Sandersleben

Sandersleben is een plaats van oude vestiging. Volgens het historische repertorium van lokaliteiten gaat de eerste vermelding terug tot 1046, de stedelijke vorming nabij een kasteel van de vorsten van Anhalt na 1300, de verlening van stadsstatus in 1340, en de attestatie van een raad in 1386 [Stadtbücher / Geschichtliches Ortsverzeichnis]. Dezelfde bron préciseert dat de stad een beperkte lagere jurisdictie over een deel van de huizen had, en in 1603 overging naar Anhalt-Dessau [Stadtbücher].

Een regionaal kroniek biedt een gedetailleerde etymologie en prehistorie: volgens haar naam zou Sandersleben zijn ontstaan tijdens een expansie van de Angelen en Warnen in de 4e eeuw, eerst als geïsoleerde hoeve, waarschijnlijk een vorstelijk domein, en talrijke archeologische overblijfselen getuigen van een ononderbroken bevolking van de Wipper-vallei sinds het Neolithicum [Arnstein-Harz]. Dezelfde notitie herinnert eraan dat de plaats, geworden middeleeuws dorp, voor het eerst werd vermeld in 1046 in een oorkonde van koning Hendrik III onder het gezag van de Wettin, en dat een document uit 1293 tamelijk laat het bestaan van een kerk in Sandersleben bewijst [Arnstein-Harz].

De positie van de stad was bepalend voor haar economisch lot. Gelegen aan de Wipper, werd Sandersleben een knooppunt van de spoorweglijnen van de staat Berlijn–Nordhausen en Halle–Clausthal-Zellerfeld [Deutsche Schutzgebiete], het netwerk werd in 1871 geopend volgens de spoorwegdocumentatie [Wikipedia, station Sandersleben]. De industriële bloei volgde op deze integratie: met de bouw van de suikerfabriek in 1850 en de Ludwigshütte in 1861/62, begon de industrialisering [Arnstein-Harz]. Op administratief vlak was het verloop grillig: hoewel enige tijd behorend tot het vorstendom Anhalt-Dessau, werd de plaats reeds in 1863 opgenomen in het district Bernburg in het vorstendom Anhalt, dat in 1918 Vrijstaat Anhalt werd; de tweede territoriale hervorming van de DDR in 1952 voegde het in bij het district Hettstedt in het arrondissement Halle [Tenhumberg Reinhard]. Dezelfde bron voegt eraan toe dat Sandersleben vervolgens werd toegewezen aan het district Mansfelder Land, dat in 2007 werd opgenomen in het arrondissement Mansfeld-Südharz, en dat na een langdurige juridische geschil de stad opnieuw, sinds 30 juni 2007, het toevoegsel « Anhalt » kon dragen [Tenhumberg Reinhard].

De Joodse aanwezigheid in Sandersleben werd in het laatste kwart van de 17e eeuw gevestigd. De Joodse gemeenschap van Sandersleben, die sinds 1693 voortdurend groeide, beschikt al snel over haar eigen synagoge, een school en een begraafplaats [Arnstein-Harz]. De evangelische Kerk van Anhalt situeert de geboorte van de gemeenschap ook in het midden van de 17e eeuw [Landeskirche Anhalts].

Deze gemeenschap kende een opmerkelijke groei gezien de grootte van de stad. In 1794 bedroeg het aandeel in de bevolking meer dan 10 % [Arnstein-Harz], een cijfer dat wordt bevestigd door de Wikipedia-vermelding: de Joden, die in 1794 al tien procent van de bevolking van Sandersleben uitmaakten, ontvingen naast een begraafplaats en hun eigen school een synagoge in 1829/30 dankzij hertogelijke steun [Wikipedia]. Volgens de documentatie verspreid door de regionale Kerk werkten vooraanstaande Joodse geleerden in Sandersleben; in de loop van de 19e eeuw nam het aantal — dat ooit meer dan 180 leden had bereikt — af [Landeskirche Anhalts]. De portal van Joodse gemeenschappen bevestigt dit hoogtepunt: de Israëlitische gemeenschap telde in haar bestaan het grootste aantal van haar leden, waarbij het aandeel Joodse bevolking van Sandersleben meer dan 10 % vertegenwoordigde [jüdische-gemeinden.de / Alicke].

