Haguenau

Haguenau dankt zijn bloei aan de dynastie der Hohenstaufen. Frederik Barberossa liet er een keizerlijk paleis bouwen, en de stad werd een van de machtscentra van Zwaben in Beneden-Elzas. Het was in deze context van een keizerlijke stad, voorzien van privileges en direct onderworpen aan de gezag van de Keizer, dat zich een joodse gemeenschap vestigde.

De joodse aanwezigheid in Haguenau wordt reeds in de Middeleeuwen geattesteerd. Zoals in al de Rijnsteden — Spiers, Worms, Mainz, en dichterbij, Straatsburg —, oefenden de Joden er voornamelijk het pandnemen en geldhandel uit, activiteiten die werden geduld omdat zij nuttig waren voor de keizerlijke en stedelijke financiën. De status van Kammerknechtschaft, of « kamer-lijfeigenschap », maakte van de Joden een fiscale eigendom van de Keizer, die inkomsten van hen hief ter ruil voor theoretische bescherming. Deze bescherming, in Haguenau als elders, bleek broos zodra de omstandigheden in crisis verkeerden.

De joodse vestiging paste in het dichte netwerk van Elzassische gemeenschappen. De geschiedenis van de Joden in Elzas is een van de oudste van Frankrijk, en Haguenau vormde daarvan een van de noordelijke polen, verbonden met de naburige steden Wissemburg, Bouxwiller en Straatsburg. De stad, door haar positie als kruispunt en haar status van onmiddellijke keizerlijkheid, bood de Joden een relatief gestructuurd kader, zonder hen echter te onttrekken aan de terugkerende vijandelijkheden van de late Middeleeuwen.

Het jaar 1349 markeert voor het gehele Elzassische judaïsme een fundamentele catastrofe. De pestepidemie die vanaf 1348 Europa teisterde, wekte tegen de Joden de beschuldiging op dat zij de putten en fonteinen hadden vergiftigd om christenen uit te roeien. De beschuldiging van bronnenvergiftiging tegen de Joden diende als voorwendsel voor een golf van massamoorden die de Rijnlandse gemeenten een voor een trof.

Het geval van Straatsburg, op ongeveer dertig kilometer afstand, blijft het meest emblematisch voor deze regionale tragedie: op 14 februari 1349 werden ongeveer duizendtweehonderd Joden in Straatsburg verbrand tijdens de pest. Dit geweld was niet geïsoleerd. De zwarte dood van 1349 werd gevolgd door massamoorden en verdrijvingen van Joden in de Elzas, en Haguenau, rijksstad in dezelfde regio, ontkwam niet aan de storm die de gemeenten verniettigde of verstrooid maakte.

Het belang van Haguenau ligt precies in het vermogen van de gemeenschap om na deze vernietiging herboren te worden. Want hoewel de zwarte dood de eerste periode van vestiging abrupt onderbreekt, sluit zij de joodse geschiedenis van de stad niet af. Het collectieve geheugen en de bronnen stellen 1349 vast als een groot breekpunt, maar niet als een eindpunt: de Joden keerden terug, zoals zij in veel Rijnlandse steden terugkeerden, aangetrokken door de financiële behoeften van de autoriteiten en de relatieve bescherming die de rijksstad hun door tussenpozen kon garanderen.

Het lot van de Joden van Haguenau in de XV en XVI eeuw schommelde tussen hervestiging en nieuwe verbanningen. De vrije steden van het Rijk, jaloers op hun voorrechten en bezorgd om de Christelijke koopmanscorporaties ter wille te zijn, spraken meerdere keren de verbanning van de Joden uit, alvorens hen terug te roepen of hun aanwezigheid in de omliggende stadjes toe te staan. Deze afwisseling was het gewone ritme van het joodse leven in Beneden-Elzas.

