Jiblah (Djibla)

De beroemdheid van Jiblah in de islamitische geschiedenis berust allereerst op zijn politieke rol. In de elfde eeuw verenigde de Sulayhiden-dynastie, ismailietisch gezind en vazal van de Fatimiden van Caïro, een groot deel van Jemen. Koningin Arwa bint Ahmad al-Sulayhi (overleden in 1138), een vooraanstaande en blijvend gevierde figuur in de Jemenitische geschiedenis, verplaatste het machtscentrum van Sanaa naar Jiblah, dat zij voorzag van moskeeën, paleizen en hydraulische infrastructuur waarvan verschillende tot op heden bewaard zijn gebleven. De grote moskee die naar haar naam is genoemd, blijft het emblematische monument van de stad. Dit centrale belang maakte Jiblah een aantrekkingspunt voor ambachtslieden en handelaren, categorieën waarin de Jemenitische Joden traditioneel oververtegenwoordigd waren.

In de sociale orde van het middeleeuwse en moderne Jemen namen de Joden een positie in die bepaald werd door de status van dhimmi, beschermd in ruil voor betaling van de jizya en onderworpen aan een reeks beperkingen. Deze juridische toestand, gemeenschappelijk voor de gehele islamitische wereld, structureerde het dagelijks leven van minderheidsgeschappen [Encyclopaedia Judaica]. De Joden van Jiblah woonden, zoals overal in Jemen, in een eigen wijk, vaak in een lager gelegen gebied of aan de rand van de hogere stad, dicht bij hun synagoge en werkplaatsen.

Het is hier van belang de aard van de bronnen te benadrukken. In tegenstelling tot de Sefardische gemeenschappen op het Iberisch Schiereiland, waarvan het bestaan gedocumenteerd is door notariële akten, belastingregisters en talrijke responsa — zoals aangetoond in studies over het elfde-eeuwse Sevilla [Borrero Fernández, 1985] of over het joodse leven in middeleeuws Spanje [Assis, 2004] — hebben de kleine joodse plaatsen in Jemen slechts weinig eigen lokale archieven nagelaten. Hun geschiedenis wordt gereconstrueerd door vergelijking: colofons van handschriften, rabbijnse correspondentie, reizigersverhalen en vooral de mondelinge geschiedenis verzameld na emigratie. De vergelijking met historiografische modellen uitgewerkt voor andere diaspora's — de bezinning op de vraag hoe joodse geschiedenis zelf geschreven dient te worden [Goldberg, 2000] — noopt tot voorzichtigheid: wat we van Jiblah weten, berust eerder op inpassing in een goed gedocumenteerd regionaal geheel dan op stad-voor-stad documentatie.

Om de Joodse gemeenschap van Jiblah te begrijpen, moet deze worden geplaatst in het geheel waarvan zij voortkwam: het Jemenitisch judaïsme, een van de oudste en meest originele ter wereld. Volgens standaardwerken onderscheidden de Joden van Jemen zich door een uitzonderlijke trouw aan archaïsche liturgische, exegetische en halakhische tradities, evenals door een opmerkelijke beheersing van de Hebreeuwse taal en heilige poëzie [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Het figuur van de grote codificator Maimonides (Mozes ben Maimon), wiens beroemde Brief aan Jemen (Iggeret Teman) in de twaalfde eeuw aan deze gemeenschap werd gericht, juist in een tijd van messiaanse crisis en druk tot bekering, getuigt van de ouderdom en het prestige van de banden tussen Jemen en de grote centra van het mediterrane judaïsme [Encyclopaedia Judaica].

De Jemenitische gemeenschapsorganisatie was gebaseerd op kleine eenheden. Een synagoge, een mori (meester, afgeleid van de term mar, « heer ») die zowel onderwijs, ritueel slachten en vaak ook schrijversfuncties vervulde, een kring van families verbonden door vakkundigheid en verbond: dit was het model dat van Sanaa tot de afgelegen dorpen werd herhaald. De Jemenitische Joden huldigden een bijzondere vroomheid voor studie en het kopiëren van teksten; het corpus van Jemenitische handschriften, waarvan sommige tegenwoordig worden bewaard en bestudeerd, getuigt van een singulier dichte boekcultuur voor materieel bescheiden gemeenschappen.