De welvaart van de stad, waaraan Joodse kooplieden actief bijdroegen, bezorgde haar een suggestieve bijnaam. Sandersleben was in die tijd een belangrijk handelscentrum, in de volkstaal « Klein-Leipzig » (het kleine Leipzig) genoemd [Arnstein-Harz], een echo van de grote beurzenmetropool dichtbij, waar Joodse kooplieden zelf al rond 1600 in groot aantal waren geattesteerd op de Leipziger beurzen, ondanks de beperkingen die door het magistraat waren opgelegd [jüdische-gemeinden.de, Leipzig].

Dit is waar de historische originaliteit van Sandersleben ligt: dit kleine stadje in Anhalt was aan de grens van de achttiende en negentiende eeuw een echt kruisbestuivingscentrum van joodse geleerden en hervormers, van wie verscheidenen behoren tot de vooraanstaande figuren van de Haskalah en het gereformeerde judaïsme.

Het portaal van joodse gemeenschappen schetst een treffend panorama van dit intellectuele centrum. De beroemde talmudische meester Joachim Heinemann (1747-1828) — bijgenaamd Rabbi Meinster — onderhield in Sandersleben een particuliere joodse school met kostschool; zijn zoon Jeremias Heinemann (1778-1855) was later lid van het « Consistoire royal westphalien des Israélites » in Kassel [jüdische-gemeinden.de / Alicke]. Dezelfde bron vervolgt: een ander zoon, rabbijn Carl Heinemann, bracht de beweging voor joodse hervorming in Zweden aan het licht, terwijl Joseph Wolf (1762-1826), geboren in Dessau, de oprichter was van de talmudische school van Sandersleben [jüdische-gemeinden.de / Alicke]. De loopbaan van Carl Heinemann wordt bevestigd door een naslagwerk: Heinemann, Carl, doctor, geboren in 1802 in Sandersleben, Anhalt, overleden in 1868 in Göteborg, Zweden [Rabbinerhandbuch, Steinheim-Institut].

De rol van Joseph Wolf in de geschiedenis van de joodse pers en prediking in de moderne tijd verdient hervorming. Hij was medeuitgever van het eerste joodse tijdschrift in het Duits, en naar men zegt was hij degene die de eerste preek in het Duits zou hebben gehouden [jüdische-gemeinden.de / Alicke] — een bijzonderheid die wordt medegedeeld met de voorzichtigheid van een traditie (« naar men zegt »). Ten slotte bracht de gemeenschap twee grote pedagogen voort van de joodse school van Dessau: de twee onderwijzers Moses Philippson (1775-1814) en Gotthold Salomon (1784-1862), die aan de joodse school van Dessau onderwezen, waren afkomstig uit Sandersleben [jüdische-gemeinden.de / Alicke]. Gotthold Salomon zou een van de beroemdste gereformeerde predikers van het negentiende-eeuwse Duitsland worden, en de familie der Philippsons zou Ludwig Philippson voortbrengen, de toekomstige grote architect van het liberale judaïsme.

De geschiedenis van de gemeenschappelijke gebouwen van Sandersleben leest als een materiële kroniek van een geloof. Volgens de portal van joodse gemeenten moest een synagoge rond 1745 worden gebouwd; omdat het gebouw door de autoriteiten als versleten werd verklaard, hield de gemeente haar diensten in privévertrekken, en in december 1830 kon de joodse gemeente van Sandersleben haar nieuwe gebouw inwijden op de hoek van de Kanalstraße en de Kiethof [jüdische-gemeinden.de / Alicke]. Dezelfde bron benadrukt de vorstelijke steun en de hervormde oriëntatie: de vorst, hertog Leopold Friedrich van Anhalt-Dessau (1794-1871), droeg substantieel bij aan de financiering van de bouw met een gift van 800 thalers, en tijdens de inwijdingsceremonie klonken Duitse en Joodse gezangen — een teken dat de gemeente zich aansloot bij de hervormde ritus [jüdische-gemeinden.de / Alicke]. Wikipedia bevestigt de datering en de vorstelijke oorsprong van de steun: de synagoge werd in 1829/30 voltooid met hertogselijke hulp [Wikipedia].

