Midelt

Vóór Midelt was er Outat — of nauwkeuriger gezegd, het Outat van de Aït Izdeg, Uṭaṭ n Ayt Izdiy in het Tamazight. Deze vallei van de bovenloop van de Moulouya, bezaaid met ksour, vormde een verspreide nederzetting van versterkte bewoningen onder controle van pastorale en krijgszuchtige stammen. Toen Charles de Foucauld aan het begin van de jaren 1880 door de vallei reisde, telde hij een dozijn ksour, waarvan het merendeel onder controle van de Aït Izdeg stond, terwijl anderen toebehoorden aan de Aït Hadiddou, zoals de ksar van Berrem, en de ksour van Aït Ouafella en Tachiouine in handen waren van de Aït Ouafella, een oud segment van de Aït Idrassen [Encyclopédie berbère].

In deze ksour leefden joodse families wier precieze oorsprong onbekend blijft, zelfs voor hun eigen nakomelingen. Het historische onderzoek van de joodse bevolking van Outat wordt belemmerd door bronproblemen: de autochtone Joden die werden ondervraagd, wisten niet onder welke omstandigheden hun voorouders in de ksour van Athmane Ou Moussa, Bouzmella en Aït Ouafella waren aangekomen [Dafina, Les Juifs de l'ancien Midelt (Outat)]. Dit verlies van de herinnering aan oorsprongen is karakteristiek voor de landelijke joodse gemeenschappen van de Atlas, vaak omschreven als autochtoon of als « toshavim », waarvan de aanwezigheid teruggaat tot zeer oude lagen van bevolking, voorafgaand aan de islamisering, zonder dat enig archiefmateriaal een uitsluitsel kan geven.

De hypothese van een Berbers jodendom of berberiseerd jodendom, lang betwist door historici, vindt hier een vruchtbare toepassing. Onderzoeken naar het oude Noord-Afrikaanse jodendom benadrukken de moeilijkheid om in deze bergachtige regio's uit elkaar te halen wat behoort tot onheuglijke joodse gemeenschappen en wat voortvloeit uit later bekeeringen of migraties [Iancu, Juifs et judaïsme en Afrique du Nord dans l'Antiquité et le haut Moyen-Âge, 1985]. Te Outat in ieder geval bewaarde de mondelinge overlevering slechts één zekerheid: die van de ouderdom, niet die van de herkomst.

Een opvallend kenmerk van dit berglands jodendom was de diepe integratie ervan in de omringende stammenwereld. Dezelfde heiligen werden door Joden en Moslims vereerd; de kleding, voeding, taal en fysieke kenmerken van de enen en anderen waren nagenoeg identiek, onder moeilijke leefomstandigheden in de Hoge Atlas of aangenamer in de oases, met ondanks deze omgeving een sterke gehechtheid aan joodse traditie en studie, in het bijzonder van kabbalistieke teksten [rol-benzaken, Un peu d'histoire des Juifs du Sud marocain]. Deze culturele nabijheid, waarin de heiligenverering de confessionele grens overschreed, is een van de meest opvallende kenmerken van het joodse leven in de Atlas.

Het economische leven van de Joden van het oude Outat volgde het ritme van de bergseizoen en de behoeften van de stammen. Ver verwijderd van het beeld van een uitsluitend handelend volk, beschrijven lokale bronnen een werkelijke landbouwinzetting. De Joden van Outat, en vooral die van de Aït Ouafella, waren fellahs: zij bezaten gronden die zij zelf exploiteerden of door khemmesses lieten exploiteren, arbeiders die een vijfde van de landbouwopbrengst ontvingen [Dafina, Les Juifs de l'ancien Midelt (Outat)].

Naast de landbouw vormden ambacht en kramershandel het raamwerk van de joodse activiteit. Anderen waren smeden, fabrikanten van kousen en zeven, pottenbakkers, en vooral reizende handelaren die het oostelijk Hoge Atlas op ezelrug afliepen, deze kramers hun goederen op krediet aan de Zedguis verkochten die deze niet konden betalen [Dafina, Les Juifs de l'ancien Midelt (Outat)]. Krediet vormde zo een essentiële motor van de joods-berberse relaties, met al zijn ambivalenties: afhankelijkheid van de enen, schulden van de anderen, maar ook duurzame vertrouwendsbanden. Een plaatselijk verzameld getuigenis illustreert dit: Amina Ihray rapporteert, naar aanleiding van familiedocumenten die haar werden toevertrouwd, het geval van een Zedgui die het hele vermogen dat zijn vader had verpand aan joodse kramers moest teruggeven [Échos de Midelt].

