Emmaus-Nicopolis

Het is in het tumult van de Maccabese opstand dat Emmaüs de Joodse geschiedenis binnenkomt. In de 2e eeuw voor onze tijdrekening verzet Judea zich tegen de Seleucidische overheersing en het gedwongen helleniseringsbeleid van Antiochus IV Epiphanes. De slag bij Emmaüs vond plaats rond september 165 voor Chr. tijdens de Maccabese opstand, tussen de Joodse rebellen onder leiding van Judas Maccabeus en een expeditie van het Seleucidische Rijk onder bevel van de generaals Gorgias, Ptolemaeus zoon van Dorymenes en Nicanor, in de buurt van Emmaüs.

Het verhaal, bewaard in het eerste boek der Maccabeeën, maakt van de vlakte van Emmaüs het toneel van een doorslaggevende confrontatie. Lysias koos Ptolemaeus zoon van Dorymenes, Nicanor en Gorgias, machtigen onder de Vrienden van de koning, en zond met hen veertigduizend voetknechten en zeventienhonderd ruiters uit om het land Juda binnen te vallen en te verwoesten ; met al hun macht vertrokken zij en sloegen hun kamp op in de buurt van Emmaüs in de vlakte. De nood van het Joodse volk was zo groot dat, volgens het bijbelse verhaal, toen de handelaren uit de streek hun macht hoorden, zij naar het kamp kwamen met een grote hoeveelheid zilver en goud, alsmede boeien, om de Israëlieten als slaven te kopen.

De traditie herinnert zich vooral de tactische durvalsheid van Judas. De slag werd gewonnen door de Maccabese rebellen, die 's nachts marcheerden en het Seleucidische kamp verrasterden terwijl veel soldaten afwezig waren. Het Hasmonese verhaal, van geslacht op geslacht doorgegeven, legt de volgende woorden in de mond van de opstandeleider als vermaning tot matigheid tegenover de buit: Judas zei tot het volk: « Wees niet begerig naar buit, want wij hebben een veldslag voor ons, en Gorgias en zijn leger zijn dicht bij ons in het gebergte ; houdt u eerst sterk tegen uw vijanden en verslaat hen, en daarna kunt gij vrijmoedig de buit nemen ».

Deze episode behoort tot het register van de stichtende herinnering van het Hasmonese judaïsme : het gaat om een heroïsch verhaal, overgeleverd door een geschiedschrijving die zelf betrokken is bij de legitimering van de dynastie. De kritische studie van het oude judaïsme nodigt uit om deze bronnen te lezen als constructies met een theologische en politieke doelstelling, en niet als eenvoudige militaire verslagen [Mimouni, Le judaïsme ancien]. Emmaüs wordt aldus, voor het Joodse bewustzijn, een plaatsnaam geladen met de herinnering aan de bevrijding.

Voorbij het slagverhaal verwierf Emmaüs een werkelijke administratieve functie in de structuren van het Hasmoneese en Romeinse Judea. Zijn positie aan de uitmonding van de vallei van Ayalon maakte het een controlepunt voor de toegangen naar de hoofdstad. Al vanaf de 1e eeuw voor onze tijdrekening een regionaal administratief centrum, werd het door de Romeinen in het jaar 4 voor onze tijdrekening verwoest en kreeg het toen de status van eenvoudig dorp terug.

Deze verwoesting past in de onrusten die volgden op de dood van Herodes de Grote, toen het Romeinse leger de opstanden onderdrukte die Judea in vlammen zetten. Emmaüs, strategische plaats, betaalde daar de prijs voor. Maar zijn geografische waarde handhaafde het in het militaire en administratieve netwerk van de provincie. Onder Romeinse heerschappij bleef de plaats een ankerpunt: dankzij zijn strategische positie speelde Emmaüs een rol in de controle van de wegen in de regio.

De trajectorie van Emmaüs illustreert de plooibaarheid van de nederzettingen in Judea: beurtelings hoofdplaats, verwoest dorp, vervolgens bevorderde stad, omarmde de plaats de wisselingen van het machtsverhouding. De juridische status van een agglomeratie — kômê (dorp) of polis (stad) — was niet slechts een administratieve nuance, maar een teken van prestige, fiscaliteit en lokale autonomie waarvan de gemeenschappen de inzet wisten in te schatten. De geschiedenis van Emmaüs aan de wending van onze tijdrekening is dus die van een plaats waarvan het belang voortdurend werd herschapen door machtsverhoudingen, zonder dat zijn functie van wegversperring naar Jeruzalem ooit werd ontkend.

