Narbonne

De Joodse aanwezigheid in Narbonne wortelt in de late oudheid. Joden waren er al sinds de vijfde eeuw gevestigd, zoals blijkt uit brieven uit ongeveer 471 en 473: Sidonius Apollinaris, bisschop van Clermont, vertrouwde aan een Jood genaamd Gozolas, cliënt van Magnus Felix van Narbonne, een brief toe bestemd voor deze laatste — eerste schriftelijke getuigenis van Joodse aanwezigheid in Gallië [Jewish Encyclopedia, art. 11323; Encyclopædia Judaica]. Gevestigd in een stad die nog steeds door haar Romeinse erfgoed werd gekenmerkt, namen deze Joden deel aan de middellandse handelsnetwerken die van Narbonne een actieve haven maakten tussen Italië, Spanje en het Gallische achterland.

De coëxistentie met christelijke buren was over het geheel genomen vreedzaam, hoewel doorsneden met canonieke spanningen. In 589 legde het concilie van Narbonne hun een precieze beperking op: het verbod op het zingen van psalmen bij begrafenissen, onder straf van een boete van zes ons goud [Jewish Encyclopedia, art. 11323]. Deze maatregel past in het beleid van de Wisigothische Kerk, die in de zesde en zevende eeuw de discriminatoire bepalingen tegen Joodse gemeenschappen in het koninkrijk vermeerderde.

Het materiële getuigenis van deze oude aanwezigheid is van groot belang. Het Museum voor Kunst en Geschiedenis van Narbonne bewaart de oudste lijksteninscriptie die Joodse aanwezigheid in Frankrijk attesteert: de epitaaf van de drie kinderen van Paragorus — Justus, dertig jaar; Matrona, twintig jaar; en Dulciorella, negen jaar —, gekenmerkt door een kandelaar met zeven armen en een korte tekst in het Hebreeuws, Shalom al Israël ("Vrede over Israël"). Grafstenen uit de zevende eeuw met inscripties in het Hebreeuws en Latijn, ontdekt op de begraafplaats van Mont Judaïque, bevestigen de continuïteit van de vestiging [Jewish Encyclopedia, art. 11323; Encyclopædia Judaica]. Deze epigrafische overblijfselen maken Narbonne een belangrijk centrum van het antieke Joodse geheugen in Gallië.

De vestiging van de gemeenschap in Septimania, grensland betwist tussen Wisigoths, Franken en, vanaf 719, Arabisch-Berberse veroveraars, bereidde het terrein voor een bijzondere status. De stad stond achtereenvolgens onder Wisigothisch, Saracijnse (719–759) en Frankische heerschappij, en deze positie van geoopolitische kruispunt zal later de vertellingen over de koninklijke gunst verleend aan de Narbonnese Joden voeden.

Het is rond de Frankische verovering van Narbonne, midden in de 8e eeuw, dat het oprichtingsverhaal van vorstelijke waardigheid ontstaat. Pepin de Korte, Karolingisch koning, zou de Joden een derde van de stad en het recht hebben gegeven om erfelijk bezit te bezitten, waardoor zij vermogen konden opbouwen in onroerend goed, handel en ambacht — een feit dat veel primaire bronnen uit het Romeinse, Christelijke en Joodse domein rapporteren, die elkaar vaak tegenspreken in details, maar het wezen van dit voorrecht eens zijn [The Free Library, 2014]. Karelmannus zou volgens de traditie deze rechten hebben bevestigd en Kalonymos van Lucca tot symbool in het Rijnland hebben verheven — eerder een symbool dan een volledig gedocumenteerd historisch feit.

De legende bereikte in middeleeuwse bronnen aanzienlijke omvang. Frankische koningen zouden hebben gewenst dat een Jood van edel bloed de gemeenschap zou leiden; deze man was Rabbi Makhir, een beroemde Babylonische geleerde die naar Narbonne werd gehaald om daar een school voor talmudische studies op te richten. Volgens de traditie die door Abraham ibn Daud in zijn Sefer ha-Qabbalah (geschreven rond 1161) wordt bewaard, was Makhir een vorst — in het Hebreeuws nassi — van Davidische afkomst, behorend tot het Joodse koningshuis [Jewish Encyclopedia, art. 11323]. Arthur Zuckerman verdedigde in zijn werk dat Makhir identiek zou zijn aan Natronai ben Habibi, een afgezet en verbannen exilarc uit Beneden-Mesopotamië tijdens een dynastieke twist in de 8e eeuw — een verleidelijke maar betwiste hypothese. De verblijfplaats van zijn familie te Narbonne droeg in officiële documenten de naam Cortada Regis Judæorum, de hof van de koning der Joden, en deze naam bleef eeuwenlang in gebruik.

