Munkács (Moukatchevo)

De Joodse worteling in Munkács is het gevolg van een geleidelijke bevolking in verband met migraties uit Galicië in het noorden en uit Centraal-Hongarije in het zuiden. De archiefbronnen schetsen de chronologie ervan. Documenten uit de staatsarchieven van Berehove geven aan dat Joden al in het midden van de zeventiende eeuw in Munkács en de omliggende dorpen woonden; in 1736 waren er negen Joodse families in Munkács, en in 1741 waren er tachtig families georganiseerd.

Deze groei paste in de algemene beweging van Joodse kolonisatie van Subkarpathische Ruthenie, een grensregio waar de gemeenten, nog bescheiden in de achttiende eeuw, verdichtten door het gecombineerde effect van commerciële bloei, bosbouw en de voortdurende aankomst van Galicische families die de Karpaten-bergpassen doorkruisten. De stad zelf, gedomineerd door haar hoog gelegen kasteel — het kasteel van Palanok — was een administratief en handelscentrum van het graafschap Bereg. Joden vonden er een plaats in de handel in hout, zout, alcohol en landbouwproducten, evenals in ambachten en kleine handel die het plattelandse achterland voorzagen.

In de loop van de negentiende eeuw, onder Oostenrijks-Hongaarse heerschappij, verwierf de gemeenschap de volledige instellingen van een kehilla: synagogen, studeerkamers, ritueel bad, begraafplaats, ritueel slachten en scholen. Het bijzondere van Munkács was al vroeg zijn chassidische kleur. De Joodse gemeenschap van Munkács was een mengsel van chassidische Joden uit Galicië en Hongarije, van orthodoxe Joden en zionisten. Deze samenstelling verklaart zowel de rijkdom van het religieuze leven als de levendigheid van de controverses die het tot het einde zullen doorkruisen.

De straling van Munkács is onlosmakelijk verbonden met een rabbijnse lignage : de familie Spira (Shapira). De wortels ervan liggen in het eerste hassidisme dat ter plaatse werd gevestigd. De familie Spira bekleedde rabbijnse posities in Munkács die teruggaan tot de eerste hassidische rabbijn van de stad, Rabbi Tzvi Elimelech Spira, die tussen 1828 en 1832 als opperrabbijn diende. Deze Tzvi Elimelech — niet te verwarren met zijn beroemde naamgenoot uit Dynów, wiens familie dicht bij elkaar stond — schreef de stad duurzaam in op de kaart van de Galizische hassidische geografie.

De rabbijnse overdracht binnen het geslacht vond van vader op zoon plaats over verschillende generaties. Rabbi Chaim Elazar nam in 1903 de functie van hoofd van het rabbijnse tribunaal van Munkács op zich, waar hij aan de zijde van zijn vader diende tot de dood van Rabbi Tzvi Hersh in 1913 ; Rabbi Chaim Elazar volgde vervolgens zijn vader op. Deze dynastieke continuïteit gaf Munkács een zeldzame spirituele stabiliteit en maakte het hof van zijn rebbes tot een aantrekkingspunt voor gelovigen uit heel Ruthenië en daarbuiten.

De dynastie als gestructureerde en benoemde entiteit zou echter pas na de Shoah, in de diaspora, haar blijvende institutionele vorm aannemen. Het hassidisme van Munkacs is een tak van het haredi-jodendom bestaande uit voornamelijk Hongaarse hassidische joden ; het werd opgericht en geleid door de opperrabbijn Shlomo Spira, geboren in Polen, die rabbijn van de stad Munkács was. Gereconstitueerd in Brooklyn en Israël, telt de dynastie tegenwoordig enkele duizenden gezinnen — naar schatting een totale bevolking van ongeveer 2.500 gezinnen, voornamelijk verdeeld tussen Israël, de Verenigde Staten, Canada, Engeland, Europa en Australië.