Emmaus neemt een bijzondere plaats in het christelijke geheugen in vanwege het evangelische verslag van de verschijning van de opgestane Jezus aan twee discipelen op de weg naar Emmaus (Evangelie volgens Lukas, hoofdstuk 24). De identificatie van deze plaats met de stad in Judea is echter het onderwerp van een oude discussie, omdat de manuscripten van het Evangelie afwijken over de afstand — zestig of honderdzeventig stadions vanaf Jeruzalem — wat de lokalisering bemoeilijkt.

De patristieke traditie beslechtte de zaak echter ten gunste van onze stad. De Kerkvaders beschouwden unaniem deze stad als het Emmaus van de Evangeliën. Deze consensus werd grotendeels gedragen door het gezag van Julius Africanus, die zelf afkomstig was uit de streek. Volgens een bron uit Byzantium aangehaald door de archeologen van de plaats, was Africanus afkomstig uit Emmaus, een dorp in Palestina waarheen Kleopas en zijn metgezel zich begaven, en dat, nadat het later het recht kreeg om een stad te worden in de tijd van de zending van Africanus, de naam Nicopolis aannam.

Het belang van dit punt ligt precies op het snijvlak van het overgeleverde verhaal en het archief. Dezelfde figuur — Julius Africanus — verbindt de evangelische herinnering en het geverifieerde institutionele gebeuren van de bevordering van de stad. Een geleerde en christelijke schrijver geboren in Jeruzalem, Julius Africanus, die zei hebben ondervraagd nakomelingen van mensen dicht bij Jezus, plaatste Emmaus weer op de kaart. De christelijke traditie van Emmaus-Nicopolis kan daarom niet als zuivere late legende worden beschouwd: zij steunt op een getuige uit de derde eeuw, wiens openbare handelen overigens gedocumenteerd is. Evenwel verbiedt de meerderheid van rivaliserende plaatsen die aanspraak maken op het Lukaïsche Emmaus enige definitieve zekerheid: wij bevinden ons hier op het terrein van het waarschijnlijke, waar de herinnering en het archief op elkaar antwoorden zonder zich ooit geheel samen te smelten.

De best bevestigde gebeurtenis in de geschiedenis van Emmaus is de bevordering tot rangorde van Romeinse stad in het begin van de 3e eeuw. De stad werd in het jaar 221 hernoemd tot Emmaus Nicopolis door keizer Elagabal, die haar de titel van polis (« stad ») verleende op verzoek van een delegatie uit Emmaus.

De ziel van deze onderneming was, wederom, Julius Africanus. Volgens Byzantijnse historici leidde Julius Africanus een delegatie van de inwoners van Emmaus naar keizer Elagabal om hem te verzoeken aan deze plaats de status van polis toe te kennen. Dezelfde bron preciseert de uitzonderlijke bekwaamheden van deze man, wiens geleerdheid hem gehoor aan het keizerlijk hof verschafte: in zijn brief aan Aristides schreef Africanus schitterend over de schijnbare afwijking van de geslachtsregisters vanwege de generaties die men vindt bij de evangelisten Matteüs en Lukas.

De naam zelf van de nieuwe stad — Nikopolis, « stad van de overwinning » — weerklinkt als een verre echo van oude triomfen, of het nu gaat om de Maccabeeëse overwinning of Romeinse overwinningen. Nicopolis was de naam van Emmaus onder het Romeinse Keizerrijk tot aan de verovering van Palestina door het Rashidun-kalifaat in 639. De bevordering van een dorp tot stad was geen willekeurig symbolisch handelen: het verleende aan de gemeenschap een burgerlijk grondgebied, magistraturen, soms munt, en een erkende plaats in de hiërarchie van provinciale nederzettingen. Dit episode, bevestigd door convergente schriftelijke bronnen, vormt de meest vaste basis van de gedocumenteerde geschiedenis van Emmaus.

In het Byzantijnse tijdperk was Emmaüs-Nicopolis een welvarende stad, voorzien van monumentale gebouwen waarvan de archeologie sporen heeft teruggevonden. Onder de archeologische sporen uit de Byzantijnse periode in Emmaüs bevinden zich met name de ruïnes van twee basiliken. Het behoud van deze overblijfselen was opmerkelijk: het koor van de zuidelijke basiliek, met zijn drie apsen, is bijna volledig bewaard gebleven.

