Kuldīga (Goldingen)

Het Joodse Courlande was lange tijd een jodendom van precaire tolerantie. Het hertogdom Courlande en Semigalië, dat vanaf 1561 een vazalstaat van de Kroon van Polen was, verleende aan Joden geen stabiele juridische status, met uitzondering van het kerkelijk district Pilten (Piltene), een enclave waar zij genoten van een bijzonder woonrecht. Sinds het einde van de 14e eeuw leefden Joden verspreid, zonder juridische status, in Courlande, met uitzondering van Pilten.

Het is in deze context van intermitterende tolerantie dat de eerste kern van Goldingen ontstond. De eerste joodse vestiging in Kuldiga verscheen vermoedelijk tegen het einde van de 17e eeuw. Deze eerste kolonisten waren kooplieden, marskramers, ambachtslieden die zich aan de rand van het stedelijk leven hadden gevestigd, afhankelijk van de goede wil van de hertogen en de vijandschap van christelijke gilden die hun concurrentie vreesden.

De doorslaggevende keerpunt was de annexatie van Courlande door het Russische Keizerrijk in 1795, enkele jaren later bevestigd. Vanaf 1799, na de annexatie van Courlande door Rusland, werden de Joden van de regio burgerrechten verleend, en de joodse gemeenschappen in Kuldiga en elders groeiden snel. De toetreding tot een erkend juridisch kader transformeerde een gedulde aanwezigheid in een gevestigde gemeenschap. De cijfers bevestigen dit zonder enige twijfel: in 1800 woonden 658 joodse kooplieden en ambachtslieden in het district Goldingen, dus vijftien procent van de totale bevolking van het district. Het International Jewish Cemetery Project verduidelijkt de omvang van dit relatieve gewicht: in 1800 leefden 658 joodse kooplieden en ambachtslieden in het district Goldingen — vijftien procent van een totaal van 4.350 — met een sterke joods-duitse culturele indruk.

Deze germaanse indruk is niet toevallig: zij vormde de mentaliteit, de liturgie, de levensstijl van de gemeenschap. De Joden van Courlande beschouwden zichzelf als erfgenamen van een westerse beschaving, onderscheiden door taal en cultuur van de jiddisj sprekende massa's van de Pale of Settlement.

Het verkrijgen van burgerrechten ging bijna onmiddellijk gepaard met de oprichting van de hoofdinstellingen van het joodse leven. Rond 1801 werd de eerste synagoge gebouwd en een chevra kadisha — rouwbroederschap — opgericht. Kort daarna kwamen de onderwijsinstellingen en ondersteuningsorganisaties: al gauw werd een "talmud torah" gebouwd en vormden zich joodse sociale organisaties.

Het meest indrukwekkende monument van dit gemeenschapslandschap blijft de grote synagoge die in de tweede helft van de eeuw werd gebouwd. De synagoge op 6 rue 1905, gebouwd in 1875, is een van de grootste gebouwen van Kuldiga, voorzien van een prachtig marmeren interieur met gouden details. Het was niet slechts een plaats van aanbidding, maar het centrum van een compleet institutioneel geheel: het maakte deel uit van een groter complex dat een aangrenzend gebouwhuis en een joodse school omvatte, die vandaag de dag nog bestaan, waarbij de gemeenschap sinds de 16e eeuw actief is. De pracht van dit marmeren interieur getuigt van een gemeenschap die, op het hoogtepunt van haar welvaart, de middelen en ambitie had om haar aanwezigheid in het stedelijk weefsel van Goldingen te bevestigen.

Dit dichte institutionele leven — monumentale synagoge, gebouwhuis, school, rouwbroederschap, ondersteuningsmaatschappijen — onthult een georganiseerde, sedentaire gemeenschap, bezorgd om overdracht. De joodse school nam een bijzondere plaats in in een gemeenschap waar de Duitse cultuur en de waarden van de Haskalah, de joodse Verlichting, gunstige voedingsbodem hadden gevonden; monografieën gewijd aan de joodse samenleving in Koerland en Riga tussen 1795 en 1915, zoals het werk van Svetlana Bogojavlenska, plaatsen Goldingen onder de brandhaarden van deze aculturatie waar rabbijnse traditie en schoolse moderniteit elkaar kruisten [Bogojavlenska, Die jüdische Gesellschaft in Kurland und Riga 1795–1915].

Hollandse vertaling

De negentiende eeuw was het gouden demografische tijdperk van de gemeenschap. De statistische gegevens tekenen de curve van een groep die enige tijd de meerderheid van de stedelijke bevolking vormde. In 1835 bedroeg de joodse bevolking 2 330 personen, dat wil zeggen zevenenvijftig procent van het totaal. Het midden van de eeuw markeert het hoogtepunt in absolute waarde: in 1850 telde men 2 534 joodse inwoners, waarvan 112 kooplieden en 1 137 werkende ambachtslieden.

