het late Rijk, ingebed in de mediterrane uitwisselingen zonder een geïsoleerd blok te vormen.

De geschiedenis van Salona verandert in de 7de eeuw. Toen Salona in 641 door de Avaren werd verwoest, schijnen de joden zich te hebben teruggetrokken in het versterkte paleis van Diocletianus dat later de stad Split werd. De ZOST, joodse gemeenschap van Split, situeert deze verschuiving in een lange continuïteit: de stad Split bezit een lange geschiedenis van joodse aanwezigheid, daterend van de 7de eeuw, nadat het nabijgelegen Salona (tegenwoordig Solin) door de Avaren werd verwoest, waardoor een gemeenschap die daar sinds de 3de eeuw na Chr. bestond gedwongen werd te vluchten en bescherming zocht binnen het versterkte paleis van Diocletianus. De ruïne van een keizerlijke stad werd zo de geboorte van een nieuwe joodse aanwezigheid, niet langer beschermd door een stad, maar door een monument.

Het paleis van Dioclëtianus is geen decor: het is de matrix van de stad Split en de bakermat van haar middeleeuwse Joodse gemeenschap. De overlevenden van Salona, op zoek naar beschutting tegen invasies, vestigden zich binnen de machtige keizerlijke muren, en onder hen bevonden zich Joden wier geheugen zich tot in de steen heeft ingeschreven. Slechts enkele menorahs, gegraveerd op stenen blokken van het paleis van Dioclëtianus, getuigen van de vroege aanwezigheid van Joden in Split. Deze discrete maar welsprekende steengraffiti's zijn de zeldzame materiële sporen van een aanwezigheid waarvan de middeleeuwse archieven bijna niets hebben bewaard.

Ook de oude topografie van de stad bewaart het geheugen van deze vestiging. Volgens de gids voor Joods erfgoed in Europa wijzen substantiële indicaties erop dat al gauw een synagoge werd gebouwd in het zuidelijke deel van de nieuwe stad; inderdaad werd dit stadsdeel tot in de 16de eeuw door zijn inwoners « de Synagoge » genoemd. De toponiemzelf — een wijk aangeduid naar haar Joodse plaats van aanbidding — getuigt van de ouderdom en zichtbaarheid van de gemeenschap. Dezelfde bron herinnert ons echter aan de fragiliteit van de documentatie uit deze middeleeuwse eeuwen: de sporen ervan verdwijnen in de Middeleeuwen, de Joodse gemeenschappen van Dalmatië worden zelden genoemd in bewaarde teksten, en men spreekt van hen soms alleen in termen die de wijken van looiers en ververs aanduiden.

Dit hoofdstuk is een plaats van kruising: de mondelinge traditie en de toponiemen worden bevestigd door de gegraveerde menorahs en door de verspreide vermeldingen in registers. Aldus staat het eigendomsregister van de Kerk uit 1397 onder de eerste documenten die de stedelijke werkelijkheden evoceren waarin de Joodse aanwezigheid zich inschreef. De schaarste aan teksten betekent geen afwezigheid: zij weerspiegelt de discrete status van een gedulde minderheid, ingebed in het ambachtelijke weefsel van de stad, waarvan het geheugen zich eerder in straatnamen dan in officiële kronieken las.

De beslissende wending in de joodse geschiedenis van Split vindt plaats op het keerpunt van de 15e en 16e eeuw, toen de Iberische verbanningen duizenden sefaradische families op de oevers van de Middellandse Zee werpen. Deze vluchtelingen transformeerden een minimale middeleeuwse aanwezigheid in een gestructureerde en welvarende gemeenschap. De joodse gemeenschap groeide aanzienlijk in de late 15e en vroege 16e eeuw, toen golven van sefaradische joodse vluchtelingen Portugal, Spanje en Italië ontvluchtten tijdens de Inquisitie. Split, toen onder Venetiaans bewind, bood een relatief schuiloord aan deze ballingen die het Iberisch Schiereiland had verdreven.

In deze context werd de synagoge gebouwd die het symbool van de gemeenschap blijft. De synagoge werd in de westelijke muur van het paleis van Diocletianus gebouwd door Joden die voor de Inquisitie in Spanje en Portugal vluchtten. De meest aangenomen datum maakt het een van de oudste heiligdommen van het continent: gevestigd langs de nauwe steeg van Zidovski Prolaz („joods passage"), werd de synagoge van Split in 1510 gebouwd en wordt beschouwd als een van de oudste nog actieve synagogen in Europa. De gemeenschap voorzag zichzelf ook van een plaats van eeuwige rust: in 1573 werd een joods kerkhof goedgekeurd en aangelegd op de heuvel van Marjan, die boven de stad Split uittorent.