De stad was niet uitsluitend christelijk. Een joodse aanwezigheid wordt bevestigd door de epigrafie. Aan het einde van de 19de eeuw werd in de buurt van de stad Jaffa een Hebreeuwse epitaaf uit de Byzantijnse periode gevonden met het opschrift: « Rustplaats van Lazar, zoon van Yehoshoua. Vrede van Emmaüs, vrede ». Dit bescheiden maar eloquente grafmonument getuigt van de herinnering aan een joodse gemeenschap die tijdens de Byzantijnse periode met Emmaüs verbonden was, en bevestigt dat de stad, zoals zoveel andere in Palestina, een gemengde confessionele samenstelling had.

De rabbijnse bronnen en de rijke Byzantijnse documentatie maken het mogelijk het beeld van een levendige stad te reconstrueren, voorzien van waterinfrastructuur — de streek was beroemd om zijn bronnen — en een gevarieerde bevolking. De geschiedenis van Emmaüs past hier in de brede beweging waarin het laat-antieke jodendom zijn plaats binnen een christelijk Rijk onderhandelde, een proces dat de historiografie uitvoerig heeft geanalyseerd [Mimouni, Le judaïsme ancien]. De stad bleef een actief centrum tot aan de Arabische verovering.

De neergang van Emmaüs-Nicopolis werd bezegeld door een dubbele gebeurtenis: een dodelijke epidemie en de islamitische verovering. De pest van Emmaüs in 639, vermeld in Moslimse bronnen, zou tot 25 000 doden in de stad hebben veroorzaakt. Deze « pest van Amwas » neemt een opmerkelijke plaats in in het Arabische historiografische geheugen, omdat zij verschillende vooraanstaande metgezellen van de Profeet die in de regio waren gestationeerd heeft meegenomen.

Hetzelfde jaar markeerde de politieke verschuiving. Nicopolis bleef de naam van Emmaüs onder het Romeinse Rijk tot de verovering van Palestina door het kalifaat der Rachidoun in 639. De stad kreeg toen, onder zijn gearabiseerde vorm Amwas of Imwas, de status van een dorp, behoudende echter in zijn naam de fonetische herinnering aan het oude Emmaüs.

Het slot speelde zich af in de twintigste eeuw. Het Arabische dorp Amwas werd geslecht tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967; vandaag ligt Emmaüs op het kruispunt van Latroun, tussen Jeruzalem en Tel-Aviv, op het terrein van het Canada-park. Aldus verdween, na meer dan twee millennia van aaneengesloten bewoning, het dorpsweefsel, laten het terrein achter aan zijn archeologische en memoriale bestemming. Deze wetenschappelijke herontdekking was veel eerder begonnen: archeologische opgravingen werden op de plaats uitgevoerd in 1880-1888 en in 1924-1930, en opnieuw stroomden christelijke pelgrims naar Emmaüs toe. De overgang van de levende plaats naar de plaats van archeologisch geheugen sluit de lange cyclus van een stad die achtereenvolgens Hasmonese slagveld, evangelische station, Romeinse polis en Byzantijnse dorpsgemeenschap was.

De geschiedenis van Emmaüs-Nicopolis ontvouwt zich als een opeenvolging van lagen waarin geheugen en archief voortdurend met elkaar in dialoog staan. Van de Maccabese overwinning — het stichtend verhaal van het hasmonese judaïsme — tot de keizerlijke bevorderingen van 221, van het betwiste evangelische moment tot de Byzantijnse basilicae opgegraven door de archeologie, biedt de stad een treffend concentraat van de grote transformaties van het Heilige Land. Haar positie als grendelslot op de weg naar Jeruzalem maakte haar voortdurend een inzet, en haar naam zelf, Nicopolis, verzegelde in steen de herinnering aan een « stad van de overwinning ».

Wat Emmaüs onderscheidt, is precies de dichtheid van haar gelaagde herinneringen: eerst joods, door de Maccabeeën en door de epitaaf van Lazar, vervolgens christelijk, door Cleophas en Julius Africanus, ten slotte islamitisch, door de pest van Amwas. Deze tradities confronteren met het materiële spoor — epigrafia, basilicae, stratigrafie van opgravingen — blijft de taak van de historicus, in het besef dat elke reconstructie van het joods verleden ook een daad van geheugen en interpretatie is [Goldberg, Joods geschiedenis denken]. Emmaüs-Nicopolis, nu stil onder de bomen van het Canadapark, blijft getuige van dit verbindingspunt waar het vastgestelde gebeuren en het doorgegeven verhaal elkaar tegenover staan, elkaar soms bevestigen, elkaar soms nuanceren, zonder ooit op te houden elkaar wederzijds te verlichten.