Floß

De oprichting van de Joodse gemeenschap van Floß valt onder een nauwkeurig gedateerde daad, wat ervan een schoolvoorbeeld maakt voor de geschiedenis van plattelandse Joodse nederzettingen. De eerste Joden kwamen in 1684 naar Floß vanuit Neustadt an der Waldnaab. Deze migratie vanuit de naburige stad — huidig districtshoofdstad — is geen anekdotisch detail: het weerspiegelt de verbannings- en heraanvaardingspolitieken die in het Heilige Roomse Rijk de Joodse bevolking voortdurend verplaatsten naar gelang van de belangen van de territoriale vorsten.

Het meest volledige geleerdige werk op deze kwestie blijft dat van Renate Höpfinger, waarvan de titel zelf de chronologische kader en de aard van het object bepaalt: Die Judengemeinde von Floß, 1684–1942 : die Geschichte einer jüdischen ... Dit werk, gebaseerd op archieven, vormt de documentaire ruggengraat van elke serieuze benadering van de gemeenschap.

Het juridische regime dat deze aanwezigheid omgaf, was dat van de Schutzjuden (beschermde Joden), restrictief van aard. De wetten bepertten het aantal Joden dat in Floß mocht wonen; soms werden deze wetten soepel toegepast, soms werden mensen gedwongen Floß te verlaten omdat de bevolkingsomvang de toegestane drempel overschreed. Deze demografische regulering, kenmerkend voor het Joodenrecht in het Rijk, verklaart zowel de genealogische samenhang van de gemeenschap als de permanente migratiedruk die op haar leden woog [Höpfinger, Die Judengemeinde von Floß].

De meest opvallende eigenschap van Floß betrof de politieke organisatie van zijn joodse gemeenschap. In plaats van slechts een geduldde religieuze gemeente aan de rand te zijn, vormde zij een volledige administratieve collectiviteit. De joodse gemeenschap van de Judenberg was een autonome politieke gemeentelijke gemeente met haar eigen openbare instellingen.

Deze autonomie vertaalde zich in concrete en zware verplichtingen. Zij moest haar eigen nachtwakers, brandweerlieden en armenhulp financieren; zij beschikte over een eigen huisnummering; zij moest het plaveisel van haar straten en een gedeelte van de buurtweg onderhouden. De gemeenschap was bovendien verantwoording schuldig aan de hogere administratie: tot 1817 moest zij elk jaar haar gemeentelijke rekeningen ter controle voorleggen aan het Generalkommissariat van Bayreuth.

Dit bijzonderbijzondere kenmerk — een joodse gemeente gescheiden van de christelijke gemeente — bleef bestaan tot het tijdperk van de emancipatie. De joodse religieuze gemeente, die later werd gevormd, bleef tot 1869/1870 gescheiden van de politieke gemeente en omvatte de joodse kolonie van de Judenberg. De fusie van de twee entiteiten, rond 1870, vergezelde de algemene beweging van integratie van Beierse Joden in het gemeenschappelijk burgerrecht, waarmee een zeldzaam institutioneel particularisme in Duitsland een einde kwam.

Het kerkgebouw vertelt op zich alleen al de materiële geschiedenis van de gemeenschap. Voor de stenen synagoge die men vandaag bezoekt, zorgde een ouder houten bouwwerk voor de erediensten. Een houten synagoge bestond al in 1721 ; zij brandde af in 1813.

Het was naar aanleiding van deze brand dat de bouw van het huidige gebouw werd ondernomen. De synagoge werd opgetrokken in de jaren 1815 tot 1817 op de zogenaamde Judenberg en staat vandaag onder bescherming als historisch monument. De synagoge, in klassieke stijl, werd voltooid naar de plannen van architect Johann Daniel Tauber ; deze bouw kostte de joodse gemeenschap 12 000 gulden en werd voltooid in 1817. De inwijding vond datzelfde jaar plaats — de inwijding van de synagoge die vandaag nog bestaat vond plaats in 1817.

De synagoge was niet alleen de gebedplaats van de inwoners van de Judenberg : zij straalde uit over het hele achterland. Floß diende als religieus centrum voor de Joden van de nabijgelegen dorpen. Deze functie van religieus hoofd­plaats, vastgesteld voor talrijke Beierse plattelandsgemeenschappen, geeft Floß de status van regionaal centrum van het judaïsme van de Opper-Palts. Het gebouw van 1817, door zijn zorgvuldige klassieke afwerking en zijn aanzienlijke kosten, getuigt tenslotte van de welvaart en ambitie van een gemeenschap die, op de vooravond van de emancipatie, zijn demografische en economische hoogtepunt had bereikt [Synagoge Floß, Oberpfälzer Wald].

De bevolkingscijfers tekenen een welsprekende curve: een stijging tot het midden van de negentiende eeuw, gevolgd door een regelmatige daling als gevolg van emigratie en landelijke exodus. In 1799 leefden er 200 Joden in Floß, in 1840 391, in 1871 205, en in 1933 19.

De piek bevindt zich rond 1840. In Floß leefden in 1840/1841 in totaal 394 Joden verdeeld over 71 families. Op dat moment vertegenwoordigde de gemeenschap een substantieel deel van de bevolking van de markt — een zeldzaam verschijnsel in Duitsland, waar Joden bijna overal een minuscule minderheid bleven. De overeenstemming van de bronnen rond het getal 391–394 personen op de drempel van het decennium 1840 bevestigt de soliditeit van deze schatting.

