Lengnau

De Joodse aanwezigheid in het Surbtal past in een breder kader van uitzettingen en marginalisering die de Joden van Zwitserse steden aan het einde van de Middeleeuwen en het begin van de moderne tijd troffen. Na beschuldigingen van hostieontwijding, de massamoorden die verband houden met de Zwarte Dood van 1348-1349 en een reeks opeenvolgende uitzettingen, werden Joden uit de meeste steden van de Confederatie verbannen. De permanente spanning tussen christelijke en Joodse gemeenschappen in de Middeleeuwen, waarvan Israël Jacob Yuval de theologische en psychologische diepte heeft aangetoond in zijn studie van de relaties tussen « twee volkeren » die om het bijbelse erfgoed strijden, vormt de achtergrond van deze uitsluiting [Yuval, 2012].

Verdreven uit de steden vonden enkele Joden toevlucht in de « Vrije Bailiages » (Freie Ämter), grondgebieden die gezamenlijk werden bestuurd door verschillende soevereine kantons. Het was daar, in de dorpen Lengnau en Endingen, dat zich geleidelijk, vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw, een gedulde bewoning vormde. De status van de Joden werd er geregeld door beschermingsbrieven (Schutzbriefe), tijdelijke documenten die de autoriteiten tegen betaling van een aanzienlijke belasting vernieuwden. Deze patenten definieerden nauw de verblijfsvoorwaarden, de toegestane beroepen — vooral veestapelhandel, colportage en geldlening — en verboden de verwerving van landbouwgronden of onroerende goederen, voorbehouden voor Joden aan een omschreven economische rol.

Deze voorwaardelijke tolerantie vormde het gezicht van Lengnau diep. Het dorp bleef een gemengde ruimte, waar Joodse en christelijke huizen soms onder hetzelfde dak naast elkaar bestonden, gescheiden door afzonderlijke ingangen — een configuratie die men « dubbeldeurshuizen » noemde en die zowel de verweven als de scheiding van beide bevolkingsgroepen weerspiegelde. De Joodse toestand in Lengnau was dus die van reële economische integratie maar van aanhoudende politieke en juridische uitsluiting, een breekbaar evenwicht dat tot de omwentelingen van de revolutionaire periode voortduurde.

De joodse gemeenschap van Lengnau leefde gedurende generaties onder het regime van beroepsbeperkingen. Zonder recht op grondbezit en uitgesloten van ambachtsgilden, specialiseerden de Joden zich in de activiteiten die de wet hun toestond: de handel in vee en paarden, de textielhandel en handel in tweedehandsartikelen, de rondreizende handel door de Argouische plattelandsgebieden, en kredietverlening. Deze vaak rondreizende beroepen vormden een economisch netwerk dat de dorpen van de Surbtal verbond met regionale markten en jaarmarkten.

Het dagelijks leven werd bepaald door religieuze en gemeenschappelijke voorschriften. Ondanks hun klein aantal en hun isolement, handhaafden de Joden van Lengnau een gestructureerd religieus leven, met haar instellingen: de synagoge, het rituele bad (mikvé), rituele slacht (chehita), de school en de onderlinge hulpverenigingen. De gemeenschap vormde, samen met die van Endingen op slechts enkele kilometers afstand, een solidair geheel, waarbij de twee dorpen lange tijd bepaalde instellingen deelden, te beginnen met de gemeenschappelijke begraafplaats. Deze autonome organisatie, onder leiding van gemeenschapsverantwoordelijken en rabbijnen, maakte de overdracht van asjkenazische tradities in een landelijke Duitstalige omgeving mogelijk.

De lasten op de gemeenschap waren zwaar. Naast de beschermingsbelasting betaalden Joden verschillende specifieke tollen en heffingen, en werden zij onderworpen aan gecodificeerde vernederingen. De autoriteiten controleerden zelfs het aantal toegestane huwelijken om de demografische groei van de joodse bevolking in te perken — een beperking die kenmerkend was voor het beleid van numerus clausus dat in verschillende Duitse staten werd toegepast. Ondanks deze belemmeringen kende de joodse bevolking van de Surbtal een opmerkelijke groei in de achttiende en het begin van de negentiende eeuw, waarbij Lengnau en Endingen gezamenlijk, op hun hoogtepunt, meer dan duizend joodse zielen huisvestten, oftewel bijna de gehele inheemse joodse bevolking van Zwitserland.

