Damiette (Damiat)

Damietta dankt zijn naam aan de antieke Tamiathis, stad uit het laat-Egyptische en Byzantijnse tijdperk, gedocumenteerd als zetel van een koptisch bisdom vóór de Arabische verovering in de 7de eeuw [Encyclopaedia of Islam]. Na de vestiging van moslimoverheersing in Egypte werd de Arabische stad Dimyāṭ een administratief en handelcentrum in het Delta, versterkt tegen de Byzantijnse overval die gedurende de eerste eeuwen van de Islam herhaaldelijk de Egyptische kusten trof [Encyclopaedia of Islam].

Haar geografie bepaalde haar functie. Gelegen op de oostelijke arm van de Nijl, op de plaats waar de rivier in de Middellandse Zee uitmondt, controleerde Damietta de rivieraanvoer naar het hart van Egypte. In de nabijheid strekte zich het Manzala-meer uit, een groot brak lagune waarvan de visvijvers en hulpbronnen bijdroegen aan de plaatselijke economie. De stad was bovendien bekend, in de middeleeuwse Arabische bronnen, om zijn luxetextiel — fijne stoffen en gekleurde weefsels die tot de meest gewilde vervaardigde producten van het Fatimidische en Ayyubidische Egypte behoorden [Encyclopaedia of Islam ; Goitein, A Mediterranean Society].

Deze dubbele aard — maritieme haven en rivierbruggehoofd — verklaart dat Damietta zowel een verplichte doorgangspost voor internationale handel als een topprioriteit strategische positie was. Elke macht die Damietta beheerste, bezat een van de twee maritieme sleutels van Egypte, de andere zijnde Alexandrië. De Arabische geografen van de Middeleeuwen, zoals al-Muqaddasī en later Yāqūt en Abū l-Fidā', beschrijven een welvarende, goed versterkte, bruisende havenstad en manufactures [Encyclopaedia of Islam]. Het is binnen dit stedelijke en economische kader dat de aanwezigheid van Joodse kooplieden en families zich voegt, waarvan de Geniza ons het spoor heeft bewaard.

De kennis van het Joodse leven in Damietta berust in essentie op de documenten uit de Geniza van Caïro, die schat van tienduizenden fragmenten — brieven, contracten, rekeningen, lijsten — die over eeuwen heen in de synagoge Ben Ezra van Fostat werden gedeponeerd en aan het einde van de 19de eeuw werden opgegraven [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia Judaica]. Het monumentale werk van Shelomo Dov Goitein, A Mediterranean Society, heeft uit deze materialen het leven van Joodse gemeenschappen in de islamitische mediterrane wereld tussen de 10de en 13de eeuw gereconstrueerd, en Damietta verschijnt daarin als een van de haltes van het Joodse handelsnetwerk [Goitein, A Mediterranean Society].

De brieven uit de Geniza tonen Damietta als een haven waar mannen en goederen werden doorvoerd. Joodse handelaren gingen daar aan wal of scheepten in, lieten balen linnen, textiel, voedingswaren en oosterse producten doorvoeren, en onderhielden correspondenten die belast waren met het ontvangen en doorsturen van goederen [Goitein, A Mediterranean Society]. De stad verschijnt dus niet als een belangrijk centrum van Joods intellectueel leven — in tegenstelling tot Fostat, zetel van de nagid en van de grote académies — maar als een actieve handelsschakel, bevolkt door een gemeenschap van bescheiden omvang maar goed gestructureerd [Goitein, A Mediterranean Society].

Volgens Goitein beschikte de Joodse gemeenschap van Damietta over de gewone instellingen van een congregatie: een synagoge, gemeentelijke bestuurders, en aansluiting bij het netwerk van rabbijnse religieuze autoriteit dat uitstraalde van Fostat en, meer in het algemeen, van de académies in Irak en Palestina [Goitein, A Mediterranean Society]. De Joodse handelaren van de stad waren overwegend verbonden aan de rabbanische beweging, maar de Geniza getuigt ook van de aanwezigheid van karaitische gemeenschappen in verschillende Egyptische steden, en de confessionele samenstelling van elke haven kon variëren [Encyclopaedia Judaica].

Het is echter nodig om de grenzen van de documentatie in het oog te houden. De fragmenten die expliciet naar Damietta verwijzen, zijn minder talrijk dan die over Alexandrië, Tinnīs of Fostat. Tinnīs, een ander nabijgelegen havenstad in de Delta die beroemd was om zijn textiel, verschijnt trouwens vaak in associatie met Damietta in de bronnen, tot op het punt dat de twee steden soms een handelspartnerschap vormen in de handelscorrespondentie [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia of Islam]. De Joodse aanwezigheid in Damietta is dus vastgesteld, maar haar precieze karakter — aantallen, familienamen, chronologie — blijft gedeeltelijk in het duister, wat voorzichtigheid gebiedt.

