Kampala

Voordat we het zionistische episode benaderen, is het belangrijk om Kampala in zijn geografische en politieke context te plaatsen. Kampala staat op de historische plaats van het koninkrijk Buganda, een van de machtigste interlacustrine koninkrijken van het prekoloniale Oost-Afrika. De naam zou afkomstig zijn van de uitdrukking kasozi k'empala, « de heuvel van de impala's », in verwijzing naar de kuddes antilopen die de kabaka, souverein van Buganda, op deze hoogten liet grazen. De stad is traditioneel georganiseerd rond zeven heuvels, elk met een machtsinstitutie: koninklijk paleis, kathedralen, moskee, koloniale forten.

Het Britse protectoraat van Oeganda werd in 1894 uitgeroepen, en integreerde geleidelijk de koninkrijken Buganda, Bunyoro, Toro en Ankole. Het was in Entebbe, niet ver van Kampala, dat de koloniale administratieve zetel werd gevestigd, terwijl Kampala het handels- en gebruikscentrum bleef. De bouw van de Oegandese spoorweg, die Mombasa aan de kust van de Indische Oceaan verbond met Kisumu aan het Victoria-meer tussen 1896 en 1901, transformeerde de economie van de regio en maakte deze territoria toegankelijk voor imperiale doeleinden. Het is in deze context van Britse koloniale expansie in Oost-Afrika dat het voorstel aan de zionisten moet worden gezien: het aangeboden grondgebied viel onder het beheer van het Britse Oost-Afrika-protectoraat, waarvan Oeganda de algemene benaming was in de diplomatieke taal van die tijd.

Het is belangrijk om een aanhoudende geografische verwarring op te helderen, die historisch onderzoek ondertussen grotendeels heeft opgeheven: het grondgebied dat werkelijk voor Joodse vestiging werd overwogen, bevond zich niet in Oeganda zelf, noch in Kampala, maar op het plateau van Guas Ngishu (of Uasin Gishu), gelegen in het huidige Kenia. De naam « Oeganda » zette zich echter door in het gangbare gebruik en in de herinnering, tot het punt waar het het gehele episode definitief aanduidt. Aldus erfde Kampala, als symbolische hoofdstad van de regio, een Joodse reputatie die, strikt genomen, erbuiten lag.

De oorsprong van het project gaat terug tot de pogroms van Kichinev, in april 1903, die het Europese joods bewustzijn schokten en Theodor Herzl het gevoel gaven van absolute urgentie. Herzl, grondlegger van het politieke zionisme, had al enkele jaren naar een territoriale charter gezocht die een toevluchtsoord garanteerde voor vervolgde Joden uit Oost-Europa. Na het mislukken van onderhandelingen rond het Sinaï-schiereiland en El-Arish, leidden zijn onderhandelingen met de Britse regering, en met name met koloniënminister Joseph Chamberlain, tot een onverwacht voorstel: het aanbod van een gebied in Brits Oost-Afrika [Jewish Virtual Library].

Dit voorstel moet worden begrepen in het kader van de algemene politieke ideëen van het Joodse volk in het begin van de twintigste eeuw, gekenmerkt door een intens debat tussen voorstanders van een onmiddellijk toevluchtsoord en voorstanders van nationale herstel in het Heilige Land. Zoals Sylvie Anne Goldberg heeft geanalyseerd, werd het Joodse historische denken van deze periode doorkruist door de vraag hoe urgentie van het heden en de diepte van de lange-termijn traditie kunnen worden gearticuleerd [Goldberg, 2000]. Het Britse aanbod stelde precies dit dilemma in scherpe bewoordingen: moest men een beschikbaar en veilig land aanvaarden, met het risico de heilige band met Sion te verbreken?

Het aanbod zelf voorzag in de concessie van een uitgestrekt gebied, gewoonlijk geschat op ongeveer vijfduizend vierkante mijlen, op de relatief gematigde hoogvlakten van Oost-Afrika, beschouwd als geschikt voor Europese vestiging vanwege de hoogte. De Britse regering zag daarin een middel om lege gebieden van haar imperium te bevolken en te valoriseren; Herzl zag daarin een tijdelijk toevluchtsoord — een Nachtasyl, een « nachtasiel », volgens de uitdrukking die toen circuleerde — voor een volk in nood, zonder dat dit de uiteindelijke aspiratie naar Palestina in twijfel zou trekken.

Het was op het Zesde Zionistisch Congres, bijeengeroepen te Bazel in augustus 1903, dat het voorstel aan de afgevaardigden werd voorgelegd. Herzl presenteerde het aanbod niet als een vervanging van Palestina, maar als een tijdelijke noodmaatregel. De vergadering werd onmiddellijk verscheurd. De afgevaardigden uit de regio's waar vervolgingen woedden — het Russische Rijk, Polen, de Woonzone — waren paradoxaal genoeg onder de felste tegenstanders van het project, omdat zij erin een verraad zagen van het messianische en nationale ideaal dat aan Eretz Israël was verbonden.