Het gebouwde erfgoed van Lengnau vormt het meest tastbare bewijs van deze geschiedenis. De huidige synagoge, gebouwd in de negentiende eeuw — na een reeks eerdere bouw- en herbouwprojecten die noodzakelijk waren geworden door de groei van de gemeenschap en door materiële tegenspoed —, stelt zich voor als een belangrijk monument van het Zwitserse jodendom. De architectuur ervan, waarin landelijke soberheid zich mengt met decoratieve elementen eigen aan de plattelandssynagogen van Centraal-Europa, herbergt een bidruimte waarvan de indeling de traditionele voorschriften eerbiedigt: de heilige ark (aron hakodech) gericht op Jérusalem, de leestribuine (bima), en de galerij gereserveerd voor vrouwen.

Het bestaan van een functionerende synagoge in Lengnau onderscheidt dit dorp van de meeste andere plaatsen in de landelijke Asjkenazi-diaspora, waar Joden zich vaak moesten beperken tot discrete gebedskamers. Hier maakte de relatieve continuïteit van het verblijfsrecht de bouw van een opvallend, zichtbaar gebouw in het dorpslandschap mogelijk. De synagoge van Lengnau blijft vandaag een plaats van eredienst en herinnering, onderhouden en soms opengesteld voor bezoekers, symbool van de continuïteit van een meer dan eeuwenoude aanwezigheid. Het behoud ervan, buiten de vernietigingen die zoveel Europese synagogen in de twintigste eeuw hebben vernietigd, geeft Lengnau een zeldzame documentaire waarde voor de studie van plattelandssynagogen.

Naast de organisatie van de eredienst komen de andere instellingen van het heilige. Het rituele bad, onmisbaar voor de naleving van de wetten inzake familiale reinheid, maakte integraal deel uit van de gemeenschappelijke voorzieningen. Deze elementen, gezien in het licht van de lange geschiedenis van synagogale instellingen waarvan Anders Runesson de antieke oorsprong en de veelzijdige gemeenschappelijke functie heeft nageschilderd, herinneren ons eraan dat de synagoge nooit slechts een gebedshuis was, maar de volledige brandpunt van het joodse leven, in Lengnau en elders [Runesson, 2008].

Geen aspect van de geschiedenis van Lengnau illustreert beter de toestand van de Joden in Zwitserland dan dat van de begrafenis. Lange tijd mochten de Joden van Zwitserland hun doden nergens op vaste grond begraven: noch christelijke gemeenten noch heerlijkheden verleenden begrafenisruimte. De traditie verhaalt dat, totdat een eigen begraafplaats werd verkregen, joodse doden ver moesten worden vervoerd, soms zelfs naar een eiland in de Rijn, om daar een onzekere rust te vinden — een verhaal dat is doorgegeven en dat de extreme onzekerheid van de joodse toestand vóór de inrichting van de begraafplaats van Surbtal benadrukt.

Uiteindelijk werd op een klein eilandje van de rivier de Surb, tussen Lengnau en Endingen, een begrafenisplaats toegestaan — de Judenäule, « het eilandje der Joden ». De keuze voor een eiland was niet willekeurig: als liminale ruimte, noch geheel gemeentelijke grond noch betwist eigendom, bood het een oplossing voor het verbod op begraving in gewone grond. Deze begraafplaats diende niet alleen de Joden van beide dorpen, maar lange tijd de gehele joodse bevolking van Zwitserland als rustplaats, waardoor het een van de belangrijkste joodse necropolen van het land werd. De zerken, gegraveerd in het Hebreeuws, bewaren de herinnering aan geslachtengeneraties en vormen een waardevolle bron voor de genealogie en sociale geschiedenis van de gemeenschap.

