Foča

Foča beleefde zijn hoogtepunt in de Ottomaanse periode. Veroverd in de nasleep van de Turkse expansie in Bosnië in de 15de eeuw, werd het een administratief en commercieel centrum van regionaal belang, tijdelijk hoofdplaats van het sandjak Hercegovina voordat deze functie naar Pljevlja en vervolgens naar Mostar verhuisde. Zijn ligging aan de Drina en op de routes die Dubrovnik (Ragusa) met Sarajevo en Novi Pazar verbonden, maakten het een knooppunt van de Balkanhandel per karavaan.

De stad werd versierd met bouwwerken die kenmerkend waren voor het Ottomaanse stedenbouwkundig beleid: moskeeën, hammams, bruggen, bazars (čaršija) en karavansera's. Deze handelsopleving trok een diverse bevolking aan. De Ragusaanse archieven, bijzonder rijk voor de handel van het Balkanachterland, getuigen van de intensiteit van de uitwisselingen die deze steden doorkruisten, en het is in dit kader van lange-afstandshandel dat de activiteit van Sefardische Joodse kooplieden zich voordoet, gespecialiseerd in textiel, mercerie en importproducten [Encyclopaedia Judaica].

De geschiedenis van de Joden van Bosnië moet op provinciale schaal worden gelezen. Sarajevo, de hoofdstad, herbergde vanaf de 16de eeuw de belangrijkste Sefardische gemeenschap van de regio, voorzien van een synagoge, een eigen wijk (de Velika Avlija) en rabbijnse instellingen die het hele land uitstraalden [Encyclopaedia Judaica]. Steden als Foča, Travnik of Banja Luka herbergden meer bescheiden kernen, vaak bestaande uit enkele handelshuisgesinnen die op het gebied van religie en gemeenschap aan de metropool Sarajevo waren verbonden [JewishGen]. Deze institutionele afhankelijkheid verklaart de schaarste van lokale documentatie: de registers, rabbijnse akten en gemeenschapsbeslissingen waren geconcentreerd in de hoofdplaats.

De bevestiging van een joodse aanwezigheid in Foča al vanaf de 16e eeuw berust op een traditie die diep verankerd is in de regionale historiografie, ondersteund door de logica van de Sepharadische Balkanbevolking. De uit Iberia verdrevenen, die zich in het Ottomaanse Rijk vestigden, heropbouwden familiale handelsnetwerken die zich uitstrekten van Salonique tot in het binnenland van de Balkans. Het goed gedocumenteerde model van de grote gemeenschap van Salonique — draaischijf van de Sepharadische handel en van wol- en textielwerk — werpt door analogie licht op de rol die de kleine diaspora's van het achterland zoals Foča hebben kunnen spelen, als lokale relais van op keizerlijk niveau gestructureerde handel [Mazower, 2006].

De textielhandel, een specialiteit die aan de joden van Foča werd toegeschreven, komt overeen met een constante in de Sepharadische Ottomaanse economie. Stoffen, katoenen waren, zijden en galanterieën circuleerden vanuit de grote opslagplaatsen naar de jaarbeurzen en bazaars in de provincies, waar joodse handelaren zorgden voor distributie en krediet. Deze specialisering, waarneembaar van Salonique tot Bursa, schetst een samenhangende sociaal-economische profiel: kleine families maar ingebed in interstedelijke handelsketens [Çiçek, 2009].

Het is hier belangrijk om het zekere van het waarschijnlijke duidelijk te onderscheiden. Het bestaan zelf van een continue joodse aanwezigheid in Foča van de 16e tot de 20e eeuw behoort tot het register van het vastgestelde, doorgegeven door Ottomaanse en Oostenrijks-Hongaarse tellingen en vervolgens door geheugenonderzoeken [JewishGen]. Daarentegen blijft het detail van het binnenlands leven — namen van de eerste families, het bestaan van een permanente synagoge, cultuelle organisatie — grotendeels gissing, mangels bewaarde lokale archieven. Waar de traditie een meerceeuws continuïteit stelt, levert het archief slechts verspreide oriëntatiepunten; vandaar de status van voorzichtig snijpunt die we aan dit hoofdstuk toekennen.

De bezetting van Bosnië-Herzegowina door Oostenrijk-Hongarije in 1878, gevolgd door de formele annexatie in 1908, transformeerde het leefklimaat van joodse gemeenschappen. Het Oostenrijks-Hongaarse bestuur bracht een systematische volkstelling van de bevolking, juridische erkenning van geloofsgemeenschappen en openheid voor stromingen van Europese moderniteit. In deze periode diversifieerde de joodse bevolking van Bosnië zich: naast de historische Sefardische, ladinosprekende joden kwamen Askenazische joden uit de provincies van het Rijk, ambtenaren, handelaren en beroepsbeoefenaars, met name in Sarajevo [Encyclopaedia Judaica].

