Marsala

Voordat het Marsala werd, was de stad Lilybaion. Gesticht door de Carthagers in de 4e eeuw voor onze tijdrekening, op een voorgebergte dat al frequenter werd bezocht door de kolonisten van Motya na de vernietiging ervan door Dionysius van Syracuse, werd het de machtigste Punische vesting van Sicilië. Door zijn ligging, tegenover de Aegatische eilanden en gericht op Afrika, werd het een groot strijdpunt in de Punische oorlogen. Na de eerste Punische oorlog kwam het onder Romeins gezag, in 241 voor onze tijdrekening; Lilybaeum werd hoofd van een van de twee quaestoren van de provincie Sicilië; Cicero zelf bekleedde daar het ambt van quaestor en prees de schoonheid van de stad.

De Joodse aanwezigheid op Sicilië is oud en goed aangetoond in principe, hoewel lokale bronnen vaak ontbreken voor elke stad. De Joodse diaspora's in de westelijke Middellandse Zee vormden zich al sinds de Romeinse tijd, en Sicilië, grondgebied van doorreis tussen het Oosten en het Westen, ontsnapte niet aan deze beweging. Grafschriften, patristische vermeldingen en de catacomben van Syracuse getuigen van een Joodse wortelvorming op het eiland al in de late oudheid. Voor Lilybaeum in het bijzonder blijft het antieke archief lacunair, en het zou onvoorzichtig zijn een voortdurende Joodse aanwezigheid sinds de Romeinse tijd zonder directe documentatie te stellen.

Wat daarentegen zeker is, is dat het Siciliaanse judaïsme zich inschrijft in de grote beweging van Middellandse Zee-dispersie die, van het Iberische schiereiland tot het Venetiaanse Kreta, de kusten van de binnenlandse zee markeerde. De gemeenten van Sevilla onder Arabische heerschappij, bestudeerd met name door Christophe Picard, of die van Kreta onder de Serenissima, beschreven door Anastasia Papadia-Lala, herinneren eraan dat de Joodse aanwezigheid in de grote Middellandse Zee-havens een cultureel en commercieel continuüm vormde [Picard, 2001] [Παπαδία-Λάλα, 2002]. Marsala, westelijke haven open op Noord-Afrika, nam deel aan deze uitwisselingseconimie waar goederen, mensen en boeken circuleerden.

Uit de Byzantijnse periode, die volgde op de herovering van Sicilië door Justinianus in de 6e eeuw, blijven slechts weinig sporen over die betrekking hebben op Marsala. Het eiland bleef onder de invloedsfeer van Constantinopel tot aan de Arabische verovering, waarvan de westelijke haven een van de toegangspoorten was. Het is deze verovering, begonnen in de 9e eeuw, die de stad blijvend transformeerde en haar met verloop van tijd de naam gaf die zij nog steeds draagt.

De Arabische verovering van Sicilië, ondernomen vanaf 827, bereikte het westen van het eiland in de loop van de 9de eeuw. Onder Aghlabidische en vervolgens Kalbidische overheersing werd Sicilië een bloeiende provincie van de islamitische wereld, geïntegreerd in de handelsnetwerken die Ifriqiya, Fatimidisch Egypte en al-Andalus met elkaar verbonden. Uit deze periode stamt naar alle waarschijnlijkheid de naam Marsala, gevormd op basis van de Arabische wortel marsà, de ankerplaats of de haven.

In de middeleeuwse islamitische wereld genoten joodse gemeenschappen de status van dhimmi — beschermde onderdanen onderworpen aan een specifieke belasting, de jizya, maar met toestemming om hun religie uit te oefenen en zich in autonome gemeenschappen te organiseren. Dit stelsel, dat we goed kennen uit Tlemcen onder de Zayyaniden dankzij de werkzaamheden van David Corcos, maakte de bloei van een joods stedelijk leven in de grote steden van de islam mogelijk [Corcos, 1966]. Het Arabische Sicilië paste in dit kader, en de documenten uit de Geniza van Caïro — deze buitengewone verzameling fragmenten die in een synagoge in Oud-Caïro werden gevonden — getuigen van de intensiteit van de uitwisseling tussen joodse kooplieden van Sicilië, met name uit Palermo en Mazara, en die uit Ifriqiya en Egypte.