Wat de begraafplaatsen betreft, maken bronnen onderscheid tussen een oude en een nieuwe begraafplaats. Rond 1730 bestond er al een oude joodse grafplaats in de stad, in de buurt van de Bergstraße; ook de beroemde rabbijn Meinster werd daar begraven, de laatste begrafenis vond plaats in 1865, en het kerkhof werd in 1940 gelijk gemaakt [Landesverband Jüdischer Gemeinden]. Voor de nieuwe begraafplaats stelt dezelfde bron: in 1852 stelde de hertog van Anhalt een halve akker grond beschikbaar voor de aanleg van een nieuwe joodse begraafplaats, gelegen aan de rand van de stad, ook in de Bergstraße, die in 1923/24 werd geschonden [Landesverband Jüdischer Gemeinden].

Deze nieuwe begraafplaats vormt vandaag de enige tastbare spoor van deze geschiedenis. De enige authentieke getuigenis van de joodse geschiedenis van Sandersleben is vandaag het terrein van ongeveer 400 m² van de (nieuwe) joodse begraafplaats van de Bergstraße, omgeven door een muur, met ongeveer 50 graven [jüdische-gemeinden.de / Alicke]. Wikipedia bevestigt het voortbestaan van dit overblijfsel: in 2012 bevatte de joodse begraafplaats nog altijd 50 graven [Wikipedia].

Opgemerkt zij dat Sandersleben ook deel uitmaakte van een breder regionaal netwerk: de naburige gemeente Eisleben bracht verschillende plaatsen samen, en volgens de documentatie van de synagoge van Eisleben bracht de gemeente Eisleben, Hettstedt, Gerbstedt, Sangerhausen, Schraplau en Sandersleben samen [Synagoge Eisleben], getuigenis van de banden tussen de joodse steden in het land Mansfeld en Anhalt.

De hoogtepunt van de gemeenschap, bereikt rond 1794, werd gevolgd door een lange teruggang. Industrialisatie en de aantrekkingskracht van grote steden zogen een steeds mobielere Joodse bevolking naar Halle, Magdeburg of Leipzig ; zo nam in de loop van de negentiende eeuw het aantal leden, dat ooit meer dan 180 had overschreden, af [Landeskirche Anhalts]. De sluiting van de oude begraafplaats, waarvan de laatste begrafenis in 1865 plaatsvond, markeert reeds deze stagnatie [Landesverband Jüdischer Gemeinden]. De ontheiliging van de nieuwe begraafplaats in 1923/24 kondigde reeds in het interbellum de opkomst aan van een vijandschap die spoedig zou losbreken [Landesverband Jüdischer Gemeinden].

Het slottoneelstuk was brutaal. De nieuwe synagoge van Sandersleben, opgericht in 1829/30 met hertogelijke hulp, werd in 1938 door de nationaalsocialisten vernietigd ; in 1939 bestond de Joodse gemeenschap niet meer [Arnstein-Harz]. Wikipedia verduidelijkt het verloop en de afloop : onder het nationaalsocialistisch regime kreeg Sandersleben een plattelandshuis voor vrouwenvorming ; bij de Kristallnacht van 1938 werd de synagoge in brand gestoken en vervolgens geslecht, en na het vertrek van de laatste Joodse familie uit de stad in 1939, werd Sandersleben ook als « judenrein » beschouwd [Wikipedia]. Het lot van de grafmonumenten vergezelde deze vernietiging : in 1940 werd de oude begrafenisplaats gelijk gemaakt [Landesverband Jüdischer Gemeinden].

Het einde van de oorlog trof de stad zelf : op 11 april 1945 vond een bombardement op de plaats plaats, dat 39 slachtoffers maakte [Wikipedia]. Een documentaire bron bewaart het spoor van deze donkere jaren : aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stelden verschillende ondernemingen en instellingen van de plaats een « oorlogschroniek » op die bepaalde gebeurtenissen documenteerde [Wikipedia], waardevol materiaal voor historici die zich vandaag op de microgeschiedenis van de vervolging toeleggen.