Binyamin van Tudela, die Narbonne in 1165 bezocht, getuigt nog van de verheven positie van Makhirs nakomelingen, en de 'Koninklijke Brieven' van 1364 vermelden nog steeds het bestaan van een rex Judæorum te Narbonne [Makhir of Narbonne, Wikipedia]. De historicus Gérard Nahon plaatst dit verhaal aan de kant van de traditie, waarin geschiedenis legende wordt en legende politiek. Of zij al dan niet op een kern van werkelijke gebeurtenissen berust, de Karolingische legende diende vooral om in recht en herinnering het gezag van het vorstelijk huis van Narbonne te grondvesten.

Vanaf de elfde eeuw werd de titel nassi in Narbonne het exclusieve voorrecht van één lineage. Wat opvallend is in het geval van Narbonne, is dat deze titel uitsluitend was voorbehouden aan de familie van de leiders van de gemeenschap, die beweerde af te stammen van het geslacht van koning David — een aanspraak die eraan een unieke kleur gaf, halverwege gemeenschappelijke functie en messiaanse hoop. Het gebruik van de titel in Narbonne, van de elfde tot het begin van de veertiende eeuw, vertegenwoordigt een sui generis-fenomeen in de geschiedenis van de joodse gemeenschappen in het Westen [Encyclopædia Judaica].

De familie van de nassi, identificeerbaar met het huis van Kalonymos, oefende een gezag uit dat zowel door de gemeenschap als door de vorstelijke machten van de stad werd erkend. De positie van de vorsten weerspiegelde zich zelfs in het symbolische domein: Kalonymos ben Todros, nassi in functie bij het bezoek van Benjamin van Tudela in 1165, beschikte over een zegel waarop de leeuw van Juda stond afgebeeld — insigne van de geeiste davidische koninklijkheid — en hij had het voorrecht om openbare documenten met dit zegel te verzegelen [jguideeurope.org]. Zijn neef Lévi ben Moïse volgde hem later als medelei­der van de gemeenschap op.

De positie van de nassi weerspiegelde zich ook in de stedelijke topografie. De joodse gemeenschap van Narbonne was verdeeld in twee afzonderlijke gebieden: het ene, dat het grootste deel van de gemeenschap uitmaakte, omvatte het hof der Nesiim en de schoolgebouwen, en viel onder de vicomtale heerlijkheid; de inwoners van de noordelijke wijk Belvèze waren daarentegen afhankelijk van de aartsbisschoppelijke heerlijkheid. In het district van de vizegraf bevonden zich de Grote Juderieën, met daarin het Armenhuis, de badhuis­sen, de winkels, de ovens en de opslagplaatsen, alsmede de « Oude Scholen », dat wil zeggen de synagogen. In 1218 cédeerden de vizegraf Aimery en zijn echtgenote Marguerite de Montmorency aan de Joden het grondgebied van de Grote Juderieën en de Oude Scholen, tegen betaling van een jaarlijkse pacht van tien sous in Narbonnese munt [Jewish Encyclopedia, art. 11323].

Aan de kant van het aartsbisdom grensde de wijk Belvèze aan de Berg Judaïca, waar het joodse kerkhof was gevestigd waarvan enkele grafstenen met Hebreeuwse inscripties in het museum van Narbonne zijn bewaard. Het hof der nassi vormde aldus een institutioneel centrum dat het bestuur van de gemeenschap verbond met de twee heerlijkheden die de stad deelden, in een machtsbeschikking die lange tijd relatieve stabiliteit aan de gemeenschap garandeerde.

De grootheid van Narbonne meet zich niet enkel aan de waardigheid van zijn vorsten, maar aan de glans van zijn school. De stad werd een van de voornaamste zetels van de joodse studie in het Westen, stellende zich gelijk aan de grote academieën van het Oosten. Volgens Abraham ibn Daud namen zijn geleerden een positie in die vergelijkbaar was met die van de exilarchen van Babylonië — een oordeel dat de erkende prestige van het narbonnese onderwijs onderstreept [Jewish Encyclopedia, art. 11323].