De latere daling was uitzonderlijk: zij weerspiegelde de emancipatie zelf, die door het opheffen van woonbeperkingen en het openen van steden de landelijke gemeenschappen geleidelijk van hun jeugd ontdeed ten gunste van urbane centra als München, Neurenberg of Regensburg, en van emigratie naar Amerika. Van bijna vierhonderd zielen in 1840 telde de gemeenschap er nog maar negentien in 1933 — een getal dat aan de vooravond van het nazi-regime al een langzame uitsterving aangaf vóór de gewelddadige uitroeiing [Geni, Jewish Families from Floss].

Waar de levenden zich hebben verspreid, blijven de doden achter. De joodse begraafplaats van Floß is een van de meest blijvende en meest ontroerende getuigenissen van de eeuwenlange aanwezigheid van de gemeenschap. De joodse begraafplaats, al aan het einde van de 17de eeuw aangelegd, telt vandaag de dag nog steeds meer dan 400 graven.

De oprichting ervan, gelijktijdig met of vrijwel gelijktijdig met de vestiging van 1684, illustreert een onmiddellijke behoefte van elke joodse gemeenschap: het beschikken over een begrafenisplaats volgens de halakha. Dat de begraafplaats ongeveer vierhonderd grafstenen heeft behouden terwijl de gemeenschap nooit meer dan vierhonderd personen tegelijk telde, geeft de maat van de lange duur die in dit funerair landschap is ingeschreven: meer dan twee en een halve eeuw generaties rusten daar. De stèles, door hun hebreeuwse inscripties en symbolen, vormen een epigrafish archief van eerste orde voor de genealogie en onomastiek van de families afkomstig van de vier oprichtende lignées.

Naast de gerestaureerde synagoge vormt de begraafplaats vandaag de dag het skelet van de joodse herinnering van Floß. De behoud ervan, evenals die van het cultuele gebouw, berust thans op erfgoedwerk uitgevoerd in samenwerking met instellingen voor joods-christelijke samenwerking en de joodse gemeenschap van de regio [Onetz, Die Geschichte des jüdischen Friedhofs in Floß].

De nacht van 9 op 10 november 1938 markeerde de onherstelbare breuk. Tijdens de Kristallnacht (november 1938) werd de synagoge, ingewijd in 1817, in brand gestoken. Lokale bronnen preciseren de omvang van de vernieling: de synagoge, gebouwd van 1815 tot 1817 en ingehuldigd in 1817, werd verwoest tijdens de pogromnacht van 9 november 1938. Andere bronnen nuanceren door te spreken van gedeeltelijke vernieling en plundering, maar de betekenis van het gebeurtenis is zonder enige twijfel: het einde van het georganiseerde religieuze leven in Floß.

De joodse aanwezigheid, reeds gereduceerd tot negentien personen in 1933, werd vernietigd in de daaropvolgende jaren door gedwongen emigratie en deportatie, in overeenstemming met het lot dat alle joden in geheel Beieren beschoren was. De grenstijd die door de historiografie wordt aangenomen — 1942 — verschijnt tot in de titel van het referentiewerk van Höpfinger, dat de geschiedenis van de gemeenschap in dat jaar van de grote deportaties naar het Oosten sluit [Höpfinger, Die Judengemeinde von Floß, 1684–1942].

Toch heeft de steen de mensen overleefd. De synagoge werd gered van de ondergang en gerestaureerd. De synagoge werd van 1972 tot 1980 gerenoveerd en opnieuw ingehuldigd op 9 november 1980 — symbolische datum, herdenking van de pogromnacht. Een laatste restauratie vond plaats tussen 2000 en 2005. Vandaag de dag is de synagoge gerestaureerd en wordt eenmaal per jaar gebruikt door een nabijgelegen joodse gemeenschap; ook is er een museale ruimte ingericht. Het beheer van het gebouw wordt nu verzorgd door de joodse gemeenschap van Weiden in der Oberpfalz, waarmee het op regionaal niveau de in 1938 onderbroken band in stand houdt.

De joodse geschiedenis van Floß concentreert, op een minuscuul grondgebied, verschillende van de grote spanningen van het moderne Duitse jodendom. Ontstaan uit een autorisatiebesluit van 1684 en een kern van vier families, ontwikkelde de gemeente op de Judenberg een vrijwel unieke instelling: een politiek autonome joodse gemeente, voorzien van eigen openbare functies, onderscheiden van de christelijke gemeente tot de emancipatie van 1869–1870. Zij bereikte haar hoogtepunt rond 1840 met bijna vierhonderd leden, richtte in 1817 een dure en zorgvuldig gebouwde stenen synagoge op, en straalde uit als religieus centrum op de omliggende dorpen.

De neergang van de tweede helft van de negentiende eeuw, en vervolgens de nazi-ramp, sloten deze geschiedenis af. Van de gemeente resteren, na 1942, slechts sporen: een begraafplaats met meer dan vierhonderd graven, een synagoge herboren door restauratie, en een geleerde herinnering gedragen door archiefwerk. Dat dit gebouw tegenwoordig eenmaal per jaar opnieuw voor eredienst is geopend en een museum herbergt, doet niets af aan de vernietiging; maar het getuigt ervan dat te Floß de steen volhardend bewaart wat de barbarie had willen uitwissen. Het « Grote Boek » van Floß is dus dat van een lange aanwezigheid en een definitieve afwezigheid — en van de volhardende inspanning opdat de tweede de eerste niet uitwist.