Deze gedecentraliseerde structuur verklaart hoe plaatsen als Jiblah gedurende eeuwen een voortdurend Joods leven hebben kunnen handhaven zonder ooit een belangrijk gezagcentrum te vormen. Zij bewogen in de baan van Sanaa, zetel van het grote rabbinaat, terwijl zij hun bijzonderheden cultiveerden. Hier vinden we, omgezet in een islamitische en bergachtige context, een kenmerk dat voor veel diaspora's gemeenschappelijk is: het vermogen van verspreide gemeenschappen om een sterke identiteit te bewaren door wet, ritueel en vakkundigheid, zelfs zonder machtige gecentraliseerde instellingen — een mechanisme dat historici voor andere crisisckonteksten en dispersiecontexten hebben geanalyseerd [Gutwirth, 1995].

Indien er een domein is waarin de reputatie van de Joden van Jiblah, en van geheel Jemen, solide is gevestigd, dan is het dat van de goudsmederij en het metalenwerk. Volgens naslagwerken was het ambacht van zilver en goud in Jemen bijna een exclusieve joodse specialiteit, zo zeer zelfs dat het vertrek van de Joden in de twintigste eeuw het land van een vakmanschap beroofde dat het lang moeite had om te herstellen [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Deze arbeidsverdeling was niet toevallig: in het ambachtenstelsel van Jemen vielen bepaalde activiteiten die door de moslimmeerderheid als slaafse of weinig prestigieus werden beschouwd — smederij, ciselering, reparatie — volgens traditie aan de Joden toe, die er een domein van uitmuntendheid van maakten.

De jemenitische joodse goudsmeden ontwikkelden technieken die in de gehele Arabische wereld beroemd waren: filigrain (qassab), granulatie, drijfwerk, niëllo. Zij vervaardigden de bruiloftsjuwelen van vrouwen — halssnoeren, diadema's, hangers, armbanden —, de ornaten van het religieuze leven, maar ook gebruiksvoorwerpen: gevesten van janbiya (de jemenitische dolk), doosjes, amuletten. In Jiblah, een bescheiden ambachtsgemeenschap, vormde deze specialiteit van goudsmederij en metalenwerk de economische grondslag van joodse families, zoals de notitie over de plaats herinnert [Encyclopedia of Jews in the Islamic World].

Hier antwoorden geheugen en archief elkaar met bijzondere kracht. De mondelinge traditie van geëmigreerde jemenitische families bewaart de herinnering aan werkplaatsen, merken en handelgrepen die van vader op zoon werden overgedragen; museumcollecties, in Israël en elders, stellen stukken tentoon die deze vakbekwaamheid materialiseren. Het prestige van de jemenitische joodse goudsmederij was zo groot dat in Israël, na de emigratie, ambachtslieden uit Jemen een centrale rol speelden in de vernieuwing van de decoratieve kunsten, vooral rond de Bezalel-school in Jeruzalem. De specialiteit van Jiblah stierf dus niet uit met de ballingschap: zij migreerde, transformeerde, en werd een van de zichtbaarste identiteitskenmerken van de jemenitische judaïteit in haar nieuwe kader.

Het leven van de Joden van Jiblah, net als dat van alle Joden in Jemen, werd bepaald door de verhoudingen met de zaydieten macht die in de moderne periode een groot deel van het land domineerde. Onder het regime van de imams behelsde de dhimmi-status zware verplichtingen: het dragen van onderscheidende kleding, verbod op paardrijden, het dragen van wapens, het bouwen van huizen hoger dan die van moslims, en betaling van de kapitatiebelasting. Bij deze algemene beperkingen kwamen pijnlijkere episoden, waarvan de meest opvallende de ballingschap van Mawza (Galut Mawza) in 1679-1680 was, toen de regerende imam de deportatie van de Joden naar de kustvlakte en woestijnregio van Mawza beorderde; velen van hen stierven, en deze gebeurtenis liet een diepe indruk na in het Jemenitische collectieve geheugen [Encyclopaedia Judaica].

