Kastoria

De joodse aanwezigheid in Kastoria gaat naar alle waarschijnlijkheid terug tot de Byzantijnse tijd, zo niet nog verder. De Romaniote Joden, wier naam afkomstig is van Rhomania — de benaming die het Byzantijnse Rijk zich zelf gaf —, vormden een Grieks sprekende bevolking verspreeid over het Griekse vasteland, Epirus, Thessalië en Macedonië. Hun eigen liturgische ritueel, de minhag Romania, en hun gebruik van gejudaïseerd Grieks onderscheidden hen duidelijk van de westerse Joden en van de Ibische Sefarden.

Het meest bekende getuigenis over de Joden van middeleeuws Macedonië en Epirus is dat van de reiziger Benjamin van Tudèla, die in de 12de eeuw de Middellandse-Zeewereld doorkruiste en de gemeenten die hij tegenkwam opsomt. Hoewel zijn reisroute Kastoria niet met zekerheid noemt, getuigt het van het bestaan van een dicht netwerk van Romaniote gemeenten in de regio, die van zijdeweverij, handel en ambachten leefden. De vergelijking met nabijgelegen gemeenten, zoals die van Larissa in Thessalië, werpt licht op wat het joodse leven in Kastoria in deze periode kan zijn geweest: een bevolking geïntegreerd in de Byzantijnse stadseconomie, georganiseerd rond haar synagoge en haar rabbijnse rechtbank [Messinas, 2012].

Kastoria, een Byzantijnse sterkte die vervolgens kort betwist werd tussen Bulgaren, Serven en Byzantijnen, onderging vele machtswisselingen voordat het onder Ottomaanse heerschappij kwam. In deze context van instabiliteit slaagden de Romaniote Joden, beschermd door de status van gedoogde gemeenten, erin hun continuïteit te handhaven. De Byzantijnse verankering van Kastoria, waarvan vandaag nog de fresco's van zijn tientallen kerken getuigen, vormt de achtergrond van een joods bestaan waarvan de oudste documentaire sporen helaas fragmentarisch blijven. Dit is de reden waarom men over deze periode beter kan redeneren aan de hand van convergerende aanwijzingen dan aan de hand van archiefzekerheid, naar het voorbeeld van wat het onderzoek voor andere oude Helleense gemeenten heeft vastgesteld, zoals die van Cyprus bestudeerd door Charitini Tzavara [Tzavara, 2010].

De Osmaanse verovering van de Balkan aan de wending van de veertiende en vijftiende eeuw transformeerde radicaal de omstandigheden van het joodse leven in de regio. Kastoria kwam onder Osmaanse heerschappij en werd geïntegreerd in een imperiaal systeem dat, in tegenstelling tot gelijktijdige christelijke koninkrijken, de Joden niet uitwees maar hen organiseerde in fiscale gemeenschappen, de millet, die van grote interne autonomie genoten.

De doorslaggevende wending vond plaats in 1492, met de uitwissing van de Joden uit de koninkrijken Castilië en Aragon. Sultan Bayezid II zou volgens een veel verspreide traditie de Iberische ballingen hebben ontvangen terwijl hij de waanzin van koning Ferdinand bespot, die zijn koninkrijk verarmd maar het zijne verrijkte. De Sefarden stroomden toen toe naar Saloniki, Constantinopel, Adrianopel en de secundaire steden van Macedonië, waaronder Kastoria. Jonathan Ray heeft aangetoond hoe veel de ervaring van de Sefardische ballingschap een identitaire herbouving was, waarbij de gemeenschappen zich heropbouwden volgens hun Iberische stadsoorspongen alvorens geleidelijk te fuseren [Ray, 2006].

Dit is waar het gemeenschapsgeheugen en het archief op elkaar antwoorden. De mondeling Kastoriaanse traditie, doorgegeven tot de twintigste eeuw, bewaarde de herinnering aan een « Spaanse » oorsprong van vele families, terwijl de familienamen en het restgeheugen gebruik van Spaans-Joods deze sefardisering bevestigden. Het institutioneel mechanisme van deze transformatie is elders volkomen gedocumenteerd: de Castilianen van Fès bijvoorbeeld voorzagen zich al in 1492 van een eigen corpus van bepalingen, de Sefer ha-Takkanot, om hun gebruiken te bewaren tegenover de autochtonen [Sefer ha-Takkanot der Castilianen van Fès, 1871]. In Kastoria zoals in heel de Osmaanse ruimte, veroorzaakte de coëxistentie tussen de oude Romaniotische ritus en de geïmporteerde Sefardische ritus eerst afzonderlijke synagogen, vervolgens een langzame opneming van de eersten door de laatsten, waarbij het culturele prestige en de demografische macht van de Iberische ballingen geleidelijk de overhand kregen.