De lijst van meesters die daar onderwezen gaven vormt een werkelijk pantheon van middeleeuwse geleerdheid. Moshe ha-Darshan, in de elfde eeuw, was hoofd van de yeshiva van Narbonne; zijn exegetische en homiletische werk voedde duurzaam de midrashische literatuur. Merwan ha-Levi, in de tweede helft van de elfde eeuw, was een van de meest vooraanstaande Joden van de stad: een weldoener die zijn fortuin aan de gemeenschap wijdde, genoot hij ook de gunst van de heersende machten, hetgeen hem in staat stelde ongunstige maatregelen tegen de Joden af te wenden. Hij was het hoofd van een familie die meerdere befaamde geleerden voortbracht, waaronder zijn zoon Rabbi Isaac van Narbonne [Merwan ha-Levi, Wikipédia]. In de volgende eeuw leidde Rabbi Moshe ben Yosef de talmudische academie van Narbonne, en Kalonymos ben Todros, gestorven rond 1194, voerde samen met zijn neef Lévi ben Moïse het bestuur van de gemeenschap.

Bij deze figuren voegen zich de grote lijn van de beslissers. Abraham ben Isaac van Narbonne, genaamd de Rabad II, waarschijnlijk omstreeks 1110 geboren te Montpellier en gestorven te Narbonne in 1179, was leerling van Moïse ben Joseph ben Merwan ha-Levi en werd nog tijdens het leven van deze meester benoemd tot voorzitter van het rabbijnse gerechtshof van Narbonne — samengesteld uit negen leden — en hoofd van de rabbijnse academie [Jewish Encyclopedia, art. « Abraham b. Isaac of Narbonne »]. Als auteur van de Sefer ha-Eshkol, een verzameling van halalachische beslissingen die in heel het Zuiden gezag had, was zijn invloed op de talmudische studie in Provence aanzienlijk, waarbij Languedoc politiek een verbindingsschakel tussen Spanje en Noord-Frankrijk vormde.

De narbonnese cultuur beperkte zich niet enkel tot het religieuze domein. Bonfilh, joodse troubadour, was afkomstig uit de stad, een getuigenis van de integratie van narbonnese Joden in het occitaanse poëtische leven. David Kimhi, bekend onder het acroniem Radak, werd omstreeks 1160 te Narbonne geboren uit een vader die uit Andalusië verbannen was; als toonaangevend grammaticus en exegeet was hij auteur van de Sefer ha-Shorashim (Boek der Wortels) en van een bijbelcommentaar die ver buiten het Zuiden uitstraalden [jguideeurope.org]. Deze rijkdom maakt van Narbonne een essentiële schakel in de transmissie die de babylonische academieën verbindt met de scholen van Provence en Catalonië, kruispunt waar het Arabisch, het Castiliaans, het Hebreeuws en de langue d'oc elkaar ontmoetten.

De Joodse gemeenschap van Narbonne leefde binnen een stad die werd gedeeld tussen de autoriteit van de burggraaf en die van de aartsbisschop, een configuratie die haar ruimtelijke en juridische organisatie bepaalde. De dubbele heerserlijke voogdij was verre van slechts een beperking: de economische en fiscale waarde van de gemeenschap drong beide heren ertoe aan haar te beschermen en om haar te strijden.

De demografie van de gemeenschap fluctueerde aanzienlijk naar gelang van politieke gebeurtenissen. In de twaalfde eeuw telde zij ongeveer tweeduizend zielen ; maar na een oorlog tussen de stad en de graaf van Toulouse, na de dood van burggraaf Don Emeric IV in 1137, liep de gemeenschap aanmerkelijk terug, zodat Benjamin van Tudèla in 1165 daar slechts driehonderd Joden aantrof, de anderen waren naar Anjou, Poitou en andere Franse provincies geëmigreerd [Jewish Encyclopedia, art. 11323]. Vanaf de twaalfde eeuw werd de bevolking vooral gereconstitueerd door de aankomst van Joden uit Andalusië, die met zich meebrachten een wetenschappelijke, literaire en talmudische kennis die zij in verschillende talen deelden — Arabisch, Spaans, Hebreeuws en Frans [jguideeurope.org].

De aartsbisschop van Narbonne beschermde de Joden met een opmerkelijke standvastigheid. In 1241 verweet het kapittel hem hen te bevoordelen ten nadele van de christenen. In 1245 nam Rabbi Meïr ben Siméon deel aan een openbare religieuze dispuut voor de aartsbisschop En Guillem de la Broa en de Joodse notabelen van Narbonne en Capestang, stellende voor zijn geloofsgenoten en hun trouw aan de christelijke vorsten en hun loyaliteit in de strijd tegen de Saracenen stellende. In 1276 regelde de aartsbisschop de juridische status van de Joden op gunstige wijze, in overeenstemming met een akkoord gesloten met de burggraaf ; in 1284 verleende hij hun aanvullende privileges [Jewish Encyclopedia, art. 11323].