De figuur die Munkács wereldvermaardheid bezegelde was Rabbi Chaim Elazar Spira (1871-1937). Bekend onder de naam Minchas Elazar naar zijn meesterwerk, was hij een rebbe van de chassidische dynastie van Munkács ; hij werd geboren in Strzyżów, in het koninkrijk Galicië en Lodomeria, toen in Oostenrijk-Hongarije, vandaag in Polen, waar zijn grootvader Shlomo Spira rabbijn was. Zijn bijnaam is afgeleid van de titel van zijn grote verzameling responsa, die hem erkende als een eerste-rangs halachische autoriteit. De stad is vooral bekend om zijn opperrabbijn Chaim Elazar Spira, die de gemeenschap tot zijn dood in 1937 leidde ; hij was de meest uitgesproken stem van het religieus anti-zionisme.

Wetenschappelijke analyse bevestigt de radicaliteit en consistentie van deze positie. Volgens het onderzoek van Levi Cooper stelde hij zich op als een onverzettelijke verdediger van de Joodse traditie die zich fel tegen het zionisme, modernisme en enige alliantie met seculiere bewegingen verzette. Deze oppositie was niet alleen politiek : zij was geworteld in een theologie van ballingschap en verlossing die elke « haasting van het einde » door menselijke en profane middelen afwees. Zijn omvangrijke literaire corpus omvat Joods recht, homiletiek, polemische werken en liturgische commentaar.

Zijn wetenschappelijke vermaardheid berustte op aanzienlijke produktie. Het geleerde werk dat hem wereldwijd beroemd maakte was de Minchas Elazar, die uit zes delen bestaat. Onder zijn leiding werd Munkács een laboratorium van de meest rigoureuze chassidische orthodoxie, weigerde de compromissen die elders door sommige Hongaarse rabbijnen werden aanvaard tegenover de moderniteit, seculier onderwijs en zionistische organisaties die toen in volle bloei in de regio waren.

In het interbellum, onder Tsjechoslowaakse soevereiniteit, bereikte Munkács het hoogtepunt van zijn Joodse vitaliteit. De stad was tegelijkertijd een chassidisch santuarium en een terrein van ideologische conflicten. Voor de Tweede Wereldoorlog bezat Munkács de grootste Joodse gemeenschap van de regio, met ongeveer dertig synagoges, meestal kleine shtiebels, en vertegenwoordigde bijna de helft van de bevolking. Het cultueel weefsel was gestructureerd rond belangrijke polen: de twee voornaamste synagoges waren de Bais Hakneses Hagadol en de Bais Medrash van de rebbes van Munkács.

Deze institutionele dichtheid wiste de breuken geenszins uit. De coëxistentie van de chassidim, de Hongaarse orthodoxen en de zionisten maakte van Munkács een microkosmos van de debatten die toen het Midden-Europese judaïsme agiteerden. De rebbe bestreed onafgebroken de moderne Hebreeuwse scholen en de zionistische jongerenbeweging, die desondanks in dezelfde stad floreerden. De ironie van de geschiedenis wil dat de emblematische figuur van de tegengestelde stroming overleefde: onder de ongeveer 2 000 overlevenden — van 15 000 Joden — bevond zich Chaïm Kugel, oprichter van het Hebreeuws gymnasium. Aldus wordt de overgeleverde herinnering aan een Munkács als « anti-zionistisch bastion » genuanceerd door de archieven, die een stad onthullen waar het zionisme tegelijk een actief onderwijzen cultureel centrum bezette, in permanente spanning met het rabbijnse hof.

Het gebeuren dat deze internationale faam kristalliseerde was in 1933 het huwelijk van de dochter van de rebbe, gevierd met uitzonderlijke praal en gefilmd, dat tienduizenden gelovigen aantrok. Dit veel verspreide gebeuren fixeerde het beeld van Munkács als hoofdstad van een triumfantisch chassidisme op de vooravond van zijn verdwijning.

De ineenstorting van Tsjechoslowakije opende de laatste fase, tragisch, van de geschiedenis van de Joden van Munkacs. De stad wisselde van eigenaar door de verbrokkeling van 1938-1939. Profiterend van de Duitse invasie van Tsjechoslowakije herovereerde Hongarije de stad in 1939. De terugkeer onder Hongaarse administratie, bondgenoot van het Rijk, markeerde een snelle en voortdurende achteruitgang van de toestand van de Joden.

