Charleston

De joodse aanwezigheid in Charleston ging meer dan een eeuw vooraf aan de hervormer episode. Gesticht door Engelse kolonisten aan de oevers van de Ashley-rivier in 1670, Charles Town werd al snel de hoofdstad van de kolonie Carolina en een levendige commerciële knooppunt voor rijst, de basisgewas van de kolonie; Charles Town profiteerde ook van zijn positie als grootste haven het dichtst bij de koloniale West-Indische eilanden. Deze status van Atlantische kruispunt trok handelaren van alle oorsprong aan, onder wie Joden afkomstig uit Engeland en de Engelse kolonies in het Caribische gebied.

Het eerste documentaire bewijs is zwak maar nauwkeurig. Het eerste getuigenis van een Jood die in Charles Town woonde, dateert van 1695, toen een ambtenaar werkend voor de koloniale regering zijn aanwezigheid noemde; volgens de Jewish Historical Society of South Carolina was deze eerste gedocumenteerde Jood in 1695 een Spaans vertaler. Dit detail is niet onbetekend: het getuigt van het verkeer van mannen die de Iberische talen beheersten, erfenis van de Sefardische diaspora's die van het schiereiland verbannen werden.

De gemeenschap groeide in de loop van decennia. De eerste Joden die naar Charles Town emigreerden en zich er vestigden, kwamen ofwel uit Engeland, ofwel uit een van de Engelse kolonies in het westelijk halfrond; de joodse gemeenschap van Charles Town begon in het begin en midden van de jaren 1700 te floreren toen meer joodse immigranten aankwamen op zoek naar economische kansen in de levendige havenstad. Zuid-Carolina, onder het charter van de Seigneurs Propriétaires geïnspireerd door John Locke, garandeerde een opmerkelijke religieuze tolerantie voor die tijd, wat Charles Town onderscheidde van andere koloniale nederzettingen en gedeeltelijk verklaart waarom de stad aantrekkelijk was voor religieuze minderheden.

De institutionele wending vond plaats in het midden van de achttiende eeuw. In 1749 waren er genoeg Joden om een gemeente te vormen, die zij Kahal Kadosh Beth Elohim (Heilige Gemeenschap van het Huis van God) noemden; het was de vierde Joodse gemeente opgericht in wat de Verenigde Staten zou worden. De referentiebronnen zijn het eens over deze datum, hoewel zij enigszins verschillen over de exacte rang van de gemeente: de Joden van Charleston stichten Kahal Kadosh Beth Elohim in 1749, de tweede Joodse gemeente opgericht in het Zuiden.

De gemeente nam het ritueel van de Spaanse en Portugese Joden aan, dat wil zeggen de minhag Sefardisch, in overeenstemming met de Iberische herkomst van een aanzienlijk deel van haar oprichters. In die tijd volgde Beth Elohim het Spaanse en Portugese minhag (gebruikelijk ritueel), dat de leiding beschouwde als de dienst die door waarnemende Joden sinds de tijd van de Tweede Tempel werd gebruikt. Deze trouw aan het orthodoxe Sefardische ritueel zou bijna tachtig jaar later het onderwerp zelf van de hervormersstrijdheid worden.

De materiële geschiedenis van de gemeente is even goed gedocumenteerd. Een gebouw werd aan het einde van de achttiende eeuw opgericht en vervolgens verwoest. In 1838 vernietigde een brand die de stad teisterde de synagoge van 1794; Beth Elohim bouwde toen en wijdde in 1841 een nieuw neoclassicistisch gebouw in, vandaag de tweede oudste Joodse synagoge in de Verenigde Staten en de oudste in onafgebroken gebruik. De erfgoedstatus van het gebouw is ook vastgesteld: de synagoge, nu de oudste nog bestaande hervormdde synagoge ter wereld, werd in 1980 een Nationaal Historisch Oriëntatiepunt.

Charleston, bakermat van de Amerikaanse Joodse gemeenschap

Bij het aanbreken van de negentiende eeuw stond Charleston aan de top van de Amerikaanse Joodse demografie. Charleston groeide uit tot een van de voornaamste centra van het Amerikaanse Joodse leven in de achttiende eeuw, en tot 1820 was de stad de thuisbasis van de grootste Joodse gemeenschap van het land. Deze vooraanstaande positie berustte op de welvaart van de haven, op de integratie van Joden in het economische weefsel van het Zuiden en op de afwezigheid van juridische discriminatie die vergelijkbaar was met die in Europa.

Deze integratie had vroege en opmerkelijke politieke gevolgen. Bijna twee dozijn mannen uit Beth Elohim dienden in de Onafhankelijkheidoorlog, onder hen Francis Salvador, die als afgevaardigde naar de Provinciale Congressen van South Carolina van 1775 en 1776 de eerste Jood was die in een Amerikaanse wetgevingsinstelling zitting nam ; kort na de ondertekening van de Verklaring van Onafhankelijkheid gedood, was Salvador ook de eerste bekende Jood die stierf in de revolutionaire oorlog. De figuur van Salvador belichaamt het bijzondere pact dat de Charlestonse gemeenschap met de jonge Republiek sloot : civieke participatie, patriottische loyaliteit en vertrouwen in de beloften van vrijheid.