Het domein van het heilige biedt de mooiste illustratie van deze kruising tussen joodse en moslimherinnering. De volkscultussen van de Joden van Outat vertoonden duidelijke overeenkomsten met de maraboutische cults van de Aït Izdeg en de Aït Ouafella; te Taâkite bestond tot in recente tijden een grafombe van een joodse heilige [Échos de Midelt]. Dit fenomeen van gedeelde verering, waarbij graven van joodse heiligen pelgrimage plaatsen konden worden die ook door Moslims werden bezocht — en omgekeerd — is een van de best bewaarde feiten van de volksgodsdienst van het zuiden van Marokko. Het getuigt van een piëteit gericht op de tussenkomst van rechtvaardigen, de ziyara en de gelofte, waar de dogmatische grens vervaagde voor de macht die aan de heilige werd toegeschreven.

Deze cultus was daarenboven gearticuleerd met een levende geleerde cultuur. De roem van bepaalde rabbijnse geslachten van het zuiden, waaronder de Abehsera en de Afriat, straalde uit over de hele bergstreek [rol-benzaken, Un peu d'histoire des Juifs du Sud marocain], en de gehechtheid aan de hierboven genoemde cabalistische teksten plaatste deze afgelegen gemeenschappen in de lange traditie van het joodse denken, waar mystiek en boekenkennis samengingen ondanks de geografische afzondering [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge selon les textes manuscrits et imprimés, 1983].

De decisieve wending in de geschiedenis van Midelt ligt in de heroprichting ervan aan het begin van de twintigste eeuw. De huidige stad is geen direct verlengstuk van de ksour van Outat: zij is ontstaan uit de samenvloeiing van mijnbouwactiviteit — lood en de mijnen in de regio's Aouli en Mibladen — en de vestiging van een Frans administratief en militair centrum tijdens het Protectoraat. Gelegen op de as die Fès en Meknès met Tafilalet verbindt, trok de nieuwe agglomeratie geleidelijk de bevolkingen van de omliggende ksour aan, ook joodse.

Deze verplaatsing weerspiegelt een algemene beweging die het plattelandsjodaïsme in Marokko in de twintigste eeuw trof: de migratie van het platteland naar stedelijke of semi-stedelijke centra, waar de gemeenschapsorganisatie zich rond een synagoge, een mellah en onderwijsinstellingen kon structureren. Midelt werd zo wat de inleidende notitie terecht een « ontmoetingspunt » noemt: de Joden van de bergen, uit hun ksour afgedaald, ontmoetten er degenen uit de vlakten en steden, elk hunne gebruiken, rituelen en commerciële netwerken meebrengende.

De stad consolideerde haar rol als regionaal markt. Zij verlengde, in stedelijke vorm, de oude functie van kruispunt die de vallei van Outat tussen het oostelijk Hoog Atlas en de vlakten van het Noorden had uitgeoefend. De Joden van Midelt, ambachtslieden en handelaren, vonden er een natuurlijk afzetgebied voor de activiteiten die zij generatieslang uitoefenden: het bewerken van metalen, juwelen, de handel in stoffen en de handel in het achterland. De kleding en de sieraden getuigen ook van deze stedelijke en bergachtige dualiteit: volgens Jean Besancenot, etnograaf van de Marokkaanse kleding, droegen de joodse vrouwen van Midelt een kapsel dat vergelijkbaar was met dat van de stadsbewoners van Fès, een teken van de culturele uitwisselingen die de kleine Atlasstad met de grote noordelijke metropolen verbonden [Besancenot, Costumes du Maroc, via judaisme-marocain.org].

Zoals in de meeste Marokkaanse plaatsen concentreerde het Joodse leven in Midelt zich in een mellah — de Joodse wijk, waarvan de naam, van Arabische oorsprong, naar zout verwijst. De mellah duidt inderdaad op de historisch aan Joodse gemeenschappen in Marokko toegewezen woonplaats, een wijk die gewoonlijk ommuurd was en voorzien van een versterkte poort, vaak gelegen dicht bij de residentie van de sultan of gouverneur [Wikipedia, Mellah]. In Midelt, een jonge stad, was de mellah eerder een residentiële concentratie en een sociabiliteitspool dan een oude opsluiting.

