Shaqqah (Chaqqa)

De Hauran is een vulkanische regio in het zuiden van het huidige Syrië, verlengd naar het zuiden door de Golan en het noorden van Jordanië. Het uiterlijk ervan wordt bepaald door basalt: het zwarte, dichte en duurzame steen maakte daar een bijzondere architectuur mogelijk waarin hout, zeldzaam, werd vervangen door basalten platen en balken, monolithische deuren en plafonds met opeengestapelde platendaken. Deze bouwwijze, basalt kantelbouw genoemd, verklaart de opmerkelijke conservering van de antieke gebouwen in de regio, waarvan die van Chaqqa tot de beroemdste behoren.

Aan de grenzen van de grote rijken werd de Hauran achtereenvolgens gedomineerd door hellenistische koninkrijken, door het Nabatese koninkrijk waarvan Bosra een hoofdstad was, en vervolgens opgenomen in het Romeinse Rijk bij de annexatie van Nabatea in 106 na onze jaarrekening, onder Trajanus, om de provincie Arabië te vormen. De regio kende toen een landbouwprosperiteit — de tarwe uit de Hauran voedde de steden en het leger — die zich vertaalde in een opbloeien van steden in de IIᵉ en IIIᵉ eeuw, gevolgd door een intensieve christianisering in de Byzantijnse periode, gekenmerkt door de bouw van talrijke kerken en kloosters.

Deze geschiedenis van kruispunt is essentieel om de Joodse aanwezigheid in de Hauran te begrijpen. De nabijheid van Judea en Galilea, het bestaan van handelsroutes die Arabië, Mesopotamië en de Middellandse Zee met elkaar verbonden, en de verspreiding van Joodse gemeenschappen in heel het Romeinse Oosten na de verwoesting van de Tweede Tempel in 70 en na het mislukken van de opstand van Bar Kokhba in 135, maken de vestiging van Joodse groepen in deze perifere regio's aannemelijk. De oosterse diaspora, dicht in Babylonië en Syrië, verspreidde zich ruim in het platteland en de gehuchten. Het is in dit algemene kader dat de Joodse aanwezigheid in Chaqqa betekenis krijgt, als een punt onder andere van een verspreide zaaing waarvan de archeologie slechts fragmenten oplevert.

De identificatie van Chaqqa met het antieke Saccaea berust op toponymische en epigrafische gegevens die geleerden uit de 19de en 20ste eeuw geleidelijk hebben vastgesteld, niet zonder onzekerheidsmarge. Volgens de geleerde traditie zou de plaats tot stad zijn verheven en omgedoopt tot Maximianopolis ter ere van keizer Maximianus, collega van Diocletianus in het tetrarchische systeem dat eind 3de eeuw werd ingesteld. Deze administratieve bevordering zou getuigen van het belang dat de nederzetting destijds had verworven.

De overblijfselen van Chaqqa bevestigen deze status: de plaats bewaart monumentale basaltgebouwen, met name een uitgestrekt gebouw dat reizigers vaak als "paleis" of "kaïsariyeh" hebben aangeduid, evenals structuren die als funeraire torens, thermae en basilieken worden geïnterpreteerd. Deze monumenten, beschreven door Europese verkenners die door de Hauran reisden, getuigen van een ontwikkelde stedelijke levensduur in de late Oudheid. In de Byzantijnse periode werd Chaqqa een christelijk centrum met kerken en, volgens meerdere autoriteiten, zetel van een bisdom.

Het is belangrijk op te merken dat de precieze gebeurtenisgeschiedenis van de plaats gebrekkig blijft. Antieke literaire bronnen vermelden haar zelden; het gros van wat we ervan weten, komt voort uit archeologie en epigrafen, disciplines die materiële gegevens opleveren maar weinig doorlopende verhaal. Dit is waarom de status "Waarschijnlijk" geschikt is voor dit hoofdstuk: de chronologische structuur is aannemelijk en coherent met wat men van de Hauran weet, maar berust op reconstructies eerder dan op rijke narratieve documentatie. De stad die de ruïnes onthullen, was een welvarende nederzetting uit de laat-Romeinse en Byzantijnse periode, ingebed in het netwerk van steden in de Hauran, noch helemaal groot noch verwaarloosbaar.