Deze sefaradische bevolking valt samen met de grote beweging van de Hispaans-Portugese diaspora die na 1492 de joodse kaart van de Middellandse Zee hertekende. Zoals historici van de westelijke sefaradische diaspora hebben aangetoond, reconstrueerden deze ballingen gemeenschappen met eigen instellingen, een Andalusische ritueel en een sterke culturele identiteit [Yosef Kaplan, An Alternative Path to Modernity]; hun traject was dat van een in ballingschap en identiteitsreconstrictie ontstane opkomende moderniteit [Yirmiyahu Yovel, The Other Within]. De geschiedenis van Split volgt deze algemene beweging zoals bestudeerd door Esther Benbassa en Aron Rodrigue voor de gehele Judeo-Spaanse wereld [Benbassa & Rodrigue, Sephardi Jewry]: een gemeenschap geboren uit de Iberische breuk, maar met kracht herbouwd op de oevers van de ontvangst.

De synagoge van Split is een van de zeldzame heiligdommen ter wereld die letterlijk in een Romeins monument is ingebouwd. Gebouwd in de dikte van de westelijke muur van het keizerlijk paleis, getuigt zij van de inventiviteit van een gemeenschap die, bij gebrek aan ruimte, van het antieke monument het kader van haar religieuze leven wist te maken. De synagoge van Split bevindt zich dus op de eerste verdieping van twee middeleeuwse huizen tegen deze muur, in de nauwe wijk die de naam droeg van Joodse passage.

Haar architecturale eigenaardigheid maakt haar, in de ogen van erfgoeddeskundigen, een uitzonderlijk mijlpaal. Genesteld langs het smalle steegje van Zidovski Prolaz (« Joodse passage »), de synagoge van Split, gebouwd in 1510, wordt beschouwd als een van de oudste nog werkende synagogen in Europa, uitsluitend gebouwd in de westelijke muur van het paleis van Dioclitianus. Erfgoedtellingen van Europese synagogen rangschikken haar onder de eerbiedwaardigste nog actieve Sefardische heiligdommen: ook bekend onder de naam oude synagoge, is de synagoge van Dubrovnik de oudste nog in gebruik zijnde Sefardische synagoge vandaag de dag; zij werd in 1352 gesticht, maar kreeg pas in 1408 juridische status in de stad — wat Split, met zijn stichting in 1510, in de kopgroep van actieve heiligdommen plaatst, naast haar buurvrouw uit Ragusa.

Rond de synagoge organiseerde zich een Joodse wijk waarvan het religieuze en gemeenschappelijke leven werd geanimeerd door gerenommeerde rabbijnen. De verbindingen tussen de Dalmatische gemeenschappen waren nauw, en sommige wijzen dienden om beurten verschillende steden: zo diende de rabbijn Jacob Pardo (kleinzoon van rabbijn David Pardo uit Sarajevo), begraven op de Joodse begraafplaats van Dubrovnik, de gemeenschappen van Ragusa en Spalato (Split). De circulatie van rabbijnen en geleerden tussen Split, Dubrovnik, Sarajevo en Venetië tekent een coherent Adriatisch Sefardisch netwerk, waar lokale trouw zich combineerde met een toebehoren tot dezelfde Joods-Spaanse beschaving [Attias (dir.), Les Sépharades et l'Europe].

De late zestiende eeuw zag Split promoveren tot een groot commercieel distributiecentrum van de Adriatische Zee, en deze bevorderding dankt veel aan het initiatief van een Portugees-joodse koopman. Een van de meest opvallende figuren van deze periode was Daniel Rodrigo (Rodriguez), een rijke judeo-Portugese koopman die onderdak vond in Split; nadat hij de speciale toestemming had verkregen om binnen de muren van het paleis te wonen, bouwde hij daar een imposante woning voor zijn familie. Deze uitzonderlijke toestemming, in een stad waar de joodse status streng was gereglementeerd, toont het strategische belang aan dat Venetië aan de man en zijn projecten toekende.

Het grote ontwerp van Rodrigo was Split tot landhaven van de handel tussen het Ottomaanse Rijk en de Republiek Venetië te maken, door de gevaarlijke scheepvaart in het zuiden te vervangen door een beter beveiligde route. Daartoe ontwierp hij de noodzakelijke infrastructuur voor een transitohaven. Hij zette meerdere ontwikkelings projecten in gang, waaronder een lazaret (infirmerie), en slaagde erin zijn tijdgenoten ervan te overtuigen de landroute door de bergen te geven de voorkeur boven de scheepvaart ten zuiden van Split naar Turkije. Het lazaret, verplichte quarantaine voor goederen uit het Oosten, werd het kloppende hart van de Spalatijnse handel en trok in zijn kielzog een groeiend aandeel van het karavaan verkeer van de Balkan.