Onder het Ottomaanse bewind, dat tot 1912 duurde, ontwikkelden de Joden van Kastoria een gestructureerde gemeenschapsleven en een opmerkelijke economische integratie. De stad was sinds de Middeleeuwen een centrum van de bonthandel: het werk en de handel in bont, met name de vervaardiging van kledingstukken uit schilfers en restjes die met gereputeerd vakmanschap aan elkaar werden genaaid, vormden de emblematische activiteit van Kastoria. De Joden namen daar een aanzienlijk aandeel in, naast christelijke ambachtslieden, in de textiel- en ambachtsnijverheid, activiteiten waaraan kleine handel, colportage en ambachten werden toegevoegd.

Het religieuze leven was georganiseerd rond de synagoge en de klassieke communautaire instellingen van het ottomaanse jodendom: de Talmud Torah voor de onderwijzing van kinderen, de hevra kadicha (begrafenisbroederschap), liefdadige stichtingen en het rabbijnse tribunaal. Het Judeo-Spaans, of ladino, werd de dominante volkstaal, net als in de grote buurstad Salonië, de werkelijke hoofdstad van de Balkan-Sefardische wereld. Benbassa en Rodrigue hebben onderstreept dat deze Judeo-Spaanse cultuur niet slechts een restant was, maar een levendige beschaving, voorzien van haar eigen literatuur, pers en muzikale tradities, die uitstraalde naar de kleine satellietgemeenschappen zoals Kastoria [Benbassa & Rodrigue, 2000].

De ritmes van het Joods leven in Kastoria volgden die van de Hebreeuwse kalender en de handelsseizoenen. De grote jaarbeurzen, de religieuze feesten, de endogame huwelijken die allianties tussen families van notabelen bezegelden, de doorgave van ambachten van vader op zoon: zoveel kenmerken die men, met lokale varianten, terugvindt in al de Sefardische gemeenschappen van de Middellandse Zee, of het nu gaat om Larissa in Griekenland [Messinas, 2012] of om Tlemcen in Noord-Afrika, waarvan Simon Schwarzfuchs het millennium aan geschiedenis heeft beschreven [Schwarzfuchs, 1997]. Deze ottomaanse gemeenschap, bescheiden qua omvang maar stevig geworteld, vormde in de negentiende eeuw een geheel van enkele honderden zielen.

Het jaar 1912 markeerde een grote breuk: na afloop van de Eerste Balkanoorlog werden Kastoria, net als geheel Zuid-Macedonië en Salonique, opgenomen in het Griekse koninkrijk. De Joden van de stad, tot dan toe Ottomaanse onderdanen, werden Griekse burgers. Deze verschuiving, die tegelijkertijd tienduizenden Joden in Salonique trof, verplichtte tot diepgaande aanpassingen: het leren van het Grieks, militaire dienst, en inschakeling in een nationaal kader dat niet langer dat van het Ottomaanse millet was.

Deze overgang verliep niet zonder spanningen. Griekenland, een zich vormende orthodox-nationale staat, tolereerde zijn minderheden maar spoorde hen aan tot hellenisering. Voor een gemeenschap die nog grotendeels Judeo-Hispanofoon sprak, vereiste aanpassing aan het Griekse burgerschap een belangrijke culturele transformatie. Desalniettemin bleef in Kastoria, een provinciale gemeenschap die meer geïntegreerd was dan de uitgestrekte metropool Salonique, de samenstelling met christelijke buren over het algemeen vreedzaam, gegrondvest op eeuwen van gedeeld leven en economische uitwisselingen.

De eerste decennia van de twintigste eeuw werden ook gekenmerkt door emigratie. Zoals in alle kleine Griekse gemeenten vertrok een deel van de Kastoorse jeugd op zoek naar fortuin naar grote steden — Salonique, Athene — of naar het buitenland, met name de Verenigde Staten. Dit verschijnsel, gecombineerd met de lage geboortecijfers en economische moeilijkheden van het interbellum, reduceerde geleidelijk aan de personeelssterkte van de gemeente. Op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog telde de joodse bevolking van Kastoria enkele honderden personen, vormende een verouderde maar nog steeds levende gemeenschap, gehecht aan haar synagoge en tradities. Deze dynamiek van krimp en emigratie, die gemeenschappelijk is aan vele Sefardische centra van de moderniteit, komt terug in de geschiedenis van gemeenschappen die zo ver uiteen liggen als die van de Maghreb, waar de plattelandsexodus en de aantrekkingskracht van metropolen de oude centra geleidelijk leegmaakten, zoals gedocumenteerd wordt in werken gewijd aan Tlemcen [Botbol, 2000].

De invasie van Griekenland door de Asmacht-troepen in april 1941 haastte de Joodse gemeenschap van Kastoria naar haar vernietiging. West-Macedonië werd eerst onder Italiaanse bezetting geplaatst, relatief minder brutal jegens de Joden. De situatie sloeg dramatisch om in september 1943, toen, na de capitulatie van Italië, Duitse troepen de controle over de regio overnamen en het uitroeiingsbeleid dat al sinds het voorjaar van 1943 in Salonica werd uitgevoerd, op deze streek uitbreidden.