Het dagelijks leven organiseerde zich rond de synagoge, de school, liefdadige instellingen en beroepen — handel, geneeskunde, lening, ambachten — die de Joden verbonden aan het economische weefsel van de havenstad. In 1236 echter lokte een twist tussen een Jood en een christen een volksoproeming tegen de Joodse gemeenschap uit : de huizen werden geplunderd. De snelle tussenkomst van de stadsbestuurder, Don Emeric, en de gemeentelijke autoriteiten herstelde de orde en maakte het mogelijk de gestolen goederen aan de eigenaren terug te geven. Ter herinnering aan deze voorzienige redding stelde Meïr ben Isaac, een van de slachtoffers van de pogrom, de Pourim van Narbonne in ter jaarlijkse herdenking van de gebeurtenis — een van de eerste gedocumenteerde voorbeelden van een « tweede Pourim » lokaal in de Joodse geschiedenis [Jewish Encyclopedia, art. 11323 ; Jewish History / Springer, 2007].

De samleving, over het algemeen vreedzaam in de eerste eeuwen, werd fragiel naarmate de koninklijke en kerkelijke politiek tegenover de Joden van het koninkrijk Frankrijk zich in de dertiende eeuw verhardde. De burgraven van Narbonne, die baat hadden bij de belastingen betaald door de Joden, hadden een materieel belang hen te beschermen ; maar de zwaar verschuldigde Kaapetische kroon begon de rijkdom van Joodse gemeenschappen als een hulpbron om aan te tasten te beschouwen [The Free Library, 2014].

De intellectuele en institutionele bloei behoedde Narbonne niet voor het lot dat gemeenschappelijk was aan de Joodse gemeenschappen van Frankrijk. De geleidelijke aansluiting van Septimaniën en Languedoc bij de Kapoetische kroon stelde de Joden van Narbonne bloot aan een steeds restrictievere en fiscaal plunderande koninklijke wetgeving in de dertiende eeuw [Encyclopædia Judaica].

Aan het einde van de dertiende eeuw probeerde de monarchie de lokale heren van hun rechtsmacht over « hun » Joden te beroven. Na geschillen tussen de twee leenheren over de juridische status van bepaalde Joden, verenigden vizegraf en aartsbisschop zich om hun voorrechten tegen de koninklijke pretenties te verdedigen. Toen het uitwijzingsbevel uiteindelijk werd uitgevaardigd, protesteerden echter geen van beide heren openlijk ; slechts op het moment van de liquidatie van het Joodse bezit grepen zij beiden in om hun aandeel in de winsten op te eisen, en slechts de vizegraf bereikte een bevredigende schikking met de koning [Jewish Encyclopedia, art. 11323 ; Encyclopædia Judaica].

De algemene uitwijzing bevolen door Filips de Schone in 1306 trof Narbonne evenals alle andere gemeenschappen van het koninkrijk. Op de vooravond van de uitwijzing vermeldde het gemeenteregister honderdvijfenzestig Joodse huishoudens, dus ongeveer achthonderdvijfentwintig personen — minder dan vijf procent van de totale bevolking van de stad. De koning confisqueerde de goederen en verstrooid de inwoners ; aartsbisschop en vizegraf lieten een inventaris van de in beslag genomen bezittingen opmaken om deze te verdelen [Jewish Encyclopedia, art. 11323].

De opnieuw toelatingingen en nieuwe uitwijzingen die de veertiende eeuw kenmerken, permiteerden de duurzame wederopbouw van het grote centrum van weleer niet. Het einde van het gebruik van de titel van nassi valt samen met deze achteruitgang : het strekt zich uit tot het begin van de veertiende eeuw, het moment waarop de gemeenschap met de grote beproevingen van het Kapoetische bewind werd geconfronteerd. Enkele decennia na de uitwijzing brak de pest uit in Narbonne en een overstroming veranderde het verloop van de Aude, waardoor schepen geen toegang meer tot de stad hadden. Narbonne begon een verval waarvan het zich niet herstelde [The Free Library, 2014]. De waardigheid van nassi, de talmudische academie en het vorstelijk hof behoorden voortaan tot de herinnering. Wat overblijft zijn de grafstenen van Mont Judaïque, de manuscripten uit zijn scholen en de herinnering aan een unieke instelling die van Narbonne, gedurende enkele eeuwen, de veronderstelde zetel van een « koning der Joden » in het Westen maakte.