De discriminatoire maatregelen troffen eerst de meest kwetsbaren. Antisemitisme verspreidde zich wijd en breed en het leven werd moeilijk voor de Joodse gemeenschap; de Joodse ingezetenen van Pools en Russische afkomst, evenals inheemse Joden die hun burgerschap niet konden bewijzen, werden over de Oekraïense grens gedeporteerd naar het Duitse commando. Deze eerste golf van deportaties — die culmineerde in de massamoorden van Kamenets-Podolsk in 1941 — trof de « patrie-loze » Joden nog voordat de algemene deportatie plaatsvond. Tegelijkertijd werden veel mannen ingelijfd in het Hongaarse leger, meestal in de bataljons dwangarbeid die naar het Oostfront werden gestuurd.

Aangezien de rebbe Chaim Elazar in 1937 was gestorven, stond de gemeenschap deze beproevingen onder ogen zonder haar beschermende figuur, op het moment dat de klem onverbiddelijk werd aangehaald. Het geestelijk leiderschap ging over op zijn schoonzoon, Rabbi Baruch Rabinowitz, in een context van groeiende angst over de berichten uit bezet Polen.

Het fatale moment kwam met de directe bezetting van Hongarije door Duitsland in het voorjaar van 1944. Na de Duitse invasie van 19 maart 1944 werden de joodse gemeenschappen van de stad en de omliggende gebieden verwoest, en grote aantallen Joden naar Auschwitz gedeporteerd. De vernietigingsmachine sloeg met bliksemsnelheid toe op Karpatenruthenië.

Het proces volgde het schema dat op het gehele Hongaarse jodendom werd toegepast: concentratie, gettoisering, daarna deportatie. Na de Duitse bezetting van Hongarije in maart 1944 werden ongeveer 15 000 Joden uit Munkács en de omliggende dorpen, evenals inwoners uit het district Berehovo, geconcentreerd in een provisorisch getto, en werd een Judenrat aangesteld om het getto te besturen. De opsluiting was kort maar beslissend. Zij werden ongeveer een maand in het getto opgesloten, tot half mei 1944, wanneer zij gedwongen werden in de transporten.

De balans, getuigd door bronnen, is van verschrikkelijke omvang. Op 30 mei 1944 werd Munkács officieel als Judenrein verklaard, leeggemaakt van zijn Joden; meer dan 27 000 Joden uit Munkács en de omliggende dorpen waren naar Auschwitz gedeporteerd. Vrijwel de gehele bevolking werd vermoord. Het aantal Joden uit Munkács dat de Shoah overleefde, wordt geschat op ongeveer 2 000. In enkele weken was een van de levendigste joodse centra van Centraal-Europa opgehouden te bestaan.

De Joodse geschiedenis van Munkács vat in twee eeuwen het traject van een wereld samen: bescheiden geboorte in de 18e eeuw, chassidische bloei in de 19e, institutioneel hoogtepunt onder Tsjechoslowakije, en dan volledige vernietiging in 1944. De stad belichaamde met bijzondere intensiteit een model van orthodox en chassidisch jodendom, waarvan het hof van Spira en de figuur van Minchas Elazar de emblemen waren. Maar de herinnering aan een « antizionistische bastion » mag niet verhullen wat de archieven ons teruggeven: een plurale en conflictuerige gemeenschap, waar het meest onverzoenlijke chassidisme samenlefde met actief zionisme en een onderscheiden Hongaarse orthodoxie.

Van deze menselijke dichtheid liet de vernietiging van 1944 slechts ruïnes en een kleine rest van verspreide overlevenden na. Toch werd de dynastie in ballingschap herboren, en de stad zelf kent vandaag tekenen van continuïteit. Moekatchevo beleeft een Joodse renaissance met de bouw van een nieuwe synagoge die in juli 2006 werd ingehuldigd, de instelling van een onder toezicht staande koosjere keuken, een mikvé en een joods zomerkamp, naast dagelijkse diensten. Tussen de doorgegeven herinnering van de chassidische hoven en het meedogenloze archief van de catastrofe blijft Munkács een plaats waar de historicus voortdurend de grootheid van een religieuze wereld en de strengheid van het document samen moet houden.