Voor Marsala specifiek kan de omvang van de joodse gemeenschap onder Arabische overheersing niet nauwkeurig worden vastgesteld. Het is waarschijnlijk dat de stad, vanwege haar havenligging gericht op Afrika, joodse handelaren en ambachtslieden heeft herbergd die deelnamen aan de handel in graan, koraal, textiel en landbouwproducten. Deze hypothese is gebaseerd op wat we weten van het mediterrane handelsnetwerk waarin joodse diaspora's een rol als tussenpersonen speelden, net als in de grote havensteden van Noord-Afrika zoals Tunis, Sousse of Fès.

De taal van deze Siciliaanse Joden was lange tijd het Arabisch, evenals die van hun moslimse en christelijke buren. Dit duurzame Arabischtaligheid, die later de Siciliaanse Joden zou onderscheiden van hun coreligionisten op het vasteland, was een van de meest originele kenmerken van hun cultuur. Het getuigt van een diepgaande integratie in de middellandse-Zeeëche moslimwereld, waarvan de invloed lang bleef bestaan na de Normandische verovering.

De Normandische verovering van Sicilië, onder leiding van Roger de Hauteville in de tweede helft van de elfde eeuw en voltooid in 1091, opende een opmerkelijke periode van coëxistentie tussen de drie monotheïstische godsdiensten. Het Normandische koninkrijk van Sicilië, en later het Zwabische koninkrijk van Frédéric II de Hohenstaufen, boden de Joden een relatief beschermend juridisch kader, waarin zij rechtstreeks onder koninklijke autoriteit stonden als servi camerae regis, lijfeigenen van de koninklijke schatkist. Deze status, tegelijkertijd beschermend en onderworpend, garandeerde de bescherming van de vorst in ruil voor specifieke belastingen.

In deze context verscheen in de Siciliaanse steden de giudecca — de Joodse wijk, het lokale equivalent van de Iberische juderia of het latere ghetto. In Marsala, net als in Palermo, Trapani en Syracuse, groepeerden de Joden zich rond hun synagoge, hun gemeenschappelijke instellingen en hun beroepen. De giudecca was niet noodzakelijk een wijk van gedwongen verbanwording, maar eerder een leefruimte voor de gemeenschap, met eigen organen voor intern bestuur, de proti of gekozen leiders.

De Joden van Sicilië oefenden een groot verscheidenheid aan beroepen uit: handel natuurlijk, maar ook ambachten — verfwerk, leerbereiding, goudsmeedkunst, zijdeweven — evenals geneeskunde en geldverstrekking. Frédéric II, een geleerde en nieuwsgierige vorst, bevorderde de vertaling van geleerde teksten en stelde Joodse schrijgeleerden aan zijn hof aan, wat bijdroeg aan de verspreiding van kennis tussen het Arabisch, Hebreeuws en Latijn. Deze periode vormde ongetwijfeld de gouden tijd van de Joodse aanwezigheid in Sicilië, voordat het Midden-Oosten zich later zou verstijven.

De vergelijking met het christelijke Spanje vóór 1492, bestudeerd door Béatrice Leroy, verduidelijkt de toestand van de Siciliaanse Joden onder de Latijnse dynastieën: overal in de christelijke Middellandse-Zeegebied oefende koninklijke bescherming zich uit in ruil voor toenemende fiscale druk en kwetsbaarheid voor politieke omwentelingen [Leroy, 1993]. Marsala, een ondergeschikte maar actieve plaats, nam deel aan deze wereld waar Joodse gemeenschappen, geduld en nuttig, afhankelijk bleven van de grillen van de vorst.

Bij de Siciliaanse Vespers van 1282, die het huis Anjou verdreven, volgde de duurzame vestiging van de Kroon van Aragon op het eiland. Sicilië onder Aragonees bestuur behield aanvankelijk het beschermende regime waarvan de Joden profiteerden, maar de toenemende aansluiting bij het Spaanse geheel stelde de eilandgemeenschappen geleidelijk bloot aan de onverdraagzaamheidsstromen die de Iberische schiereiland doorkruisten.

Onder Aragonees gezag werd de Joodse gemeenschap van Marsala gedocumenteerd als een aljama — een Iberische term die de georganiseerde gemeenschap aanduidt, begiftigd met fiscale en juridische rechtspersoonlijkheid. Aan het hoofd ervan beheerden gekozen leiders de interne aangelegenheden: de inning van gemeenschapsbelastingen, het beheer van de synagoge en begraafplaats, de werking van liefdadigheidsinstellingen en onderwijs. Deze institutionele structuur, gemeenschappelijk voor alle gemeenschappen in het Aragonese koninkrijk, brengt het Siciliaanse jodendom dicht bij dat van de schiereiland.