De raadplegend stemming waarin werd besloten een onderzoekscommissie naar Oost-Afrika te sturen, werd met een meerderheid aangenomen, maar veroorzaakte het openlijke vertrek van een fractie van de afgevaardigden, als teken van protest. Deze splitsing kondigde de geboorte aan van de territorialistische beweging, geleid door de schrijver Israël Zangwill, die in 1905 de Jewish Territorial Organization (ITO) zou oprichten, vastbesloten om een vestigingsterritorium te zoeken waar het zich ook bevond. Het debat van Bazel markeerde dus een belangrijke bifurcatie in de geschiedenis van het moderne joodse denken, tussen het zionisme dat aan Sion was gehecht en een pragmatisch territorialisme. Deze spanning tussen de inbedding in een enkel land en de noodzaak van collectief overleven doorloopt trouwens de hele geschiedenis van joodse gemeenschappen in de diaspora, van middeleeuws Spanje tot de kusten van de Maghreb [Barnavi, 1992].

De voortijdige dood van Herzl in juli 1904 beroofd het project van zijn meest vooraanstaande voorvechter. Een verkenningscommissie werd desondanks in 1905 naar het Guas Ngishu-plateau gestuurd. Haar rapport, ongunstig, sprak van een bergachtig land, geïsoleerd, bevolkt door lokale bevolkingsgroepen en wilde dieren, weinig geschikt voor de snelle vestiging van joodse landbouw. Op het Zevende Zionistische Congres, gehouden te Bazel in 1905, werd het voorstel definitief verworpen, en de Zionistische Organisatie bevestigde opnieuw haar uitsluitende gehechtheid aan Palestina.

Als het zionistische project nooit aanleiding gaf tot een Joodse kolonie in Oeganda, reserveerde de geschiedenis voor het land een Joodse aanwezigheid van heel ander karakter, geboren niet uit Europese immigratie maar uit een inheemse bekering. Op de heuvels van oostelijk Oeganda, rond Mbale, ontstond in het begin van de twintigste eeuw de gemeenschap van de Abayudaya, een term die « volk van Juda » betekent in het Luganda.

De traditie die binnen deze gemeenschap wordt overgedragen, schrijft de stichting toe aan de militaire leider Semei Kakungulu. Deze hoogwaardigheidsbekleder, aanvankelijk dicht bij de Britse christelijke zendelingen, zou zich geleidelijk van hen hebben verwijderd om, rond 1919, een observantie aan te nemen die uitsluitend op de Hebreeuwse Torah gebaseerd was: besnijdenis op de achtste dag, het in acht nemen van de sabbat, voedselwetten. Het verhaal wil dat toen een zendeling Kakungulu verwijt maakte omdat hij « Joods wilde worden », hij antwoordde dat hij dat nu volledig was. Dit stichtingsverhaal behoort tot het register van de doorgegeven gemeenschappelijke herinnering, maar het wordt bevestigd door koloniale en zendeling-archiefstukken die de breuk van Kakungulu met de gevestigde kerken aantonen. De traditie en het archief antwoorden hier op elkaar, zonder elkaar volledig te bedekken — een configuratie waarin de herinnering voorafgaat aan en verder gaat dan het geschrevene, zoals Yerushalmi dat voor de Joodse herinnering in het algemeen heeft aangetoond [Yerushalmi, 1984].

Jarenlang geïsoleerd van het wereldwijde jodendom, ontwikkelden de Abayudaya een originele praktijk, die gebeden in het Hebreeuws, Luganda en Engels mengde, en liederen van lokale inspiratie. In de loop van de twintigste eeuw kwam de gemeenschap in contact met Joodse reizigers, vervolgens met rabbijnen, wat leidde tot formele bekeeringen die door bepaalde religieuze autoriteiten werden erkend. Hun geloof overleefde zelfs de vervolgingen onder het regime van Idi Amin Dada in de jaren 1970, toen de openbare beoefening van het jodendom verboden was en velen van hen zich in het verborgene moesten terugtrekken. Deze volharding onder dwang roept, in verre weergalm, de geheugen-taaiheid op van diaspora-gemeenschappen onder tegenspoed, zoals die in de registers en archiefstukken van rabbijnse rabbijnen van de Maghreb wordt waargenomen [Registers van de Joodse begraafplaats van Tlemcen].

Parallel aan de geschiedenis van de Abayudaya vestigde zich een kleine gemeenschap van joods origine in koloniaal en post-koloniaal Oeganda, voornamelijk in Kampala. Ze bestond uit handelaren, ambachtslieden, professionals en ambtenaren, vaak van Europese of Nabij-Oosterse afkomst, aangetrokken door de handelsmogelijkheden van het protectoraat en door de kruispuntpositie die Kampala innam in Brits Oost-Afrika [Jewish Virtual Library].

Deze aanwezigheid, steeds bescheiden in aantal, paste in de brede beweging van verspreiding van Joden in het koloniale tijdperk, vergelijkbaar met die waarbij zich kleine gemeenschappen vormden in grote havens en administratieve centra van het Middellandse Zeegebied en daarbuiten. Net als de Sefardische en Magrebijnse gemeenschappen die, van Sousse tot Tlemcen, hun lot verbonden aan handel en economische veranderingen van hun tijd [Rubinstein-Cohen, 2011] [Schwarzfuchs, 1997], leefden de Joden van Kampala mee met de wisselvalligheden van de koloniale tijd, en later met de omwentelingen na de onafhankelijkheid van Oeganda die in 1962 werd uitgeroepen.