De herinnering aan deze mellah is tot ons gekomen via bezoekverslagen, waardevol omdat zij de sfeer van het dagelijks leven terugbrengen. Een ervan vermeldt een familieverblijf in 1959, waarbij de auteur toen tien jaar oud was en in Rabat woonde, en herinnert eraan dat de oprichting van de gemeenschap tot het midden van de 19de eeuw terugging, zonder exacte datum, wegens het gebrek aan registratie van geboorten in deze afgelegen landelijke gebieden [riboh-descendance-famille, La vie au mellah de Midelt d'autrefois]. Hetzelfde verhaal situeert het decor: een schilderachtige plaats in de Hoge Atlas, aan de voet van een van de hoogste bergen van Marokko, de Jebel El Ayachi, met een hoogte van meer dan drieduizend meter [riboh-descendance-famille, La vie au mellah de Midelt d'autrefois].

Het religieuze hart van dit gemeenschapsleven was de synagoge. De oude fotografie bewaard in het archiefmateriaal van nakomelingen, waarin Joden van Midelt rond 1950 in gebed zijn afgebeeld, getuigt van de vitaliteit van de eredienst voorafgaand aan het grote vertrek [rol-benzaken, Cimetière juif de Midelt]. Rond de synagoge waren de feesten, de cycli van het liturgisch jaar, huwelijken en rouwdiensten, evenals het onderwijs georganiseerd — de kleine stad zette voort, in een meer institutioneel kader, de traditie van gehechtheid aan teksten die reeds de Joden van de ksour karakteriseerde.

De betrekkingen met de moslimbevolking, zoals de gemeenschappelijke herinnering ze heeft bewaard, worden beschreven onder het teken van eensgezindheid. Dezelfde heiligen werden door iedereen vereerd, en de kledij van Joden en Moslims, evenals hun voeding, taal en lichamelijk uiterlijk, waren nagenoeg gelijk [rol-benzaken]. Men dient in gedachten te houden dat deze verslagen, na de ballingschap geschreven, getint zijn met de nostalgie eigen aan het diaspora-verhaal, wat aan hun waarde niets afbreuk doet maar aanleiding geeft om geen idealisering na te streven van een coëxistentie die ook haar spanningen kende.

Het lot van de Joden van Midelt past in de grote emigratiebeweging die in één generatie Marokko van bijna zijn volledige Joodse bevolking ontdeed. De algemene context is goed vastgesteld: op het hoogtepunt van zijn geschiedenis, in de jaren 1940, telde Marokko 265 000 Joodse inwoners, de grootste Joodse gemeenschap in de Arabische wereld, waarvan de meesten in de jaren 1950 tot 1970 naar Israël en Frankrijk emigreerden [Slow Morocco, Jewish Heritage in Morocco].

Het schema van deze emigratie was eerst beperkt en daarna massaal. Voor de oprichting van de Staat Israël in 1948 emigreerden zeer weinig Marokkaanse Joden naar Palestina; hoewel het zionisme zich aan het begin van de twintigste eeuw in Marokko had verspreid, was het pas vanaf 1948 dat er significante zionistische emigratie plaatsvond [Wikipedia, Migration of Moroccan Jews to Israel]. Van 1947 tot 1949 organiseerde het Joods Agentschap echter illegale emigratie; kandidaten die betrapt werden terwijl zij probeerden de Algerijnse grens over te steken, werden teruggestuurd [Wikipedia, Migration of Moroccan Jews to Israel].

Voor landelijke en bergachtige gemeenschappen zoals die in de oostelijke Hoge Atlas was het vertrek zowel een breuk als de vervulling van een oude aspiratie. De Joden van de Atlas verlaten hun dorpen uiteindelijk voorgoed [riboh-descendance-famille, Un peu d'histoire des Juifs de Midelt], en deze verlating trof achtereenvolgens de plaatsen Outat el Haj, Missour en Midelt, verenigd in hetzelfde netwerk van oude Joodse aanwezigheid. De motivaties mengden messiaans verlangen en religieus zionisme: volgens gemeenschapsbronnen emigreerden de meesten om religieuze redenen naar Israël, naar een land waar Joden, anders dan in andere Arabische staten, zich zeer op hun gemak zeiden te voelen [rol-benzaken, Cimetière juif de Midelt].