De joodse activiteit in Damietta paste zich in de grote Middellandse Zee- en Indische handel in die de Fatimidische en Ayyubidische Egypte karakteriseerde. Het Egyptische linnen, geteeld in de Delta en Fayoum, was een van de topproducten van deze economie; omgevormd tot stoffen, werd het geëxporteerd naar het Latijnse Westen, de Maghreb en het Oosten [Goitein, A Mediterranean Society]. De steden van de oostelijke Delta — Tinnīs, Damietta, Ashmūm — vormden belangrijke centra van textielproductie en -uitvoer, en Joodse handelaren namen daar actief deel in [Goitein, A Mediterranean Society; Encyclopaedia of Islam].

Damietta diende als verbindingspunt tussen zeevaart en rivier­vaart. Schepen uit de Maghreb, Sicilië, al-Andalus en christelijke Italiaanse havens deden er aanleggen, terwijl Nijlboten goederen naar Fustat en Caïro vervoerden [Goitein, A Mediterranean Society]. Deze overslaafunctie maakte van de haven een frequently bezochte plaats voor Joodse zakenlieden, die daar invoerrechten, transportkosten en wisseloperaties moesten regelen.

De koopmanscorrespondentie uit de Genizah onthult een wereld van commerciële associaties gebaseerd op vertrouwen, waarbij een handelaar uit Fustat of Alexandrië kon rekenen op een correspondent gevestigd in een haven als Damietta om zijn zendingen in ontvangst te nemen, ze te herverkopen of door te zenden [Goitein, A Mediterranean Society]. Deze netwerken, die Egypte verbonden met de handel in de Indische Oceaan beschreven in Goiteins India Book, tonen aan dat zelfs een secundaire haven deelnam aan economische circulatie op continentale schaal [Goitein & Friedman, India Traders of the Middle Ages]. De status « waarschijnlijk » van dit hoofdstuk berust erop dat, hoewel het algemene raamwerk stevig verankerd is, het detail van de specifiek in Damietta uitgevoerde operaties vaak moet worden afgeleid uit analogie met de beter gedocumenteerde havens van de Delta.

Het lot van Damiette veranderde met de kruistochten van de 13e eeuw. De positie als maritieme sleutel van Egypte maakte het het voorkeursdoel van de kruisvaarders die, beseffende dat de weg naar Jeruzalem voortaan via de verovering van Egypte Ayyubide liep, hun krachten tegen de Delta richtten [Encyclopaedia of Islam].

De Vijfde Kruistocht (1218-1221) belegerde Damiette en veroverde het uiteindelijk in november 1219, na een lange en bloedige campagne gekenmerkt door hongersnood en epidemie in de belegerde stad [Encyclopaedia of Islam]. De Latijnse bezetting was echter voorbijgaand: de nederlaag van het kruisvaarderleger bij zijn mars naar Caïro in 1221 dwong de Franken de stad terug te geven. Een tweede keer, tijdens de kruistocht van Sint-Lodewijk, veroverde de Franse koning Lodewijk IX Damiette in juni 1249; maar de catastrofale nederlaag van het koninklijke leger bij al-Manṣūra en de gevangenneming van de koning in 1250 leidden opnieuw tot de evacuatie van de plaats [Encyclopaedia of Islam].

Deze gebeurtenissen hadden blijvende gevolgen. Om te voorkomen dat de haven opnieuw door kruisvaarders zou worden gebruikt, liet de Mamelukse sultan Baybars in de jaren 1250-1260 de vestingwerken afbreken en de toegang van de oude stad naar zee versperren, waarbij de agglomeratie verder stroomopwaarts langs de Nijl werd verplaatst [Encyclopaedia of Islam]. De middeleeuwse haven hield op een grote maritieme halteplaats te zijn en zijn commerciële rol nam af ten voordele van andere centra. Deze achteruitgang trof noodzakelijk de bevolking van de stad, en daarmee ook de joodse gemeenschap die haar commerciële bestaansreden ervan had afgeleid.

De kruistochten, en meer in het algemeen de mediterrane oorlogvoering, voedden een permanent plaag: de gevangeneming van gevangenen en hun vermindering tot slavernij, gevolgd door losgeldvorderingen. De bevrijding van gevangenen — pidyon shevuyim — was een van de meest dringende religieuze verplichtingen van het jodendom, en de Geniza heeft talrijke liefdadigheidsoproepen bewaard die waren bedoeld om de benodigde bedragen voor de vrijkoop van Joden die op zee waren gevangen of tijdens invallen [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia Judaica].