Het is in deze bedreigde continuïteit dat het belang van de israëlische begraafplaats van Haguenau volledig duidelijk wordt, een van de oudste en meest eerbiedwaardige van de regio. Al in het midden van de XX ste eeuw door geleerde tijdschriften onderzocht, was het onderwerp van een referentienotitie : de joodse begraafplaats van Haguenau werd beschreven in de Revue des études juives, getuigend van de ouderdom van de aanwezigheid en de gehechtheid van de gemeenschap aan haar doden. Een regionale begraafplaats, gedeeld tussen meerdere plaatsen, vormde vaak de enige permanente plaats van een gemeenschap waarvan de vestiging precair bleef ; haar stabiliteit contrasteert met de instabiliteit van de residentievergunningen.

De terugkeer van de Joden naar Haguenau na een periode van afwezigheid wordt geattesteerd door de wederopbouw van een kultusplaats. Bij hun terugkeer bouwden de Joden van Haguenau een synagoge in een huis aan de Rue du Sel 8 ; deze werd na een brand in 1676 herbouwd en diende tot 1820 als kultusplaats. Deze vermelding getuigt dat een georganiseerde gemeenschap, voorzien van een stedelijk heiligdom, ten minste sinds de XVII de eeuw bestond, en dat de rue du Sel toen het hart van het joodse leven in Haguenau vormde.

De aansluiting van de Elzas bij Frankrijk, bevestigd door de Vrede van Westfalen (1648) en vervolgens door de annexaties van Lodewijk XIV, transformeerde het juridische kader van de joodse aanwezigheid. Haguenau, dat een van de tien keizerlijke steden van de Elzasische Décapole was geweest, kwam geleidelijk onder het gezag van het koninkrijk Frankrijk. De Joden van de Elzas werden voortaan een aparte bevolking, onderworpen aan koninklijke privileges, onderhevig aan lichtsings- en verblijfsbeperkingen, maar ook erkend in een zekere permanentie.

De wederopbouw van de synagoge aan de Rue du Sel na de brand van 1676 illustreert deze relatieve stabilisering onder het Franse regime. Het heiligdom, na de brand van 1676 herbouwd, diende tot 1820 als plaats van eredienst, dus bijna anderhalve eeuw continuïteit van eredienst op dezelfde plaats. Deze continuïteit onderscheidde Haguenau van veel andere Elzasische plaatsen waar het joodse leven verspreid bleef in dorpen.

In de achttiende eeuw was de joodse gemeenschap van Haguenau onderdeel van de gehele Joden van de Elzas, een van de belangrijkste concentraties Joden in het koninkrijk Frankrijk vóór de Revolutie. De Elzasische Joden, sprekend het Judeo-Elzassisch — een westelijk Jiddisch dialect gekleurd door het Alemannische —, vormden een traditionele samenleving gehecht aan rabbijnse studie en naleving van de Wet. Haguenau telde vanwege zijn ouderdom en structurering onder de referentiegemeenschappen van dit culturele gebied.

De Franse Revolutie bracht een revolutionaire verandering in de juridische status van Joden. Het decreet van 27 september 1791 verleende volledige burgerschap aan de Joden van Frankrijk, stellende een einde aan het exceptieregime dat hen sinds de Middeleeuwen had beheerst. De Joden van Haguenau, evenals alle Elzassische Joden, bereikten aldus burgerlijke gelijkheid, hoewel zij vanaf 1808 onderworpen bleven aan de restrictieve bepalingen van Napoleons « beruchte decreet », dat in 1818 werd ingetrokken.

De consistoriële organisatie ingesteld door Napoleón in 1808 voorzag het Franse jodendom van een blijvende administratieve structuur. Haguenau werd geïntegreerd in het Consistoire israélite du Bas-Rhin, waarvan het tot op heden een van de samenstellende gemeenten blijft. Haguenau behoort tot de gemeenten van het Consistoire israélite du Bas-Rhin, hetgeen de stad in de institutionele continuïteit van het Elzassische jodendom sinds het Eerste Keizerrijk plaatst.