Het religieuze en intellectuele leven organiseerde zich rond de synagoge — de meschita, volgens de Siciliaanse term afgeleid van het Arabisch — en de talmudische scholen. De Siciliaanse Joden ontwikkelden een eigen rituele traditie, de Siciliaanse minhag, verschillend van de Sefardische en Asjkenazische gebruiken, weerspiegeling van hun unieke geschiedenis. Deze liturgische eigenaardigheid, lang onbekend, is herontdekt door modern onderzoek via de overgebleven manuscripten verspreid in bibliotheken in heel Europa.

Economisch participeerden de Joden van Marsala in het leven van de haven en haar landbouwachterland: wijnhandel, graan, droogfruit, tonijn, stedelijk ambacht en geldlening. Het antijoodse geweld, dat bepaalde Siciliaanse steden in brand zette tijdens de rellen van 1391 — weergalm van de massamoorden die datzelfde jaar Spanje verwoestten — spaarde het eiland niet, hoewel Marsala minder zwaar getroffen lijkt te zijn geweest dan de grote steden. De toestand van de Joden verslechterde echter voortdurend gedurende de 15de eeuw, naarmate het religieus beleid van de Spaanse monarchie verstrengde. De geschiedenis van het Sefardische jodendom, uiteen gezet door Esther Benbassa en Aron Rodrigue, toont aan hoezeer het lot van de gemeenschappen in het Aragonese koninkrijk verbonden was met dat van het Iberische geheel waarvan Sicilië nu deel uitmaakte [Benbassa & Rodrigue, 2000].

Op 31 maart 1492 ondertekenden de Katholieke Vorsten Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië te Granada het decreet tot uitwijzing van de Joden uit al hun koninkrijken. Sicilië, bezitting van de Kroon van Aragon, werd in deze maatregel opgenomen. Het decreet werd er in de zomer van 1492 afgekondigd, en de Joden van het eiland — onder wie die van Marsala — werden gedwongen te kiezen tussen bekering tot het christendom en ballingschap, binnen een periode van enkele maanden.

De uitzetting maakte een einde aan meer dan een millennium van joodse aanwezigheid in Sicilië. Volgens schattingen van historici verlieten verscheidene tienduizenden Joden het eiland, met zich mee nemende hun boeken, hun tradities en hun particuliere minhag. De gemeenschappelijke goederen — synagogen, begraafplaatsen, scholen — werden in beslag genomen of geconverteerd; veel joodse gebouwen in Sicilië verdwenen of werden omgebouwd tot christelijke gebouwen. Te Marsala zoals elders verdween het materiële spoor van de giudecca geleidelijk uit het stedelijk weefsel.

De Siciliaanse ballingen verspreidden zich vooral naar de dichtstbijzijnde kusten: eerst Calabrië en Apulië, vervolgens, naarmate de uitzetting het koninkrijk Napels bereikte in 1510 en 1541, naar het Osmaanse Rijk, Griekenland, Turkije en Noord-Afrika. Velen sloten zich aan bij de zich vormende gemeenschappen van Salonique, Constantinopel en de havens van het Levant, dragende bij aan het Sefardische mozaïek. Anderen trokken naar de Maghreb, integreerend in de gemeenschappen van Tunis, Tlemcen of Fès, waarvan de geschiedenis werd beschreven door Simon Schwarzfuchs en Eliahou-Éric Botbol [Schwarzfuchs, 1997] [Botbol, 2000].

Deze Siciliaanse diaspora, minder bestudeerd dan die van de Joden van Castilië en Aragon, liet evenwel duurzame sporen na. De familienaam Siciliano of haar varianten, aanwezig in verschillende Sefardische gemeenschappen in de Oostelijke Middellandse Zee en de Maghreb, getuigen van deze verspreiding. De Joden van Marsala, als onderdeel van het geheel van de Sicilianen, werden zo opgelost in de grote beweging van de ballingschap van 1492, opgeheven als onderscheiden gemeenschap.