Een later decreet, het zogenaamde « decreet van de wezen » (Wezenbevel), stelde voor dat Joodse wezen zouden worden opgenomen en tot de islam bekeerd; het drukte zwaar op gezinnen tot in de twintigste eeuw. Deze maatregelen illustreren de structurele precairiteit van de Joodse voorwaarde in Jemen, gemaakt van een gedoogde maar altijd herroepbare coëxistentie.

Men moet zich echter behoeden voor een reductie van deze geschiedenis tot alleen vervolging. De vergelijking met andere gebieden van de islamitische wereld — Algerije en de lange duur van verhoudingen tussen Joden en moslims [Valensi, 2016], de gemeenschappen van Tlemcen [Bel-Ange, 1998] [Botbol, 2000] of van Sousse [Rubinstein-Cohen, 2011] — toont aan dat interkommunale verhoudingen oscilleerden tussen wederzijdse economische afhankelijkheid, dagelijks nabuurschap en uitbarstingen van geweld. In Jemen verleende de onmisbaarheid zelf van Joodse ambachtslieden, goudsmeden en smeden, hun een vorm van pragmatische bescherming: men kon niet zonder degenen die juwelen vervaardigden, gereedschap repareerden en metalen bewerken. In Jiblah, een kleine plaats die op het ritme van haar ateliers leefde, moest dit functionele evenwicht meestal de overhand hebben, hoewel lokale bronnen ontbreken om dit in detail te documenteren — vandaar de « waarschijnlijke » status die we eerlijk aan dit hoofdstuk toekennen.

Het beslissende keerpunt in de Joodse geschiedenis van Jiblah, evenals van heel Jemen, voltrok zich tussen 1949 en 1950. Na decennia van geleidelijke migraties naar het Ottomaanse en later mandaatgebied Palestina — een vroegtijdig beweging, al aan het eind van de negentiende eeuw, gevoed door zowel economische nood, religieuze verlangen naar terugkeer naar Sion als het verre echo van de begindagen van het zionisme — versnelde de oprichting van de Staat Israël in 1948 deze beweging. De situatie van de Joden in Jemen, reeds fragiel, verslechterde in de context van het Israëlisch-Arabisch conflict.

De evacuatieoperatie, bekend onder de naam « Operatie Magisch Tapijt » (On Wings of Eagles, of Operation Magic Carpet), vervoerde per lucht, tussen juni 1949 en het jaar 1950, bijna alle Joden van Jemen naar de nieuw opgerichte Staat Israël. Volgens referentiewerken betrof het ongeveer negenenveertiguizend Jemenitische Joden die in enkele maanden werden vervoerd, wat een abrupt einde maakte aan een eeuwenlange aanwezigheid [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. De Joden van Jiblah werden meegevoerd in deze grote uittocht: net als hun geloofsgenoten uit de talloze dorpen op het plateau, voegden zij zich bij de verzamelplaatsen, met name het kamp Hashed dichtbij Aden, van waaruit de vliegtuigen vertrokken [Encyclopaedia Judaica].

Dit vertrek was niet slechts een geografische verplaatsing; het vormde een beschavingsbreuk. Een gemeenschap die noch de auto noch het vliegtuig ooit had gekend, bevond zich plotseling, na enkele uren vliegen, getransporteerd van een preindustriële bergwereld naar een zich vormende samenleving, gekenmerkt door technische moderniteit en culturele spanningen tussen immigranten van uiteenlopende herkomst. De intellectuele debatten die de opbouw van de Staat begeleidden — over de plaats van religieuze traditie en nationale identiteit, zoals een denker als Yeshayahu Leibowitz deze formuleerde [Leibowitz, 1993], of over spanningen tussen kosmopolitisme en nationalisme binnen de zionistische beweging [Stanislawski, 2001] — bieden de ideologische achtergrond waarin de vaak moeilijke integratie van de Jemenieten zich inschreef. Na 1950 was Jiblah voor het overgrote deel zonder Joodse aanwezigheid: de goudsmidswerkplaatsen verstomden, en de Joodse wijk trad in de stilte van de herinnering.