Voor kleine gemeenschappen in het binnenland zoals Foča was dit de periode waarin de documentatie dichter en betrouwbaarder werd. De Oostenrijks-Hongaarse geloofsstatistieken geven inzicht in de werkelijke omvang van deze kernen: slechts enkele tientallen individuen, ingebed in het lokale handelsnetwerk, verbonden voor de eredienst met de gemeenschap van Sarajevo [JewishGen]. Deze organisatievorm — satellietgemeenschap afhankelijk van een regionaal centrum — wordt aangetroffen in vele Sefardische diaspora's, waar kleine provinciale cellen om een metropool met rabijnaat en instellingen draaiden, zoals aangetoond door onderzoeken naar mediterrane gemeenschapsnetwerken [Rubinstein-Cohen, 2011].

De Oostenrijks-Hongaarse modernisering, door Bosnië ontsluiting via spoor en weg, herverdeel de ook de commerciële stromen. Sommige joodse families uit kleine dorpen migreerden naar Sarajevo of naar uitbreidingscentra, een verstedelijkingsverschijnsel dat de demografie van microgemeenschappen zoals die van Foča duurzaam beïnvloedde. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog was de joodse aanwezigheid in de stad waarschijnlijk gereduceerd tot een klein aantal families, zonder dat dit haar historische verankering uitwiste [JewishGen].

De cultuur van de Joden van Bosnië was diep Sefardisch, gevormd door Iberische herinnering en doorgegeven in Judenspaans. Het Ladino bleef tot in de twintigste eeuw de taal van het huishouden, van liederen, spreekwoorden en huiselijke liturgie in de Bosnische gemeenten [Encyclopaedia Judaica]. Sarajevo was daarvan bij uitstek het centrum, waar gebruiken, romanzen en culinaire tradities uit Spanje werden bewaard; de dorpen in het binnenland, zoals Foča, waren bescheidener uitbreidingen, waar enkele families de rituelen van de levenscyclus — besnijdenis, huwelijk, rouw — volgens de Sefardische minhag in stand hielden.

Dit hoofdstuk betreft eerst en vooral de doorgegeven herinnering, want het intieme leven van de kleine gemeente van Foča heeft weinig schriftelijke sporen nagelaten. Het wordt gereconstrueerd door extrapolatie uit het algemene Bosnische model en door vergelijking met andere Sefardische diaspora's waarvan het culturele leven beter is gedocumenteerd. Studies over gemeenten in de Sefardische wereld — van Tlemcen tot Sousse, van Saloniki tot Larissa — onthullen terugkerende structuren: primordiaal belang van de synagoge en de broederschap, rol van weldadigheidsgenootschappen (hevrot), overdracht via religieuze scholen, centrale plaats van grote koopmansfamilies [Schwarzfuchs, 1997] ; [Messinas, 2012].

In een kleine satellietgemeente bestonden deze instellingen in gereduceerde vorm: een gebedshuis in plaats van een grote synagoge, een rabbijnse aansluiting bij Sarajevo voor kwesties van persoonlijke status en recht, economische solidariteit gebaseerd op verwantschap en buurschap. De traditie vermeldt een over het algemeen vreedzaam samenleven tussen Joden, moslims en orthodoxen in het Osmaanse en Oostenrijks-Hongaarse Bosnië, gekenmerkt door dagelijkse handelsrelaties en stedelijke nabijheid [Encyclopaedia Judaica]. Dit beeld van een Balkanconvivialiteit, vaak geïdealiseerd in het geheugen na de oorlog, dient te worden benaderd met de voorzichtigheid die zijn status als doorgegeven verhaal én als vastgesteld feit geboden is.

De geschiedenis van de Joodse gemeenschap van Foča eindigt in catastrofe. In april 1941 leidde de invasie van Joegoslavië door de Asmogendheden tot de ontbinding van het land en de oprichting van de Onafhankelijke Staat Kroatië (NDH), een oustasji-satellietstaat die Bosnië-Herzegovina omvatte. Dit regime voerde onmiddellijk een uitroeiingsbeleid in gericht op Joden, Roma en Serviërs, uitgevoerd via een netwerk van kampen waarvan Jasenovac het dodelijkst was [Encyclopaedia Judaica].