Gedurende bijna vijf eeuwen was het Siciliaanse jodendom een ondergedompelde wereld, waarvan slechts straatnamen, toponiemen en enkele archiefverwijzingen restten. In Marsala, zoals in veel Siciliaanse steden, bleef de herinnering aan de joodse wijk alleen in stedelijke naamgeving en in de kennis van plaatselijke geleerden voortbestaan. De lange verduistering was zo volledig dat de middeleeuwse joodse aanwezigheid bijna geheel uit het gemeenschappelijk bewustzijn van het eiland verdween.

De wending van de 20e naar de 21e eeuw zag een hernieuwd belangstelling voor dit vergeten verleden ontstaan. Het historisch onderzoek, de herontdekking van Siciliaanse manuscripten verspreid over Europese bibliotheken, en een Geheugenbewegingen ondersteund door culturele instellingen en door veronderstelde afstammelingen van bekeerlingen, droegen ertoe bij dat deze geschiedenis weer aan het licht kwam. In 2017 markeerden de symbolische herroeping van het uitwijzingsdecret van 1492 door bepaalde Siciliaanse religieuze autoriteiten, en de ingebruikname van eredienstruimtes in Palermo, de terugkeer van een georganiseerde joodse aanwezigheid op het eiland na eeuwen van afwezigheid.

Deze hedendaagse herleving betreft zowel de Geschiedenis als het Geheugen — het geduldig gereconstrueerde archief en het herinveste identitaire verhaal. Het sluit aan bij een breder fenomeen, namelijk de geheugensreconstructie van verdwenen Middellandse-Zeegemeenschappen, waarvan de recente historiografie zich meester heeft gemaakt, zoals blijkt uit de werken over Livorno door Lionel Lévy, laatste getuige van een Sefardische wereld die aan het verdwijnen is [Lévy, 1996]. De overweging van wat het betekent « joods te blijven » door de historische breuken heen, zoals Leo Strauss die heeft geformuleerd, werpt ook licht op de manier waarop verloren gemeenschappen een identiteit blijven voeden voorbij hun materiële verdwijning [Strauss, 2001].

Voor Marsala beantwoorden het vastgestelde en het doorgegeven deel elkaar: het archief bevestigt het bestaan van een middeleeuwse gemeenschap en haar uitwissing in 1492, terwijl het hedendaagse Geheugen zich inspant om de herinnering eraan opnieuw tot leven te wekken. Het is op dit delicate snijvlak, waar het onderzoek het verhaal corrigeert en nuanceert, dat tegenwoordig de kennis van deze verdwenen gemeenschap zich bevindt.

De geschiedenis van de Joden van Marsala is die van een discrete maar werkelijke aanwezigheid, ingeschreven in de lange duur van een mediterrane stad met veel gezichten. Van het Punische Lilybaion tot het Arabische Marsà, van het Normandische koninkrijk tot de kroon van Aragón, vergezelde de joodse gemeenschap van de stad de transformaties van een haven open naar Afrika en het Oosten. Arabofoon, met een eigen ritueel, georganiseerd in giudecca en vervolgens in aljama, nam zij deel aan een origineel Siciliaans jodendom, dat noch helemaal Sefardisch noch helemaal iets anders was: een wereld op zich, vandaag verdwenen.

De uitzetting van 1492 sloot dit duizendjarig hoofdstuk bruut. De Joden van Marsala, zoals alle Sicilianen, sloegen de weg van ballingschap in, smolten op in de diaspora's van het Osmaanse Rijk en de Maghreb, dragend ver weg de herinnering aan een eiland dat hen had zien geboren worden. Hun geschiedenis, lang begraven, herrijst vandaag dankzij een geduldige arbeid van archieven en geheugen.

Dit Grote Boek kon, faute de overvloedige directe bronnen, Marsala slechts weergeven door de breder weefsel van de Siciliaanse en mediterrane joodse geschiedenis. Dit is zijn eerlijkheid en zijn grens: waar het lokale archief zwijgt, moest per analogie worden beredeneerd, het zekere van het waarschijnlijke worden onderscheiden, en het verbod tot het vullen van de stiltes door verzinning. Uit deze voorzichtigheid ontstaat echter een overtuiging: de joodse gemeenschap van Marsala, hoe bescheiden ook, verdient haar plaats in het grote boek van de diaspora's, als een schakel van deze ononderbroken keten die, van het middeleeuwse Sicilië tot de kusten van ballingschap, de geschiedenis weefde van een volk in beweging.