Al snel bleven van de gemeenschap alleen materiële sporen over: het kerkhof, waarvan het bestaan zelf zowel de oudheid als de continuïteit van een aanwezigheid aangeeft, en de heiligengraven, nu weduwen van hun gelovigen. Deze overblijfselen worden vandaag onderwerp van hernieuwde wetenschappelijke aandacht. In de Marokkaanse Atlas hebben onderzoeksteams — onder wie Orit Ouaknine-Yekutieli, archeoloog Yuval Yekutieli, evenals Salima Naji, Mabrouk Saghir, David Goeury en Aomar Boum — ondernomen om de resten van verdwenen Joodse gemeenschappen te documenteren en hun geschiedenis te reconstrueren op basis van de ruïnes van synagogen en dorpen [The Times of Israel, Des vestiges d'une ancienne communauté juive découverts dans l'Atlas].

De geschiedenis van Midelt stelt op exemplarische wijze de vraag naar de bronnen van een plattelandse en perifere joodse gemeenschap. Drie kennisregimes kruisen elkaar daar zonder zich ooit volledig te overlappen. De eerste is die van het koloniale en administratieve archief: volkstellingen, verslagen van ambtenaren van Inlandse Zaken, kartografie van de ksour, waarvan de waarnemingen van Foucauld een kostbare mijlpaal vormen [Encyclopédie berbère]. De tweede is die van hedendaags geleerd onderzoek, archeologisch en etnografisch, dat overblijfselen opgraaft en interpreteert [The Times of Israël]. De derde, paradoxaal genoeg de meest rijkelijk voorhanden, is die van diasporische herinnering: blogs van nakomelingen, familieverslagen, bewaarde fotografieën, getuigenissen verzameld van de laatst levenden.

Deze voorrang van doorgegeven getuigenis is geen gebrek maar een constitutief gegeven. Voor een gemeenschap die naar eigen zeggen niet de datum van haar oprichting noch de oorsprong van haar voorouders kende, vervult geheugen de rol van archief. Het bezit de deugden ervan — de warmte van het beleefde, de precisie van huiselijk detail — en de grenzen ervan: de kwetsbaarheid, de retrospectieve reconstructie, de verleiding tot idealisering. Het werk van de historicus bestaat er daarvan af aan in deze kennisregimes met elkaar in gesprek te brengen, de herinnering aan joods-moslimse eendracht te confronteren met de gedocumenteerde werkelijkheden van krediet, afhankelijkheid en soms dwang, zonder het ene tot het ander te reduceren.

Daarmee plaatst Midelt zich in een uitgebreider geschiedenis, die van de mediterrane joodse diasporas waarvan elk centrum — van Tlemcen [Schwarzfuchs, Tlemcen, duizend jaar geschiedenis van een joodse gemeenschap, 1997] tot Sousse [Rubinstein-Cohen, Portret van de joodse gemeenschap van Sousse, 2011], van Livorno [Lévy, De joodse gemeenschap van Livorno, 1996] tot Salonica [Veinstein, Salonica 1850-1918, 1992] — zijn eigen traject van inworteleng, bloei en verspreiding meemaakte. De bijzonderheid van Midelt ligt in zijn karakter van bergachtige drempel: een gemeenschap gevormd door hoogte, de Berberse wereld en heiligenverering, die in één generatie van onheuglijke lange duur naar herinneringsexil omklapte.

Midelt was minder een grote gemeenschap dan een knooppunt : de plaats waar Joden uit de ksour van het oude Outat samenkwamen en waar degenen die aangetrokken werden door de nieuwe stad – ontstaan door de mijnen en het Protectoraat – elkaar ontmoetten. Zijn geschiedenis, gegrepen tussen de ruïnes van de kasbahs en de vergeleelde foto's uit de jaren 1950, illustreert de toestand van de Atlantische judaïsme – geworteld in de tribale Berberse wereld, geïntegreerd in een economie van handelarijen en krediet, doordrongen van een vroomheid waarin de verering van heiligen de religieuze grens overschreide, en toch trouw, zelfs in isolement, aan studie en traditie.

De verdwijning van deze gemeenschap in het midden van de twintigste eeuw was geen brute uitwissing maar een vertrek, ingegeven door hoop en door de omwentelingen van die tijd. Wat ervan overblijft – het kerkhof, de graven van heiligen, de verspreide archieven van de diaspora en, inmiddels, de blik van onderzoekers – tekent in negatief een aanwezigheid waarvan de temporele diepte zich aan de historicus grotendeels nog onttrekken. Midelt blijft dus een plaats van herinnering in volle zin : een ruimte waar het lacunaire archief en de levendige herinnering elkaar antwoorden, en waar het « Grote Boek » niet kan pretenderen tot afsluiting, slechts tot voorzichtige trouw aan de sporen.