Deze cijfers onthullen de economische structuur van de gemeenschap. Ver verwijderd van een groep notabelen, het betrof een werkzame bevolking gedomineerd door ambachten en kleine handel — kleermakers, schoenmakkers, blikslagers, bakkers, naast een minderheid van handelaren. Een plaatselijke traditie verbindt zelfs de gemeenschap met het ontstane industriële leven van de stad: de oude watermolen van Kuldiga zou mogelijk een luciferfabriek hebben aangedreven die toebehoorde aan Joden.

De negentiende eeuw was ook die van de eerste vertrekken. De landbouwkolonisatie van het zuiden van het Imperium trok een deel van de bevolking aan: in 1840 vertrokken 171 Joden uit Kuldiga — 22 families — naar landbouwkolonies in de zuidelijke Russische provincie Cherson, om gebruik te maken van een tsaristische aanbieding van grond en vrijstelling van militaire dienst en bepaalde belastingen, in ruil voor de bevolking van deze gebieden aan de grens van het Ottomaanse Imperium.

Toen volgde de demografische omwenteling. In de tweede helft van de eeuw vestigden veel Letten zich in de stad en verloor de joodse gemeenschap haar meerderheidsstatuut. De keizerlijke volkstelling van 1897 stelt dit nieuwe aandeel vast: in 1897 telde men 2 543 joodse inwoners, dat wil zeggen zesentwintig procent van een totale bevolking van 9 720. De gemeenschap bleef talrijk maar was nu een minderheid in een stad met volledige Letse groei.

De economische en politieke moeilijkheden aan het einde van de negentiende eeuw veroorzaakten een duurzame uittocht. Geconfronteerd met de economische en politieke tegenspoed van de tweede helft van de negentiende eeuw begonnen de Joden van Kuldiga te emigreren. Deze beweging volgde twee richtingen: interne uittocht naar dynamische economische centra en tranatlantische emigratie. Sommigen bleven in Letland maar vestigden zich in de grote havens van Libau en Windau, waar de economische activiteit levendiger was.

De havens van de Baltische Zee — Libau (Liepāja), Windau (Ventspils) — boden mogelijkheden die het kleine Goldingen niet langer kon bieden, terwijl anderen de oceaan overstaken naar Amerika en Zuid-Afrika. De familiegeschiedenissen bewaren sporen van deze verspreiding: de familie Brachmann bijvoorbeeld, wier aanwezigheid in Kuldīga vanaf het einde van de achttiende eeuw kan worden gevolgd, illustreert zowel de oude wortels als de latere dispersie. De geschiedenis van de familie Brackman kan worden teruggebracht tot het einde van de achttiende eeuw, met de aanwezigheid van Joden in Kuldīga, ook bekend onder de Germaanse naam Goldingen, in Letland; de familie lijkt daar substantiële aanwezigheid te hebben gehad, met veel verwante leden.

Aan de vooravond van de ramp was de gemeenschap niet meer dan een schaduw van haar vroegere grootsheid. Na de korte periode van Letse onafhankelijkheid en de vestiging van Letland als soevereine staat na de Eerste Wereldoorlog, bleef het jodendom van Kuldīga in verminderde vorm voortbestaan. In 1935 was de joodse bevolking afgenomen. Duitse bronnen precizeren dat de Joden toen niet meer dan nauwelijks een tiende van de stadsbevolking vertegenwoordigden. Deze numerieke afname, voelbaar overal in het landelijke Koerland, liet desalniettemin een georganiseerde gemeenschap in stand die rond haar marmeren synagoge, haar school en haar traditionele instellingen was gecentreerd — een gemeenschap die in 1941 nog steeds het essentiële deel van haar leden ter plaatse telde.

De Duitse bezetting betekende het doodvonnis van de gemeenschap. In 1941 werd de synagoge een val toen alle Joden van Kuldiga erin werden opgesloten. De chronologie van de vernietiging is met wrede precisie vastgesteld. Op 1 juli 1941, toen de nazi's de stad innamen, bevond de meerderheid van de gemeenschap zich daar nog; onmiddellijk daarna begonnen Letse fascisten geweld tegen Joden te plegen en vermoordden er verscheidenen.