Hier beantwoorden het doorgegeven geheugen en het archief elkaar: de legende van de ballingschap der doden bevestigt, door zijn symbolische lading, de gedocumenteerde werkelijkheid van de begrafenisverboden, terwijl het bestaan zelf van het eiland, vandaag de dag verifieerbaar en behouden, het verhaal in het landschap verankert. De begraafplaats blijft een beschermde plaats, een stille maar welsprekende getuige van de beperkingen die op de levenden zowel als op de doden rustten.

De Franse invasie en de stichting van de Helveettische Republiek in 1798 schudden het gebouw van oude beperkingen op, zonder deze onmiddellijk af te schaffen. De daaropvolgende decennia werden gekenmerkt door een langzame en moeizame mars naar gelijkheid van rechten. De Joden van het Surbtal, die lange tijd van het burgerschap waren beroofd, zagen hun status stap voor stap evolueren in de loop van de 19de eeuw, tot geleidelijke verkrijging van burgerrechten en vestigingsvrijheid. Volledige juridische gelijkheid werd pas verkregen na langdurige debatten, waarbij Zwitserland zich onder de laatste staten van West-Europa bevond die hun Joden volledig emancipeerden.

Deze emancipatie had een paradoxaal effect op Lengnau. Nu vrij om zich waar ze wilden te vestigen, verlieten veel Joden van het Surbtal hun geboortedorpen voor snelgroeiende steden — Zürich, Bazel, en daarbuiten de metropolen van transatlantische emigratie. De dorpsgemeenschap, lang tot concentratie gedwongen, verspreide zich. Het dorp dat een van de twee enige toegestane Joodse brandhaarden van Zwitserland had herbergd, zag zijn Joodse bevolking gestaag afnemen, tot het in de 20ste eeuw slechts een residuale aanwezigheid telde.

Van deze geschiedenis blijft vandaag een opmerkelijk goed bewaard erfgoed en een onderhouden herinnering over. De synagoge, de begraafplaats op het eiland, de huizen met dubbele deuren en de stedelijke sporen van Joods leven maken van Lengnau en Endingen een geheel dat wordt erkend als nationale gedenkplaats. Erfgoedinitiatieven, onder meer een cultureel pad dat de Joodse locaties van beide dorpen verbindt, maken het vandaag mogelijk dit bijzondere verhaal aan het publiek over te dragen. Lengnau is zo van gedwongen toevluchtsoord overgegaan tot levend conservatorium van de Helveettische Joodse herinnering.

De geschiedenis van Lengnau condenseert, in de beperkte ruimte van een Argovisch dorp, diverse eeuwen van de joodse voorwaarde in christelijk gebied: middeleeuwse uitsluiting, voorwaardelijke tolerantie in de moderne tijd, economische en demografische beperkingen, piëteit die tegen alle tegenwerking standhield, vervolgens late emancipatie en zijn ambivalente gevolgen. Als plaats van een van de slechts twee joodse verblijfsrechten die in Zwitserland waren toegestaan, draagt Lengnau een historische last die onevenredig is aan zijn bescheiden omvang.

Wat Lengnau aan het einde van deze gang door de geschiedenis onderscheidt, is de zeldzame combinatie van een dichte geschiedenis en een bewaard erfgoed. Waar zoveel plattelandsgemeenschappen slechts verspreide archieven hebben nagelaten, biedt Lengnau nog steeds de gelegenheid om zijn synagoge, zijn eilandachtige begraafplaats, zijn gedeelde huizen te zien — materialiteit die het verhaal vorm geeft en onderzoekers en bezoekers uitnodigt om na te denken over de mechanismen van uitsluiting en de wegen naar emancipatie. In dit opzicht blijft het dorp een les: die van een minderheid die, lange tijd tot de marges beperkt, haar religieus en sociaal leven kon handhaven, en wier erfgoed vandaag de lange en kronkelende geschiedenis van het joodse toebehoringsgevoel tot Zwitserland verlicht.