Het duidelijkste teken van dit nieuwe tijdperk was de oprichting van een monumentale synagoge. De huidige synagoge werd in 1820 gebouwd en volgde het heiligdom aan de rue du Sel op. Dit gebouw, getuige van de integratie en welvaart van de geëmancipeerde gemeente, was in 2020 het onderwerp van een herdenking van zijn tweede eeuwfeest: de tweehonderd jaar van de synagoge van Haguenau werden gevierd door de Société d'Histoire et d'Archéologie de Haguenau, een teken van de plaats van dit monument in het lokale erfgoed. De synagoge staat tegenwoordig onder bescherming als historisch monument, wat zijn architectonische en gedenkwaardige waarde bevestigt.

Vandaag bewaard Haguenau een opmerkelijk Joods erfgoed, gewaardeerd door zowel communautaire instellingen als actoren in cultureel toerisme. De synagoge uit de 19e eeuw, de oude Israëlische begraafplaats en de herinnering aan de vroegere vestigingen aan de rue du Sel vormen evenzovele mijlpalen van een meerseeuwse aanwezigheid. Het Joodse erfgoed van Haguenau wordt in de waarde gezet door het toerismebureau van het Pays de Haguenau, dat het aanbiedt als ontdekkingsroute.

Deze continuïteit is des te opmerkelijker omdat zij zich heeft gehandhaafd door de meest brutale breuken in de geschiedenis. Het feit dat Joden bijna zonder onderbreking in Haguenau hebben geleefd maakt het een bevoorrecht getuige van de lange duur van het Joodse bestaan in de Elzas, van de keizerlijke tijd tot op heden. De verwoestingen van de Zwarte Dood, de verdrijvingen uit de vroegmoderne tijd en de beproevingen van de 20e eeuw hebben deze continuïteit niet uitgewist.

Het geval Haguenau werpt dus licht op een fundamenteel kenmerk van het Elzasser judaïsme: zijn vermogen om na elke breuk in een grondgebied gewortelde gemeenschappen opnieuw op te bouwen. De trouw aan de plaats, getuigd door de herhaalde wederopbouw van sanctuaria en door het onderhoud van de begraafplaats, weerspiegelt een gehechtheid die verder gaat dan eenvoudige economische opportuniteit. Haguenau, voormalige residentie van de keizers, was ook voor generaties Joden een vaderland van de Herinnering.

De joodse geschiedenis van Haguenau ontvouwt zich als een variatie op het thema van bedreigde permanentie. Geboren in de schaduw van het keizerlijk paleis van de Hohenstaufen, getroffen door de massacres van 1349, herrijzend door terugkeer en verdrijving, gestabiliseerd onder Franse soevereiniteit en vervolgens bevrijd door de Revolutie, belichaamt de gemeenschap de lange trajectorie van de Askenazische judaïciteit in de Elzas. Van de eerste synagoge aan de rue du Sel, herbouwd in 1676, tot het gebouw van 1820, en verder dan alle onderbrekingen heen, blijft Haguenau een van de oudste joodse gemeenschappen van de Elzas.

Wat Haguenau onderscheidt, is minder de glans van een unieke gebeurtenis dan de dichtheid van een duur. Terwijl andere steden hun judaïsme voorgoed zagen uitdoven, kon Haguenau altijd de draad oppikken. Dit werk heeft getracht deze geschiedenis te herstellen door zijn bronnen af te wegen, zich bewust dat het middeleeuwse archief lacunair blijft en dat het geheugen vaak het stilzwijgen van documenten aanvult. De oude begraafplaats, de tweehonderd jaar oude synagoge en de voortduring van communautair leven binnen de Consistoire du Bas-Rhin blijven de levende getuigen van deze geschiedenis die tot nu toe niemand definitief heeft weten af te sluiten.