Makhir van Narbonne (rond 725 – rond 765 of 793) — In het Hebreeuws מכיר. Befaamd babylonisch geleerde van vermeende davidische afkomst, hij is de beschermfiguur van de narbonnese gemeenschap volgens de traditie die behouden is gebleven via Abraham ibn Daud in de Sefer ha-Qabbalah. Of de frankische koningen hem uit het Oosten hebben laten komen om de gemeenschap voor te zitten, blijft omstreden, maar zijn familie vestigde zich in Narbonne op een plaats die officieel Cortada Regis Judæorum werd genoemd. Arthur Zuckerman identificeerde hem met de exilarch Natronai ben Habibi, afgezet uit Laag-Mesopotamië — een ernstige hypothese maar niet definitief vastgesteld. Hij was de legendarische grondlegger van de dynastie der nassi van Narbonne.

Abraham ibn Daud van Toledo (rond 1110 – rond 1180) — In het Hebreeuws אברהם אבן דאוד, ook bekend onder het acroniem Rabad I. Historicus en filosoof, auteur van de Sefer ha-Qabbalah (rond 1161), een kroniek van de joodse traditie die de voornaamste narratieve bron vormt over de oorsprong van de narbonnese gemeenschap en de davidische rechtmatigheid van haar nassi. Hoewel uit Toledo, is zijn getuigenis over Narbonne van onvervangbare documentaire waarde voor het begrip van de waarneming van het narbonnese prestige in de middeleeuwse joodse wereld.

Moshe ha-Darshan (onbekende data, actief in de 11de eeuw) — In het Hebreeuws משה הדרשן. Hoofd van de jesjiwa van Narbonne in de 11de eeuw, hij behoort tot de eerste gedocumenteerde meesters van de narbonnese academie. Zijn exegetisch en homilitisch werk voedde de midrashische literatuur van zijn tijd en droeg bij aan de vestinging van de reputatie van de stad als centrum van joodse studie in het Westen.

Merwan ha-Levi (onbekende data, actief in de tweede helft van de 11de eeuw) — In het Hebreeuws מרואן הלוי. Één van de meest vooraanstaande Joden van Narbonne in zijn tijd, filantroop die zijn fortuin aan de gemeenschap wijdde. Genietend van de gunst van de machthebbers, wist hij vijandige maatregelen tegen Joden af te zwakken. Hoofd van een familie van grote eruditie, zijn zoon Rabbi Isaac van Narbonne en zijn kleinzoon Abraham ben Isaac (Rabad II) verlengden zijn invloed over meerdere generaties.

Abraham ben Isaac van Narbonne, genaamd Rabad II (rond 1110 – 1179) — In het Hebreeuws אברהם בן יצחק, אב"ד. Waarschijnlijk geboren te Montpellier, gestorven in Narbonne. Leerling van Moïse ben Joseph ben Merwan ha-Levi, hij werd tijdens het leven van zijn meester benoemd tot voorzitter van het rabbijnse gerechtshof van Narbonne (bestaande uit negen leden) en hoofdleider van de rabbijnse academie. Auteur van de Sefer ha-Eshkol, een halakhisch compendium dat gezag had in het gehele Languedoc en daarbuiten, vertegenwoordigt hij de hoogtepunt van de rabbijnse jurisprudentie in Narbonne.

Kalonymos ben Todros († rond 1194) — In het Hebreeuws קלונימוס בן טודרוס. Hakham van Provençe, drager van de titel nassi en hoofd van de gemeenschap bij het bezoek van Benjamin van Tudela in 1165. Hij bezat het bijzondere recht om openbare documenten te zegelen met een zegel waarop de leeuw van Juda afgebeeld stond, insigne van de geëiste davidische koningschap. Hij regeerde daarna gezamenlijk met zijn neef Lévi ben Moïse. Brieven van Sheshet Benveniste maken het mogelijk zijn dood rond 1194 in te schatten. Heinrich Gross stelde voor hem te identificeren met « Clarimoscus filius Tauroscii » uit een acte van 1195.