Vervolgens kwam de fase van gedwongen arbeid, toen van concentratie. De overgebleven Joden werden tot gedwongen arbeid verplicht; gedurende 1941-1942 werden zij samengedreven en systematisch vermoord in kuilen die zij op verschillende plaatsen in de stad hadden moeten graven. De grote synagoge uit 1875, trots van de gemeenschap, diende als detentieplaats vóór de executie. Het doorgegeven herinneringsverhaal, gecontroleerd aan de hand van documentaire bronnen, beschrijft een gevangenschap van bijna twee weken gevolgd door moord in de omliggende bossen, gepleegd door Letten uit Kuldīga en door Duitse eenheden, voorafgaand aan de verkoop van goederen van de slachtoffers onder de lokale bevolking — een reeks waarin herinnering en archief elkaar beantwoorden en wederzijds bevestigen.

De plaats van het bloedbad en zijn herinnering zijn vandaag geïdentificeerd. Tijdens het Sovjettijdperk werd een houten gedenkplaat opgericht op een van de moordlocaties in het bos van de parochie Rumba, ongeveer 7 km van Kuldiga; maar het opschrift van deze plaat is niet meer leesbaar. Een duurzamere herdenking ontstond in het begin van de 21e eeuw: in 2006 richtte de Raad van Joodse Gemeenten van Letland een monument van zwart graniet op naast de oorspronkelijke plaat, waarvan het opschrift in het Lets luidt: « Hier werden in juli 1941 Joden uit Kuldīga door fascisten vermoord en begraven ». Onzekerheid blijft echter bestaan over het exacte saldo: het exacte aantal slachtoffers en alle omstandigheden van hun dood blijven onbekend.

Van de vernietigde gemeenschap blijven stenen en namen over. De zeldzame overlevenden — degenen die naar het binnenland van de Sovjet-Unie waren gevlucht of voor de oorlog waren geëmigreerd — keerden niet terug om zich in een stad te vestigen die nu van zijn joodse aanwezigheid was leeggemaakt. Met het verstrijken van de tijd verlieten de overlevenden de stad, velen van hen vestigden zich in de nieuwe Staat Israël.

Het lot van het synagogegebouw vat op zich zelf het lot van deze materiële Memory onder het Sovjet-regime samen. Het behouden synagogegebouw werd in het begin van de jaren 1950 in een bioscoop omgetoverd; sinds 2011 herbergt het gebouw de gemeentelijke bibliotheek. Deze geschiedenis — van het gebedshuis naar de bioscoop, vervolgens naar de bibliotheek — is exemplarisch voor het lot van synagogues in Oost-Europa, die geseculariseerd en herbestemd werden, waarvan de oorspronkelijke functie achter de opeenvolgende gebruiken verdwijnt.

Kuldīga, een stad waarvan het opmerkelijk bewaarde historische centrum op de werelderfgoedlijst is ingeschreven, draagt aldus het discrete maar blijvende spoor van zijn verdwenen gemeenschap: het voormalige synagogecomplex, de begraafplaats, het monument van het Rumba-bos. Het eigentijdse genealogische onderzoek — aangedreven door de verspreid over de wereld verspreide nakomelingen en door projecten zoals die van het JewishGen-netwerk — reconstitueert geduldig de lignées, zoals die van de Brachmann, waarvan het einde in Letland, evenals dat van miljoenen anderen in Oost-Europa, tragisch eindigt in 1941 met ouderen en kinderen die in de Shoah door nazi's zijn vermoord. Daar waar het gemeentearchief zwijgt, vullen family memory en het werk van historici van de diaspora, voor zover mogelijk, de stilte op.

De geschiedenis van de Joden van Kuldīga-Goldingen volgt het lange ritme van de judaïsmen van de Baltische landen: een middeleeuwse, rechtloze en fugitieve aanwezigheid, een verankering aan het einde van de zeventiende eeuw, een spectaculaire bloei na het toekennen van burgerrechten door Rusland in 1799, een hoogtepunt in het midden van de negentiende eeuw toen de gemeenschap de meerderheid in haar stad vormde, gevolgd door een langzame achteruitgang onder invloed van emigratie en Letse groei, voordat de totale vernietiging van 1941.

Het was een unieke vorm van judaïsme, gericht op Duitse cultuur en het Westen, hardwerkend en goed georganiseerd, waarvan de grote marmeren synagoge en de school steeds meer als stenen getuigen dienst doen. De vernietiging ervan, vroeg en methodisch vanaf de eerste weken van de bezetting, deed in enkele maanden verdwijnen wat drie eeuwen hadden opgebouwd. Er blijft vandaag een omgebouwd gebouw, een monument van zwart graniet in het Rumba-bos, en de nooit voltooide taak om de vermisten te noemen. Het huidige Grote Boek maakt deel uit van deze inspanning om recht te doen geschieden: een kader geven aan een perifere gemeenschap die tot haar laatste dag een levend onderdeel was van de joodse wereld en haar diaspora's.