Het hart van de kennisgeving die dit Grote Boek grondvest, is het bestaan van een oude Hebreeuwse inscriptie te Chaqqa. Dit document — of liever gezegd, de vermelding ervan in de wetenschappelijke literatuur — is wat de plaats expliciet aan de joodse geschiedenis verbindt. Het is nodig om precies de reikwijdte en grenzen ervan te meten.

Een inscriptie in de Hebreeuwse taal of in Hebreeuwse karakters, gevonden in een plaats in de Hauran, vormt een directe aanwijzing van joodse aanwezigheid. In tegenstelling tot een eenvoudige theofore naam of een dubieux iconografisch motief, getuigt het gebruik van het Hebreeuws — liturgische en identitaire taal van het jodendom — zonder enige twijfel van een joodse context: synagogale inwijding, grafschrift, votatieve of vrome formule. In de late oudheid gebruikten joodse gemeenschappen in het Oosten regelmatig het Aramees en het Grieks in het dagelijkse leven, maar reserveerden het Hebreeuws voor heilige en gedenkwaardige doeleinden. Zo'n vondst te Chaqqa suggereert dus dat een joodse groep daar woonde of een plaats van aanbidding bezocht, op een moment dat, gezien het gebrek aan bekende paleografische precisie, zich waarschijnlijk tussen de 3de en 6de eeuw situeert.

Dit is waar het archief en de herinnering elkaar beantwoorden, wat het register van « Kruispunt » rechtvaardigt. Enerzijds is de gegraveerde steen een materieel feit, een object dat de epigrafist dateert en ontcijfert. Anderzijds draagt deze steen een gedenkwaardige lading: het is het overblijfsel van een gemeenschap die wilde inscrijven, in de taal van de traditie, een spoor van haar geloof of haar doden. Zoals Yerushalmi aantoonde, onderhoudt het jodendom een bijzondere verhouding tot herinnering, waar inscriptie en naam waardevol zijn tegen vergetelheid [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. De inscriptie van Chaqqa is dus tegelijk een archiefgegeven en een daad van herinnering.

Evenwel, de eerlijkheid gebiedt erkenning van de grenzen van dit getuigenis. Het is, volgens de kennisgeving zelf, geïsoleerd: één document, waarvan de datering, de precieze inhoud en de ontdekkingscontext niet met zekerheid in de beschikbare documentatie zijn weergegeven. Men kan niet, op grond van een enkel epigraf, concluderen tot het bestaan van een talrijke en gestructureerde gemeenschap. De status « Waarschijnlijk » dringt zich op: de joodse aanwezigheid te Chaqqa wordt in principe door de steen bevestigd, maar haar omvang en duur blijven gissingen.

Om betekenis te geven aan de inschriptie van Chaqqa, moet men deze terugplaatsen in het groter geheel van de joodse aanwezigheid in Zuid-Syrië en de aangrenzende regio's tijdens de Late Oudheid. De rabbijnse bronnen, de synagogale overblijfselen en de verspreide inschripties schetsen een joods landschap dat ver buiten de grenzen van Judea-Palestina uitreikt.

De Golan, onmiddellijk ten westen van de Hauran gelegen, heeft talrijke overblijfselen van oude synagogen opgeleverd, wat een dichte joodse landbouwbevolking in de Romeinse en Byzantijnse periodes aantoont. Verder naar het zuiden was de regio van de Batanea en de Hauran, volgens antieke historici, een vestigingsplaats van joodse bevolkingsgroepen: Flavius Josephus vermeldt de vestiging door koning Herodes van joodse kolonisten uit Babylonië in de Batanea, belast met het beveiligen van wegen tegen bandieten. Deze kolonisatie, op het knibbunt van de christelijke era, kon een blijvend nageslacht in de streek achterlaten. Dus zou de aanwezigheid van Joden in de Hauran geen anomalie zijn, maar een voortzetting van een oude en gedocumenteerde bezetting.