David Kimhi, genaamd de Radak (rond 1160 – rond 1235) — In het Hebreeuws דוד קמחי, acroniem רד"ק. Geboren in Narbonne uit ouders die uit Andalusië waren verbannen, hij is de beroemdste grammaticus en exegeet voortgekomen uit de narbonnese gemeenschap. Auteur van de Sefer ha-Shorashim (Boek der Wortels) en de Mikhlol (Hebreeuwse grammatica), alsmede van bijbelcommentaren die verbreid waren in de middeleeuwse joodse wereld en daarbuiten, belichaamt hij de overdracht van andalusische kennis in het Zuiden van Frankrijk. Zijn werk maakte Narbonne tot een doorslaggevend relais tussen Spanje en Noord-Europa.

Meïr ben Siméon van Narbonne (onbekende data, actief rond 1240–1260) — In het Hebreeuws מאיר בן שמעון. Rabbijn en apologist, hij nam deel aan een openbare godsdienstige dispuut in 1245 voor aartsbisschop En Guillem de la Broa. Hij pleit voor zijn geloofsgenoten, stellende hun trouw aan christelijke vorsten en hun loyaliteit in de strijd tegen de Saracenen naar voren. Hij is auteur van de Milhémet Mitsva, een apologetisch geschrift ter verdediging van het judaïsme tegen christelijke aanvallen.

Meïr ben Isaac van Narbonne (onbekende data, actief rond 1236) — In het Hebreeuws מאיר בן יצחק. Slachtoffer van de volksopstand van 1236 tegen de joodse gemeenschap van Narbonne, hij stelde ter nagedachtenis van de voorzienige reddingsoperatie door gouverneur Don Emeric de Pourim van Narbonne in, een lokale feestdag ter jaarlijkse herdenking van deze episode. Zijn initiatief wordt door historici beschouwd als één van de eerste gedocumenteerde voorbeelden van een « tweede Pourim » in de middeleeuwse joodse geschiedenis.

Bérenger van Narbonne (onbekende data, actief in de 11de eeuw) — Burggraaf van Narbonne, hij onderscheidde zich door actieve bescherming van de Joden van de stad in een tijd waarin hun vervolgde bedreigd werd. Paus Alexander II richtte hem lofbetuigingen voor zijn interventie namens hen en schreef tegelijk aan bisschop Wifred van Narbonne (1063) om hem dit voorbeeld na te volgen [Jewish Encyclopedia, art. « Berenger of Narbonne »].

Bonfilh (onbekende data, actief in de 12de eeuw) — Joodse troubadour afkomstig uit Narbonne, hij getuigt van de deelneming van narbonnese Joden aan het occitaanse poëtische leven. Zijn figuur, nog onvoldoende gedocumenteerd, illustreert de doordringbaarheid tussen de joodse gemeenschap en de wereld der letteren in langue d'oc.

De Joodse geschiedenis van Narbonne in de Middeleeuwen ontvouwt zich volgens een dubbele draad: die, feitelijk, van een oude, rijke en geleerde gemeenschap, en die, legendarisch, van een davidische vorstendom geboren uit Karolingische erkenning. De aanspraak op een afstamming die teruggaat tot koning David, en het exclusieve gebruik van de titel nassi van de elfde tot het begin van de veertiende eeuw, maken van Narbonne een geval sui generis in de geschiedenis van Joodse gemeenschappen in het Westen. Dat het aandeel van het symbool dat van het verifieerbare gebeuren overtreft, zoals moderne historici onderstrepen, doet niets af aan de draagwijdte van dit verhaal, dat de aspiratie naar een buiten het gemene waardigheid en autonomie uitdrukte. De persistentie van de term Cortada Regis Judæorum in officiële documenten, en van de « Koninklijke Brieven » van 1364 waarin nog steeds een rex Judæorum wordt genoemd, toont hoeveel duur deze institutionele herinnering heeft gehad.

Voorbij de legende is het de glans van de talmudische academie, de gezag van haar rechtsgeleerden — van Rabad II tot Radak —, de inschakeling van haar Joden in het stedelijke en Occitaanse poëtische leven, en de vitaliteit van een gemeenschap die in de twaalfde eeuw twee duizend zielen kon bereiken, die Narbonne een duurzame plaats in het groot verhaal der diaspora's verzekert. Het brute einde van deze gemeenschap, meegesleurd door de uitwijzingen van 1306, vervolgens door de achteruitgang van de stad zelf — de pest, de verplaatsing van de bedding van de Aude —, markeert de sluiting van een gouden eeuw waarvan de handschriften, de grafstenen van Mont Judaïque en de herinnering nog het geheugen bewaren. Nakomelingen van Rabbi Makhir bleven lange tijd in de edele families van Europa voortplanten, stellende zich in het bezit van de aanspraak op een davidische afstamming geboren aan de oevers van de Aude.