Fysiek verdwenen, de joodse gemeenschap van Sandersleben is sinds enkele jaren onderwerp van actief herinneringswerk. Op 9 november 2023, ter gelegenheid van de herdenking van de Kristallnacht, maakte de stad een sterk gebaar. Volgens de Evangelische Kerk van Anhalt vond op 9 november om 15 uur een nieuwe gedenkplaats plaats op de locatie van de voormalige synagoge van Sandersleben, met de onthulling van een gedenksteen [Landeskirche Anhalts].

Wat opvalt in deze gebeurtenis, is de burgerlijke en pedagogische dimensie ervan, waarbij generaties en instellingen worden samgebracht. Hieraan namen deel onder meer leerlingen van het Humboldt-gymnasium van Hettstedt vergezeld van hun godsdienstlerares Ines Voigt, de staatssecretaris voor Cultuur van de kanselarij van Saksen-Anhalt Sebastian Putz, de staatssecretaris van het ministerie van Binnenlandse Zaken Klaus Zimmermann, de burgemeester van de bestuurlijke gemeenschap Arnstein Janet Klaus, en de burgemeester van de plaats Sandersleben Nina Stähle [Landeskirche Anhalts]. Deze herdenking maakte deel uit van een breder regionaal initiatief, uitgevoerd in samenwerking met de nabijgelegen stad Radegast, waar een gedenksteen aan het publiek werd overhandigd om, in het park van de begraafplaats van Radegast, het herinnering aan joodse medeburgers in stand te houden [Landeskirche Anhalts].

Bij dit herinneringswerk komt de bewaring van archieven. Duitse bronnen verwijzen regelmatig naar de referentie-synthese van Klaus-Dieter Alicke over de geschiedenis van joodse gemeenschappen in het Duitstalige gebied [jüdische-gemeinden.de], terwijl documentaire fondsen buiten de Atlantische Oceaan worden bewaard: het Center for Jewish History vermeldt archieven van verschillende joodse gemeenschappen verzameld door Jacob Jacobson, onder welke Sandersleben voorkomt [Center for Jewish History]. Het Stadtmuseum Sandersleben en de bewaarde foto's van de joodse begraafplaats vullen dit overdrachtsapparaat aan [jüdische-gemeinden.de / Alicke].

De joodse geschiedenis van Sandersleben condenseert, op de schaal van een klein stadje in Anhalt, de volledige boog van de joodse ervaring in modern Duitsland: een inwortelingen aan het einde van de 17e eeuw, een demografische en commerciële bloei die ervan rond 1794 een florerende handelspost maakte, voorzien van de bijnaam « Klein-Leipzig », en vooral een intellectuele uitstraling die disproportioneel was ten opzichte van haar omvang. Dat dit dorpje het geboorteland of toevluchtsoord was van Joachim Heinemann, Joseph Wolf, stichter van de talmudische school en pionier van de Duitse joodse pers, van Moses Philippson en Gotthold Salomon, maakt het een onbekend maar echt middelpunt van de Haskalah en het ontstane gereformeerde judaïsme.

De 19e eeuw zag de langzame achteruitgang van deze gemeenschap, leeggelopen door de aantrekkingskracht van de metropolen, vervolgens zag de 20e eeuw haar vernietiging: synagoge in brand gestoken en geslecht in 1938, laatse gezin vertrokken in 1939, begraafplaatsen geschonden en gelijk gemaakt. Vandaag de dag blijft alleen het terrein van ongeveer 400 m² van de nieuwe begraafplaats aan de Bergstraße en sinds 2023 een herdenkingssteen op de plaats van de verdwenen synagoge. Tussen het archief — nauwkeurig over data, gebouwen en cijfers — en het geheugen — dat het herinnering van geleerden en de trots van een « klein Leipzig » overdraagt —, heeft dit werk geprobeerd beide stemmen te laten horen, zonder ooit te verwarren wat is vastgesteld en wat slechts is overgeleverd. Sandersleben blijft dus een plaats van de Duitse joodse diaspora waar, volgens het woord van de bronnen, het enige authentieke getuigenis dat overblijft niet ontheft van de plicht om al het overige te vertellen.