De Joden van Bosnië behoorden tot de eerste slachtoffers. Al in de zomer en herfst van 1941 werden arrestaties, plunderingen en deportaties de gemeenschappen van Sarajevo en het binnenland getroffen. Bijna de gehele Bosnische Joodse bevolking — zowel Sefardische als Asjkenazische — werd vermoord, hetzij in de oustasji-kampen, hetzij na overdracht naar Duitse vernietigingscentra [Encyclopaedia Judaica]. Van de ongeveer twaalf tot veertienduizend Joden die Bosnië voor de oorlog telde, overleefde slechts een kleine minderheid, vaak door zich aan te sluiten bij de partizanen, naar de zone van Italiaanse bezetting te vluchten of zich te verschuilen. De micro-gemeenschappen in de provincie, zoals die van Foča, werden uitgewist: te weinig talrijk om zich verborgen te houden, zij verdwenen bijna geheel [JewishGen].

Foča kende bovendien in het begin van 1942 massale massamoorden in het kader van de burgeroorlog die het oosten van Bosnië verwoestte, waarbij de stad van hand tot hand ging tussen Asmogendheden, oustasji's, tsjetniks en partizanen. In deze moorddadige chaos paarden het lot van de laatste Joden van de stad zich in met de algemene vernietiging van de burgerrubriek. Het meerceuws Sefardische weefsel, geduldig aangebracht sinds de zestiende eeuw, werd in enkele maanden vernietigd. Deze uitwissing gelijkt door zijn radicaliteit op die welke de historiografie van de Sjoa in andere grote Sefardische centra heeft gedocumenteerd, met name Salonika, waarvan de vernietiging het tragische model biedt voor de uitstervring van een hele Judeo-Spaanse wereld [Abatzopoulou, 1998].

Na 1945 telde Bosnië slechts de restanten van een ooit levende Joodse aanwezigheid. Sarajevo behield een kleine herstelde gemeenschap, hoedster van het Sefardische erfgoed — begraafplaats, synagoge, beroemde Haggadah — terwijl de microgemeenschappen in het binnenland, zoals die van Foča, geen overlevenden meer hadden om hen nieuw leven in te blazen [Encyclopaedia Judaica]. De herinnering aan deze verdwenen Joden rust nu op gefragmenteerde bronnen: lijsten van slachtoffers, oude volkstellingen, getuigenissen achteraf verzameld en geheugendatabases [JewishGen].

Het is hier dat het snijpunt tussen Herinnering en Historia zich voordoet. De afwezigheid zelf van de gemeenschap is een Historia-object geworden, dat opnieuw moet worden samengesteld door het kruisen van sporen. De ondernemingen van genealogische en geheugendocumentatie — naamopgave van families, reconstitutie van lignées, inventaris van plaatsen — stellen zich tot doel een bestaan terug te geven dat de Shoah wilde uitwissen zonder een spoor achter te laten. Dit werk sluit aan bij dat welke voor andere verspreide of vernietigde gemeenschappen is verricht, waar genealogie en archiefstukken de verdwijning van levende instellingen aanvullen [Ray, 2006].

Foča illustreert dus het lot van de talloze kleine Sefardische diaspora's op de Balkan: voortgesproten uit de Iberische ballingschap, welvarend in de schaduw van het Ottomaanse Rijk, gemoderniseerd onder Oostenrijk-Hongarije, daarna verzwolgen door de Shoah. Hun Historia, lang ondergeschikt aan die van de grote centra, verdient om voor zichzelf geschreven te worden, niet als voetnoot, maar als noodzakelijk fragment van een verdwenen wereld.

De geschiedenis van de Joden van Foča concentreert, op schaal van een dorp, het traject van de Sefardische Balkan-judaïciteit. Geworteld aan de Drina vanaf de 16e eeuw in het kielzog van de Ottomaanse expansie en de Iberische diaspora, leefde de gemeenschap van textielhandel ingebed in de grote handelsnetwerken van het Imperium, afhankelijk voor eredienst en recht van de metropool Sarajevo [Encyclopaedia Judaica]; [JewishGen]. Het Austro-Hongaarse gezag bracht haar wettelijke erkenning en documentatie, terwijl het tegelijkertijd haar demografische erosie ten gunste van grote centra inleidde.

De Shoah stelde een einde aan deze aanwezigheid, ruw en definitief. In de loop van enkele maanden, tussen 1941 en 1942, vernietigden het ustasha-regime en de oorlog die het oosten van Bosnië teisterde een wereld die geduldig over meerdere eeuwen was opgebouwd [Encyclopaedia Judaica]. Wat onderzoek vandaag kan herstellen, stelt zich voor als een onderzoek naar een afwezigheid : documentaire mijlpalen, regionale vergelijkingen, overgedragen herinnering. Foča herstellen betekent het vergeten weigeren dat de vernietiging zou moeten voltooien, en een gemeenschap weer vorm geven wier numerieke bescheidenheid geen afbreuk doet aan haar historische waardigheid.