De relatieve neergang kwam niet voort uit vervolging maar uit een verschuiving van handelsstromen. Naarmate de stad werd ingehaald door havens als New York en New Orleans, slaagde haar Joodse bevolking er niet in de groei van andere gemeenschappen van de jonge republiek gelijk te trekken ; zij bleef echter een centrum van het Joodse leven in South Carolina en in de regio. Paradoxaal genoeg ontstond de hervorminsgsdrang in deze gemeenschap op het hoogtepunt van haar numerieke sterkte, maar reeds gevoelig voor de veranderingen van de moderniteit.

De oprichtingsgebeurtenis, die de kwalificatie van "bakermat van het Amerikaanse reformjudaïsme" rechtvaardigt, ontvouwt zich in de winter van 1824. In december 1824 dienden zevenenveertig Joden uit Charleston, onder leiding van Isaac Harby, een verzoekschrift in bij de leiders van Beth Elohim voor grote veranderingen in de Sabbatdienst. De verzoeken waren overwegend jong en in Amerika geboren, wat de autochtone aard van hun verzoek verduidelijkt. In 1824 dienden deze 47 Joden uit Charleston, waarvan tweederde ter plaatse waren geboren, een verzoekschrift in bij de leiding van Beth Elohim waarin zij het gebrek aan decorum tijdens de diensten betreuren en om preken in het Engels, kortere diensten en minder Hebreeuws en meer Engels verzoeken opdat leden de gebeden beter zouden kunnen begrijpen; de gemiddelde leeftijd van de indieners was 32 jaar terwijl die van de leiders van Beth Elohim 62 jaar was.

De aard van de eisen is nauwkeurig vastgelegd. De dissidenten vroegen om dat elke Hebreeuwse gebed in de dienst onmiddellijk zou worden gevolgd door een Engelse vertaling, dat nieuwe gebeden die het hedendaagse Amerikaanse leven weerspiegelen zouden worden toegevoegd, en dat de rabbijn wekelijks een preek — in het Engels — zou uitspreken die de Schriften zou uitleggen. Het onderliggende motief ging voorbij aan liturgisch comfort: Harby vreesde het verlies van de joodse jeugd en druk van missionarissen. Harby was verontrust over de georganiseerde inspanningen van protestanten om Amerikaanse Joden te bekeren.

De raad van bestuur wees het verzoekschrift af wegens vormgebreken. De leiders van de gemeente wezen het verzoekschrift zonder onderzoek af, stellende dat het niet aan de strikte procedures van Beth Elohim voor het wijzigen van de grondwet voldeed. Deze weigering veroorzaakte de splitsing. Toen de adjunta, of raad van syndici, hun verzoek afwees, braken twaalf indieners, onder leiding van Harby, Abraham Moïse en David Nunes Carvalho, met Beth Elohim en vormden de Reformed Society of Israelites. Een oprichtingsgebaar bezegelde de breuk: zij compileerden hun eigen "gereformeerd" gebedenboek, het eerste van zijn soort in Amerika, en maakten plannen om een heiligdom te bouwen.

De nieuwe maatschappij kende een snelle groei gevolgd door een geleidelijke achteruitgang. Deze nieuwe congregatie trok al gauw veel andere leden aan; in 1826 telde de maatschappij 50 leden, terwijl de aantallen bij Beth Elohim tot slechts 70 waren gedaald. De maatschappij liet haar oprichtingsdocumenten drukken, waaronder de grondwet gepubliceerd in Charleston in 1825, een document dat een archiefstuk van eerste orde blijft voor de geschiedenis van het gereformeerde jodendom.

De vraag naar invloeden betreft precies de kruising van de ontvangen traditie en historisch onderzoek. Een deel van het memoriale discours — met name in gereformeerde hedendaagse kringen — verbindt de charlestonse hervormingen met de Duitse beweging: deze onafhankelijke maatschappij, geleid door Isaac Harby en Abraham Moïse, werd beïnvloed door de ideeën van de eerste hervormbewegingen met wortels in Hamburg, in Duitsland. Maar historici nuanceren deze afstamming sterk. Volgens de analyse op basis van bronnen waren de invloeden op de hervormers van Charleston duidelijk inheems en niet uit Duitsland geïmporteerd. De Jewish Historical Society of South Carolina benadrukt dit eveneens: in 1824 bracht Charleston de eerste inheemse hervormbeweging van het jodendom in Amerika voort; deze werd geleid door jonge Joden die ter plaatse waren geboren en die geloofden dat als het jodendom niet veranderde, het niet zou overleven in de voorheen ongekende vrijheidsomstandigheden waarvan zij genoten; om de "apathie en nalatigheid" te bestrijden die zij onder de joodse jeugd zagen, dienden Isaac Harby en 46 anderen een petitie in.