Te Kastoria beleefde de Joodse gemeenschap toen haar laatste maanden in angst. Op 24 maart 1944, op de vooravond van het christelijke feest van de Aankondiging, voerden de Duitse autoriteiten de razzia uit van nagenoeg alle Joden van de stad — ongeveer zevenhonderd personen. Verzameld en verplaatst, werden zij via Salonica naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau getransporteerd, waar zij in het begin van april 1944 aankwamen. De overweldigende meerderheid werd onmiddellijk bij aankomst in de gaskamers vermoord; slechts een handjevol gedeporteerden, geselecteerd voor dwangarbeid, overleefde tot de bevrijding. Dit patroon — brutale razzia, doorvoer via Salonica, deportatie naar Auschwitz in het voorjaar van 1944 — trof toen alle gemeenschappen van Macedonië en Epirus, waaronder Ioannina, Larissa en de andere Romaniootse en Sefardische centra.

De vernietiging van de kastoriaanse gemeenschap past in de nagenoeg volledige verwoesting van het Griekse jodendom, een van de oudste van Europa, waarvan bijna negen tienden van de bevolking in de Shoah omkwamen. Te Kastoria was dit het plotselinge einde van een duizendjarige Joodse aanwezigheid. Enkele overlevenden keerden na de oorlog terug, maar het gemeenschappelijke weefsel, haar instellingen, haar synagoge en haar levende geheugen waren onherroepelijk gebroken. De stilte daalde neer over de stegen waar, enkele jaren eerder, nog het Judeo-Spaans en de gebeden van de oude ritus klonken.

Van de Joodse gemeenschap van Kastoria blijven vandaag slechts twijfelachtige sporen over, die onderzoek en gedenking trachten te verzamelen en te behouden. De Joodse wijk, de locaties van de synagoge en de oude begraafplaats, enkele huizen en familienamen die in het stadlandschap zijn gegrift, getuigen van een aanwezigheid die door geweld is uitgewist. Zoals voor zoveel verdwenen gemeenschappen wordt topografie hier archief: zonder overvloedige documenten dragen stenen en plaatsen de herinnering.

De doorgifte geschiedt thans door nakomelingen verspreid over de hele wereld — in Griekenland, Israël, de Verenigde Staten — die het geheugen van hun kastoriaanse voorouders in stand houden. Hedendaagse genealogische databanken, die familiebomen reconstrueren en Sefardische familienamen kruisverwijzen, maken het mogelijk de verbroken draden van deze lignées terug te vinden en aan de slachtoffers hun individualiteit terug te geven [MyHeritage / Geni — Arbre Encaoua, 2024]. Dit werk sluit aan bij de bredere inspanning voor het behoud van archieven en gemeenschapsregisters, zoals wat voor andere mediterrane gemeenschappen is verricht, bijvoorbeeld begraafplaatsregisters en rabbijnse archieven uit Noord-Afrika [Registres du cimetière juif de Tlemcen] [Archives du Mellah de Fès].

Ook hier vervlechten geheugen en geschiedenis zich. De familietraditie — het verhaal van een Iberische oorsprong, de herinnering aan een beroep, de naam van een gedeporteerde voorouder — vult de stiltes van het lacunaire archief aan, terwijl officiële documenten, deportatielijsten en volkstellingen deze verhalen bevestigen en preciseren. Deze dialektiek tussen het overgeleverde en het vastgestelde vormt de kern van elke gedenkwaardige onderneming gewijd aan vernietigde gemeenschappen. Kastoria herstellen betekent dus het getuigenis van overlevenden, de nauwkeurigheid van het onderzoek en de trouw aan een verloren wereld tegelijk vasthouden.

De geschiedenis van de Joden van Kastoria vat in één enkel traject de grote sequenties van het mediterrane jodendom samen: de worteling van de Romanioten in de byzantijnse wereld, de herstichting van de Sefarden na 1492, de bloei binnen het Ottomaanse Rijk, de moeilijke integratie in de Griekse natiestaat, en vervolgens de vernietiging in de Shoah. De gemeenschap was bescheiden in aantal, maar was desondanks een authentieke schakel in deze lange keten die Byzantium met Spanje verbond, het Ottomaanse Oosten met het moderne Griekenland.

Wat het lot van Kastoria onthult, is de kracht van continuïteiten en de brutaliteit van hun breuk. Meer dan een millennium lang werden generaties Joden daar geboren, baden daar, werkten er aan bont en gaven een taal, een ritueel en een herinnering door. In enkele dagen in maart 1944 werd dit voorzichtig opgebouwde bouwwerk verwoest. De verdwijning van Kastoria, zoals die van zoveel Griekse gemeenschappen, herinnert ons eraan dat de joodse geschiedenis van de Middellandse Zee niet alleen in haar pracht moet worden gelezen, maar ook in haar uitwissingen.

Dit verdwenen wereld terugbrengen, met de voorzichtigheid die fragmentarische bronnen en de eerlijkheid die het gedocumenteerde van het doorgegeven onderscheidt, is een plicht die zowel wetenschappelijk als memoriaal is. Moge dit Grote Boek hieraan een bijdrage leveren, door Kastoria in te schrijven in het sterrenbeeld van joodse centra waarvan het licht, al uitgeblust, ons nog steeds bereikt.