De joodse diaspora van het Romeinse Oosten vormde een levendig netwerk, verbonden met het Land Israël door bedevaart, studie en het gezag van de patriarch dan wel de academieën. Plattelandse en stedelijke gemeenschappen onderhielden synagogen, beoefenden hebreeuws recht en handhaafden de heilige taal in het cultus. Deze cultuur van overdracht, waarin tekst en wet de centrale rol vervullen, is door gelijktijdse denkers van het jodendom als het fundamentele kenmerk van een volk geanalyseerd dat zich minder door een grondgebied dan door trouw aan het woord bepaalt [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis heeft evenzo onderstreept hoe het joods denken wortelt in een ervaring van verstrooiing en verlangen, waarbij ballingschap plaats van zin en niet alleen van verlies wordt [Abécassis, La pensée juive. Du désert au désir, 1987].

In deze context wordt de inschriptie van Chaqqa duidelijk: zij is niet het teken van een uitzonderlijke aanwezigheid, maar de momentopname van een veel groter regionaal fenomeen, waarvan de archeologie slechts fragmentarische sporen bewaart. De status "Waarschijnlijk" weerspiegelt deze gevolgtrekking: wij redeneren per analogie en per regionale samenhang, uitgaande van convergerende maar verspreide aanwijzingen.

De kennis van Chaqqa en zijn oudheden dankt veel aan Europese ontdekkingsreizigers die vanaf de 19e eeuw het moeilijk toegankelijke Hauran doorkruisten. Deze reizigers, vaak oriëntalisten, geografen of missionarissen, tekenden de ruïnes op, kopieerden de inscripties en publiceerden hun waarnemingen, waarmee zij de grondslagen legden voor de epigrafie en archeologie van de regio.

De grote epigrafische verzamelingsprojecten — in de eerste plaats de corpora van Griekse en Latijnse inscripties uit Syrië, gevolgd door gespecialiseerde verzamelingen gewijd aan de Hauran en de Jabal al-Druze — systematiseerden dit werk. Het was in het kader van deze opmerkingen dat de Joodse inscripties uit Zuid-Syrië, in minderheid onder een massa aan heidense en christelijke teksten, werden opgemerkt en in het dossier van de Joodse geschiedenis van de regio opgenomen. De Hebreeuwse inscriptie van Chaqqa behoort tot deze categorie: zij werd geïdentificeerd dankzij de geduldige lezing van stenen die verspreid in de ruïnes lagen en in latere constructies hergebruikt waren.

Dit heronderdekkingsproces illustreert de manier waarop de Joodse geschiedenis van het Oosten zich uit verspreide fragmenten samengesteld, geduldig verzameld. De Encyclopaedia Judaica, die de plaatsen met sporen van Joodse aanwezigheid heeft geregistreerd, past in deze geleerde traditie van inventarisatie en synthese, stellende de lezer een cartografie van de geattesteerde aanwezigheden voor [Encyclopaedia Judaica]. De werkwijze is cumulatief: elke inscriptie, elk spoor van een synagoge draagt bij tot een groter beeld dat geen enkel narratief document verschaft. De methode zelf valt onder wat Colette Sirat, naar aanleiding van filosofische teksten, noemde de aandachtige lezing van manuscripten en materialen, het enige wat in staat is een verspreide kennis terug te geven [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge selon les textes manuscrits et imprimés, 1983].

Dit hoofdstuk heeft de status « Vastgesteld » omdat het betrekking heeft op een verifieerbare documentaire werkelijkheid: het bestaan van de epigrafische corpora, het werk van de ontdekkingsreizigers, de samenstelling van de referentiecatalogus. Het is de methodologische basis waarop alles wat over Chaqqa gezegd kan worden, steunt.

Wat moet je doen met een unieke inscriptie? De vraag, die aanvankelijk epigrafisch lijkt, is in werkelijkheid historiografisch en spiritueel van aard. Chaqqa biedt geen joodse gemeenschap die door continue archieven is gedocumenteerd, noch een synagoge die met zekerheid is opgegraven, noch rabbijnse teksten die haar uitdrukkelijk noemen. Het biedt een steen — en de stilte die eromheen hangt.