De havens van de Delta, waaronder Damiëtte, waren plaatsen waar deze transacties konden plaatsvinden, omdat zij zowel aankomstpunten voor schepen als markten waren waar goederen en personen circuleerden [Goitein, A Mediterranean Society]. De correspondentie uit de Geniza toont aan dat de joodse gemeenschappen van Egypte, onder het gezag van de nagid en de notabelen van Fustat, hun middelen mobiliseerden om medegodsdienstigen die in gevangenschap waren gevallen vrij te kopen, en dat deze solidariteit zich uitstrekte over het hele Middellandse-zeegebied [Goitein, A Mediterranean Society].

Het is hier dat geheugen en archief elkaar beantwoorden. De figuur van Mozes Maimonides (1138-1204), arts en geestelijk leider van de Joden van Egypte in de tweede helft van de twaalfde eeuw, wordt door de traditie verbonden met de inspanning voor de vrijkoop van gevangenen, en zijn halakische geschriften onderstrepen het prioritaire karakter van deze verplichting [Encyclopaedia Judaica]. Hoewel men niet met zekerheid een specifieke rol van Maimonides in Damiëtte zelf kan documenteren, is het institutionele kader dat hij belichaamde — de gecentraliseerde organisatie van joodse liefdadigheid in Egypte — inderdaad datgene waarin de losgeldoperaties via de Delta-havens waren ingebed [Encyclopaedia Judaica ; Goitein, A Mediterranean Society]. De status « Kruising · Waarschijnlijk » van dit hoofdstuk weerspiegelt dit precieze punt: de traditie van solidariteit is vastgesteld, haar exacte geografische verankering in Damiëtte berust op waarschijnlijke deductie in plaats van direct bewijs.

De ontmanteling van de middeleeuwse haven door de Mameluken in het midden van de 13de eeuw markeerde een keerpunt. Beroofd van haar directe toegang tot de zee en haar fortificaties verloor het oude Damiette de essentie van haar internationale functie; de stad werd opnieuw opgebouwd in het binnenland, en haar handel, zonder volledig te verdwijnen, veranderde van aard en schaal [Encyclopaedia of Islam].

Voor de joodse gemeenschap, wier bestaan in Damiette onlosmakelijk verbonden was met havenactiviteiten en transithandel, had deze achteruitgang noodzakelijk gevolgen. Naarmate de grote handelsstroom zich heroriënteerden en de levensomstandigheden voor Joden in Egypte onder de Mameluken verslechterden — met een periodieke verscherping van de status van dhimmīs — trokken de gemeenten van secundaire havensteden zich terug, en de bronnen uit het einde van de Middeleeuwen worden schaars over hen [Encyclopaedia Judaica]. Het relatieve zwijgen van de late documentatie over de Joden van Damiette wordt dus verklaard door de samensmelting van stedelijke achteruitgang en de zeldzaamheid van archieven van het geniza-type na de 13de eeuw.

In de Ottomaanse en daaropvolgende moderne periodes vond Damiette enige activiteit terug als secundaire haven en centrum van de oostelijke Delta, zonder haar middeleeuwse rang te herwinnen [Encyclopaedia of Islam]. De joodse aanwezigheid in Egypte concentreerde zich steeds meer in de grote centra — Caïro en Alexandrië —, waar zich in de 19de en 20ste eeuw de grootste gemeenten bevonden, vóór de nagenoeg totale uittocht van Joden uit Egypte in het midden van de 20ste eeuw, in de context van de politieke omwentelingen in de regio [Encyclopaedia Judaica]. Damiette wordt in deze laatste fase slechts vermeld als een van de mineure plaatsen in de oude joodse geografie van het land.

De joodse geschiedenis van Damietta is die van een havengemeenschap: ontstaan uit de commerciële functie van de stad, ondersteund door de handelsnetten van de Middellandse Zee en de Indische Oceaan, gedocumenteerd door de gelukkige toevalligheden van de Geniza van Caïro, en vervolgens uitgewist uit de bronnen in het ritme van de achteruitgang van de stad na de kruistochten. Het was nooit een groot intellectueel centrum dat vergelijkbaar was met Fustat, maar het illustreert exemplarisch de manier waarop de middeleeuwse joodse aanwezigheid zich aansloot bij de handelsroutes en de welvaart van de havens [Goitein, A Mediterranean Society].

Het geval Damietta leert ook de bescheidenheid van de historicus. Waar het archief van de Geniza een helder licht werpt op de linnenhandel, de handelsvennootschappen of de solidariteit van de vrijkoping van gevangenen, laat het veel aspecten van het lokale gemeenschapsleven in het duister, die alleen door analogie en gevolgtrekking kunnen worden gereconstrueerd. De haven, twee keer veroverd en uiteindelijk door de Mameluks om strategische redenen opgeofferd, voerde met haar rang een deel van de herinnering weg van degenen die daar hadden gewoond, gebeden en gehandeld. Damietta restitueren betekent dus het vaste en het waarschijnlijke, het handelarchief en de stilte die eraan volgt, samen vast te houden.