Deze rol van bemiddelaar tussen de rijken illustreert een economische functie die kenmerkend is voor de Sefardische Joden van de Adriatische Zee en de Oostelijke Middellandse Zee, christelijke en Ottomaanse markten verbindend via de bemiddeling van familie- en geloofsnetwerken [Benbassa & Rodrigue, Sephardi Jewry]. De westerse Sefardische diaspora heeft zich vaak staande gemaakt door internationale handel en mobiliteit, waardoor een eigen weg naar economische moderniteit werd gesmeed [Kaplan, An Alternative Path to Modernity]. Onder de impuls van Rodrigo bevond de kleine gemeenschap van Split zich zo in het centrum van een commercieel apparaat dat ver buiten de grenzen van de stad reikt, en haar gouden handelsperiode zorgde voor een blijvende welvaart en erkenning van de joodse aanwezigheid.

Na meer dan vier eeuwen van relatief beschermde bestaan onder Venetiaans en later Oostenrijks gezag, onderging de joodse gemeenschap van Split in de twintigste eeuw de zwaarste beproevingen van haar geschiedenis. De Tweede Wereldoorlog stortte Dalmatië in het geweld van bezettingen, en het lot van de Joden van Split was eerst dubbelzinnig, vervolgens tragisch. Onder de Italiaanse bezetting van 1941 tot 1943 ondergingen de Joden van Split aanvankelijk minder strenge vervolging dan die in gebieden onder nazi-controle. De Italiaanse administratie, hoewel discriminatoire maatregelen toepaste, vertraagde lang de overdracht van Joden aan de Duitse en Ustasja-autoriteiten, waardoor Split een voorlopig toevluchtsoord werd voor vele vluchtelingen uit elders in bezet Joegoslavië.

De Italiaanse capitulatie van september 1943 verbrak dit respijt abrupt. De intocht van Duitse troepen stelde de gemeenschap bloot aan invallen, deportaties en systematische vervolgingen die het Joegoslavische jodendom decimeerden. Het materiële erfgoed zelf werd getroffen, en de begraafplaats van Marjan, een geclassificeerd cultureel monument, draagt nog steeds de littekens van deze geschiedenis: op een schilderachtige bosrijke helling boven de stad, omgeven door een muur en poort, is de begraafplaats aangewezen als cultureel monument, maar het onderhoud ervan is niet goed. Deze plaats bewaard een aanzienlijk grafmonumentaal erfgoed: de ongeveer 700 grafstenen die er overeind staan vormen een van de rijkste Sefardische epigrafische verzamelingen van de oostelijke Adriatische kust.

Ondanks de demografische ineenstorting van de Shoah verdween de gemeenschap van Split niet. De synagoge van de joodse passage blijft in werking, een rituele continuïteit van meer dan vijf eeuwen perpetuerend. Vandaag de dag blijft zij, volgens erfgoedregisters, een van de oudste nog in gebruik zijnde Sefardische synagogen; gelegen in het hart van het paleis van Diocletianus, is de synagoge een getuigenis van de veerkracht en duurzame geest van de joodse gemeenschap van Split. De huidige joodse gemeenschap, de ZOST, onderhoudt deze plaats en deze herinnering, waardoor Split een levend schakeltje in de lange Sefardische diaspora-keten wordt.

De joodse geschiedenis van Split ontvouwt zich als een lange continuïteit geweven uit onderbrekingen en hergeboortes. Van kooplieden in het romeinse Salone tot sefardische vluchtelingen van de zestiende eeuw, van de synagoge ingebouwd in de muur van Diocletianus tot de handelskaravanen van Daniel Rodriga, de joodse aanwezigheid in Dalmatië wist constant van tegenslagen een matrix van wederopbouw te maken. Elk ramp — de vernietiging van Salone door de Avaren, de Iberische verdrijvingen, de Shoah — werd gevolgd door een nieuw begin, alsof de keizerlijke steen die de eerste vluchtelingen had onderdak gegeven, aan de gemeenschap iets van haar eigen blijvendheid had doorgegeven.

Dit Groot Boek heeft willen aantonen dat Split niet slechts een merkwaardig erfgoed is, maar een samenvatting van de mediterrane sefardische geschiedenis: de ontmoeting van een oud romaans fonds en een Spaans-Portugese inenting, de handelsbemiddeling tussen christenheid en islam, de rituele trouw door de eeuwen heen gehandhaafd. De levende synagoge van Zidovski Prolaz, de begraafplaats van Marjan en de menorahs gegraveerd in het keizerpaleis vormen tezamen een palimpsest waarin, in watermerk, het gehele avontuur van de joodse diaspora's van de Adriatische Zee leesbaar is. Waar de archieven zwijgen, spreken steen en traditie voort — en het is aan deze stem, tussen geheugen en geschiedenis, dat het onderhavige werk heeft getracht recht te doen.