De geschiedenis van deze gemeenschap werd diepgaand beïnvloed door de dictatuur van Idi Amin Dada, die in 1971 aan de macht kwam. Zijn regime, gekenmerkt door een beleid van verdrijving van minderheden — in de eerste plaats de talrijke Indisch-Pakistaanse gemeenschap die in 1972 werd verdreven — en door openlijk felle retorica tegen Israël na de breuk van diplomatieke betrekkingen, maakte de georganiseerde joodse aanwezigheid ondraaglijk. De meeste vreemde Joden verlieten het land. Pas na de val van Amin, vanaf het einde van de jaren 1970, en vooral in de daaropvolgende decennia, kon het joodse leven herleven, gedragen vooral door de wederopstanding van de Abayudaya en door de heropening van Oeganda voor internationale joodse netwerken. De reconstructie van deze herinnering blijft kwetsbaar en onvolledig, eerder voortspruitend uit voorzichtige deductie dan uit voortdurende archivering, vandaar de waarschijnlijke status die eraan moet worden toegekend.

Voorbij de feiten nemen Kampala en Oeganda een bijzondere plaats in in de joodse verbeelding, als symbool van de « niet-ingeslagen weg ». De afwijzing van het Uganda Scheme is in het zionistische geheugen uitgegroeid tot een van de momenten waarop het joodse volk plechtig zijn verbondenheid met Sion opnieuw bevestigde tegen de verleiding van een vervangend toevluchtsoord. In debatten en literatuur wordt soms gespeculeerd over de contrafeitelijke hypothese van een « Afrikaans Israël » dat zou zijn ontstaan op de hoogten van Oost-Afrika — een speculatie die volledig tot het domein van geheugen en verbeelding behoort, niet van de geschiedenis.

Deze geheugendimensie illustreert een fenomeen dat Yerushalmi dierbaar is : de manier waarop een volk uit zijn verleden de episodes selecteert die drager van collectieve betekenis worden, zij het ten koste van vereenvoudiging van de historische complexiteit [Yerushalmi, 2012]. De naam « Oeganda » — en per metonymie die van haar hoofdstad Kampala — heeft zich in het joodse bewustzijn geladen met een betekenis die veel groter is dan de geografische en politieke werkelijkheid van het gebeurde. Het feit dat het werkelijk besproken grondgebied zich in Kenia bevond, heeft deze geheugenvereniging niet aangetast : het geheugen heeft zijn eigen kaarten, vaak verschillend van die van de geografen.

Bij dit geheugen van het mislukte project komt vandaag het levende geheugen van de Abayudaya, waarvan de geschiedenis fascineert door haar unieke karakter : een joodse gemeenschap ontstaan op Afrikaanse bodem, zonder joodse afstamming, door zuivere spirituele toewijding. De constructie van deze identiteit, haar onderhandelingen met het wereldjudaïsme rond erkenning en conversie, maken deel uit van dezelfde dynamieken van « nationale » en culturele opbouw die andere joodse wederopstandingen hebben gekend, in zeer verschillende contexten [Bechtel, 2002]. Kampala en omgeving blijven aldus de plaats van een dubbel geheugen : dat van een deur die niet opening, en dat van een geloof dat, tegen alle verwachting in, wortels schoot op de heuvels van Afrika.

De joodse geschiedenis van Kampala leest als een meditatie over de kloof tussen project en werkelijkheid, tussen geheugen en archief. Aan de ene kant het Uganda Scheme van 1903, een Brits aanbod van een grondgebied in Oost-Afrika aan de zionistische organisatie, dat op het Zesde Congres van Bâle een van de grondleggende controverses van het zionisme opwekte en, na de dood van Herzl en het ongunstige rapport van de verkenningscommissie, eindigde in een definitieve afwijzing in 1905 [Jewish Virtual Library]. Aan de andere kant een werkelijke maar discrete joodse aanwezigheid — een buitenlandse gemeenschap in Kampala, getraumatiseerd en verspreid onder het regime van Idi Amin, en vooral de inheemse gemeenschap van de Abayudaya, ontstaan uit bekering en versterkt door volharding.

Deze twee verhalen, het ene diplomatiek en symbolisch, het andere belefd en geworteld, overlappen nauwelijks in de feiten, maar sluiten elkaar aan in het geheugen. Zij herinneren eraan dat de joodse geschiedenis niet kan worden gereduceerd tot haar grote verhalen noch tot haar archieven, maar ontstaat uit hun vruchtbare spanning, zoals geleerd door de grote denkers van het joodse geheugen [Yerushalmi, 1984] [Goldberg, 2000]. Kampala, stad van heuvels en antilopen, blijft voor de joodse wereld de naam van een bifurcatie in de geschiedenis — en de onwaarschijnlijke plaats van een onverwachte trouw aan de Torah.