Het lot van de maatschappij was van korte duur. Harby verliet Charleston in 1827 en vertrok naar New York, diep getroffen door de vroegtijdige dood van zijn echtgenote dat jaar — Harby zelf stierf plotseling in 1828 — en andere hervormleiders stierven of verspreiden zich. De ontbinding verliep eerder stil dan formeel: hoewel de maatschappij zich nooit officieel ontbonden had, hield zij op te bestaan enige tijd na het midden van de jaren 1830. De South Carolina Encyclopedia bevestigt de duur van het experiment: dit was de eerste poging tot hervorming van het jodendom in de Verenigde Staten; zij functioneerde negen jaar lang.

Als de samenleving zelf ook verdween, haar geest drong diep door in de moedergemeente. De brand van 1838 en de wederopbouw boden de gelegenheid om de hervorming die eerder was verworpen, te institutionaliseren. Maar de geest van de hervorming in Charleston stierf niet met Harby; in 1838 werd Beth Elohim de eerste synagoge in Amerika die orgelmuziek in de diensten introduceerde. Deze vernieuwing zette een cascade van rituele transformaties in gang. Deze breuk met de orthodoxe traditie opende de weg voor andere veranderingen in het ritueel, waarvan veel een decennium eerder door de Reformed Society waren gevraagd: bevestigingsklassen voor jongens en meisjes, afschaffing van de tweede dag van de viering van feestdagen, en uiteindelijk gezinnen zittend plaatsen in plaats van gescheiden zittingen voor mannen en vrouwen.

De trajectorie van Charleston voegde zich vervolgens in de grote nationale geschiedenis van de beweging. Toen dominee Poznanski Beth Elohim in 1847 verliet, bood de gemeente zijn kansel aan rabbijn Isaac Mayer Wise aan, die spoedig de grondlegger van de hervormingsbeweging in Amerika zou worden. Wise sloeg het aanbod af, maar de symbolische band tussen Charleston en de nationale vorming van het gereformeerde judaïsme is geattesteerd. De instellingen van de beweging erkennen deze voorrang vandaag de dag: de eerste gereformeerde joodse religieuze organisatie in de Verenigde Staten, de Reformed Society of Israelites, werd in 1824 in Charleston, South Carolina georganiseerd. En Beth Elohim zelf nam de doorslaggevende stap: de Congregation Beth Elohim van Charleston, orthodoxe Sefardische synagoge, werd de eerste permanente gereformeerde joodse synagoge in de Verenigde Staten.

Het oordeel van gelijktijdige autoriteiten is ondubbelzinnig over de status van de stad: Charleston wordt erkend als de bakermat van het gereformeerde judaïsme in de Verenigde Staten; in 1824 petitioneerden 47 gelovigen de adjunta (de synagogebestuurders) van de synagoge om de orthodoxe Sefardische liturgie te wijzigen; de petitie, die de verkorting van de Hebreeuwse rituelen, de Engelse vertaling van gebeden en een voorgelezing in het Engels vroeg, werd afgewezen.

De joodse geschiedenis van Charleston volgt een unieke boog: van een koloniaal handelsposten dat in 1695 een Sefardische vertaler verwelkomde, naar de grootste joodse gemeenschap van Amerika rond 1820, tot de hervormingsbeweging van 1824 die de stad een erkend uitgangspunt van het Amerikaanse liberale jodendom maakte. De opmerking die dit werk inleidde — « bakermat van het Amerikaanse gereformeerde jodendom » — wordt aldus volledig bevestigd door het archief, mits men dit in al zijn complexiteit begrijpt.

Want de grote historiografische les van Charleston is die van de autochtonie. Tegen een herinnering die de Amerikaanse hervorming een eenvoudig uitloper van de Hamburgse beweging zou willen maken, stellen de referentiebronnen dat de impuls uit Charleston eerst inheems was, ontstaan uit jonge Amerikaanse Joden die hun geloof wilden aansluiten bij de vrijheden en zeden van de nieuwe wereld. De Reformed Society of Israelites overleefde slechts negen jaar, maar al haar eisen — preek in het Engels, verkorting van de liturgie, decorum, confirmatie, familieplatsing, orgel — werden uiteindelijk in het gereformeerde jodendom geïntegreerd. In die zin was het institutionele mislukking van 1824 een uitgestelde overwinning.

Charleston blijft vandaag een levende gedenkplaats, waar het neoklassieke bouwwerk van Beth Elohim, de oudste nog bestaande gereformeerde synagoge ter wereld en de oudste synagoge in onafgebroken gebruik in de Verenigde Staten, getuigt in steen van deze dubbele trouw: aan een koloniaal Sefardisch verleden en aan een religieuze moderniteit waarvan de stad de bakermat was.