Wat rest er van het joodse Jiblah na het vertrek van zijn inwoners? Ter plaatse blijven zeer weinig herkenbare materiële overblijfselen over, en de toegang tot de streek, lang al moeilijk, is nog moeilijker geworden met de hedendaagse conflicten die Jemen teisteren. De stad zelf bewaart haar islamitisch erfgoed — de moskee van koningin Arwa, de steegjes van de oude stad — maar het joodse spoor is vrijwel geheel uit het landschap verdwenen.

Het is dus in de diaspora, en met name in Israël, dat de herinnering aan Jiblah zich heeft voortgezet. De families afkomstig uit Jemen, gegroepeerd naar regionale affiniteiten, hebben de verhalen, de liturgische melodieën (diwan), de recepten, de huwelijksgebruiken en natuurlijk de zilveren voorwerpen geërfd van hun voorouders doorgegeven. Deze overdracht berust van nature meer op mondelinge en familiale herinnering dan op archief: het wordt verteld, gezongen en getoond eerder dan bewezen. Omdat jemenitische familienamen soms het kenmerk van een plaats van herkomst dragen, wordt de genealogie een kostbare draad om de levensloopbanen te reconstrueren, op dezelfde manier als werk uitgevoerd op andere diaspora's waar rabbijnse archieven en burgerlijke registratie de lignages verhelderen [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

De bijzonderheid van het jemenitisch jodendom — zijn hebreeuwse uitspraak geacht bijzonder conservatief te zijn, zijn manuscripttraditie, zijn poëzie — is sindsdien onderwerp van aanhoudende wetenschappelijke en erfgoedbelangstelling. Jemenitische zilveren voorwerpen behoren tot de topstukken van de collecties joodse kunst, en jemenitische muziektradities hebben de Israëlische cultuur diep beïnvloed. Aldus leeft de kleine ambachtsgemeenschap van Jiblah, opgelost in de grote beweging van de alija, indirect voort door middel van een collectief erfgoed dat haar bescheiden historische afmetingen verre overstijgt. Dit hoofdstuk berust meer dan de anderen op doorgegeven herinnering: het registreert wat de nakomelingen dragen, in gebreke van lokale bronnen die het mogelijk zouden maken elk detail vast te stellen.

De joodse geschiedenis van Jiblah is die van een kleine ambachtslieden-gemeenschap, ingebed in een veel groter en ouder geheel: het Jemenitische judaïsme, een van de meest eerbiedwaardige takken van het joodse volk in islamitisch grondgebied. Stad van koningin Arwa, voormalige hoofdstad van de Sulayhiden, verscholen in de bergen van Ibb, herbergde Jiblah gedurende eeuwen joodse families wier goudsmeedkunst en metaalbewerking zowel hun levensonderhoud als hun kenmerkende eigenschap vormden [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Deze gemeenschap leefde onder de status van dhimmi, tussen wederzijdse economische afhankelijkheid en juridische kwetsbaarheid, totdat de grote verschuiving van het midden van de twintigste eeuw — Operatie Tapijt — haar samen met bijna alle Joden van Jemen naar de ontstane Staat Israël bracht [Encyclopaedia Judaica].

Het schrijven van deze geschiedenis stuitte op een fundamentele moeilijkheid: de quasi totale afwezigheid van lokale archieven die specifiek op Jiblah betrekking hebben. Wij hebben daarom gekozen voor inpassing in het bekende — de Sulayhidische dynastie, de structuren van het Jemenitische judaïsme, de specialisatie in metaalbewerking, de juridische status, de aliya — in plaats van directe documentatie van de lokaliteit. Dit is waarom het essentiële deel dat specifiek betrekking heeft op Jiblah eerder berust op het waarschijnlijke en het overgeleverde, terwijl het regionale kader berust op het vastgestelde. Deze epistemische eerlijkheid verarmt het verhaal niet: zij plaatst het. Jiblah blijft aldus de voorbeeldige getuige van deze duizend joodse haarden in Jemen die, zonder ooit de geschiedenis van de grote centra te schrijven, standvastig een traditie, een ambacht en een trouw hebben gedragen — en wier erfenis vandaag de dag minder in de stenen dan in het levende geheugen van een verspreide diaspora wordt bewaard.