Deze stilte is niet leeg. Het is de stilte van alles wat niet bewaard is gebleven: de mannen en vrouwen die deze inscriptie uitsneden of lazen, hun gebeden, hun ambachten, hun verbanden met de gemeenschappen in de Golan en Bashan. De historicus van het jodendom staat hier voor de normale toestand van zijn werk: een aanwezigheid reconstrueren op basis van één enkel bewijs, zonder toe te geven aan noch buitensporige reconstructie noch ontmoediging. In deze zin is dit hoofdstuk expliciet conjecturaal: het stelt de hypothese als zodanig aan de orde en geeft de inferenties ervan niet voor zekerheden uit.

Het hedendaagse joodse denken biedt hulpmiddelen om in deze stilte te verblijven. Emmanuel Levinas, wiens verankering in de hebreeuwse bron door Catherine Chalier is onderzocht, heeft van het spoor een belangrijk concept gemaakt: het spoor is wat een passage aangeeft zonder deze aanwezig te maken, wat verwijst naar een voorbij dat men niet kan hervatten [Chalier, La trace de l'infini, 2002]. De inscriptie van Chaqqa is precies een spoor in deze sterke zin: zij getuigt van een joodse passage in de Hauran, zonder ons het gezicht van degenen die voorbijgingen te geven. Evenzo herinnert de meditatie van Marc-Alain Ouaknin over het boek en zijn uitwissing eraan dat de joodse traditie van interpretatie zoveel leeft als van bewaring, en dat het fragment om commentaar vraagt in plaats van opvulling [Ouaknin, Le livre brûlé, 1986].

Aldus antwoorden geheugen en archief elkaar een laatste keer, in een regime van kruising: de steen (archief) wordt drager van een geheugen (interpretatie), en de lezer van het Grote Boek wordt uitgenodigd niet om af te sluiten, maar om in te zamelen. Isaiah Berlin, spiegelend op de joodse toestand, noteerde hoezeer de identiteit van een verspreid volk uit dergelijke fragiele draden is geweven, doorgegeven herinneringen en eigenzinnige trouwen [Berlin, Drie essays over de joodse toestand, 1973]. Chaqqa, met zijn eenzame inscriptie, is een van deze draden.

Aan het einde van deze route verschijnt Chaqqa als een convergentiepunt tussen een geografie — de Hauran van basalt, grondgebied van kruispunten en landbouwrijkdom —, een stadsgeschiedenis — de antieke Saccaea geworden Maximianopolis en later christelijk centrum — en een fragment van joodse geschiedenis: de hebreeuwse inscriptie die, alleen, de plaats uitdrukkelijk verbindt met de joodse wereld van de late Oudheid. Dit getuigenis is geïsoleerd maar belangrijk, precies zoals de aanvankelijke beschrijving stelde.

Wat dit Grote Boek heeft willen aantonen, is dat dit fragment niet wees is. Teruggeplaatst in de regionale context — de aangetoonde joodse aanwezigheid in de Golan, Batanaea en Zuid-Syrië, de oude vestiging van joodse kolonisten door Herodes, de dichtheid van de oosterse diaspora — wordt het het samenhangende teken van een veel groter fenomeen, waarvan de archeologie slechts uitsteeksels blootlegt. De joodse aanwezigheid in Chaqqa wordt dus waarschijnlijk in beginsel, hoewel onbepaald in omvang en duur.

Het blijft dat het essentiële omgeven blijft door stilte. We kennen noch de naam, noch het aantal, noch het lot van de Joden van Chaqqa. Tegenover deze grens aanvaardt de historicus van het judaïsme de houding die zijn eigen traditie hem leert: het spoor verzamelen, het geheugen eerbiedigen, tegen vergetelheid weerstand bieden zonder uit te vinden wat de bronnen verzwijgen. Chaqqa treedt dan in het Grote Boek niet in als een volledig gedocumenteerde gemeenschap, maar als een trouw bewaarde spoor — een plaatsnaam waarin het Hebreeuws in het zwarte basalt van de Hauran werd gegraveerd, en waar, tegen de uitwissing van de tijd, iets voortduurt.