Chalkis (Eubée)

De aanwezigheid van joden in de Griekse wereld is oud en goed bevestigd vanaf de hellenistische en Romeinse periode. De diasporagemeenschappen vestigden zich langs de maritieme routes van de oostelijke Middellandse Zee, in havensteden en handelssteden, al vóór de christelijke era. De filosoof Philon van Alexandrië, een belangrijke getuige van het hellenistische jodendom van de eerste eeuw, beschrijft een diaspora die al wijd verspreid was in het Egeïsche bekken en de Europese provincies [Niehoff, 2018]. De grote omwentelingen in de Joodse wereld — de oorlog van 66-74 [Mason, 2016], gevolgd door de opstand van Bar Kokhba van 132-136 [Mor, 2016] — droegen bij aan de verspreiding en versterking van de diasporagemeenschappen, waaronder die van Griekenland.

Het is in deze context dat de traditie de Joodse vestiging in Chalkis situeert. De gemeenschap stelt zich voor als zeer oud, stellende zich terug te voeren tot de Oudheid, wat haar zou plaatsen onder de meest eerbiedwaardige Romaïotische centra, naast Ioannina, Chalcis zelf, Thebe en Arta [Encyclopaedia Judaica]. De Romaïotische joden vormden een afzonderlijke tak: erfgenamen van het Grieks-sprekende jodendom hadden het Grieks als volkstaal aangenomen, terwijl zij het liturgische Hebreeuws bewaarden en ontwikkelden een eigen corpus van piyyoutim en gebruiken. Deze Joodse identiteit paste in de lange transformatie van de antieke Joodse wereld zoals beschreven door historici, van Alexander tot de eerste eeuwen van de islam, waar diasporagemeenschappen hun plaats onderhandelden tussen trouw aan de Wet en integratie in de omringende samenlevingen [Schwartz, 2014].

Het is evenwel voorzichtig dat men deze oorsprongen dient te benaderen. Hoewel de Romaïotische continuïteit van Chalkis waarschijnlijk is en coherent met de Joodse bevolking van de Egeïsche Zee, blijven de directe documenten voor de Oudheid van Chalkis schaars. De traditie beweert een ouderdom die het archief pas volledig bevestigt vanaf de Middeleeuwen. Men dient dus aan te nemen dat de antieke vestiging meer op een sterke historische waarschijnlijkheid berust, ondersteund door de regionale context en de volharding van het ritueel, dan op een onweerlegbare documentaire attestatie specifiek voor de plaats zelf.

De eerste solide documentaire mijlpaal van de Chalkidische gemeenschap behoort tot de 12de eeuw. De Navarrese reiziger Benjamin de Tudèle, die de oostelijke Middellandse Zee tussen ongeveer 1165 en 1173 doorkruiste en een beroemd reisverhaal naliet — de Sefer ha-Massa'ot, « Boek der reizen » —, telde de Joodse gemeenschappen op die hij tegenkwam op, stellende vaak hun ledental en vooraanstaande figuren vast. Zijn route door Byzantijns Griekenland vormt een van de meest waardevolle bronnen voor de Joodse demografie in de Middeleeuwen [Encyclopaedia Judaica].

Volgens de gegevens die via dit corpus zijn overgeleverd, meldde Benjamin de Tudèle de Joodse aanwezigheid in Euboia, in de streek van Chalkis, stellende deze onder de Griekse gemeenschappen die hij bezocht. Deze bevestiging verankert de Joodse continuïteit van de plaats in een dateerbare en erkende geschreven bron, stellende Chalkis als een geïdentificeerd punt op de kaart van de Byzantijnse Joodheid van de 12de eeuw [Encyclopaedia Judaica] [JewishGen]. In die tijd ressorteerde Euboia — dat Westerlingen Negrepont zouden noemen — nog onder het Byzantijnse Rijk, voordat de vierde kruistocht (1204) de politieke orde van de Romanía zou omwentelen.

Het getuigenis van Benjamin de Tudèle bezit een dubbele waarde: het stelt een feit vast — het bestaan van een georganiseerde gemeenschap — en het illustreert de plaats van Joden in de Byzantijnse economie, vaak verbonden met ambachten, met name zijdewerk en verven, alsmede handel. De gemeenschap van Chalkis, gelegen op een controlepunt van de Euripe-zeestraat, nam van nature aan deze uitwisselingen deel. Vanaf deze mijlpaal kan de geschiedenis van de gemeenschap met relatieve continuïteit worden gevolgd, door de wisselende heerschappijen die de volgende eeuwen zouden kenmerken.

Na de desintegratie van het Byzantijnse Rijk in 1204 kwam Euboea onder Latijnse heerschappij. De Venetianen bouwden er geleidelijk hun gezag uit, en het eiland, bekend onder de naam Negreponte, werd een van de juwelen van het maritieme domein van de Serenissima. Chalkis, het bestuurlijke centrum van het eiland en sterke plaats in de zeestraat, werd het administratieve middelpunt van deze Venetiaanse heerschappij, die standhield tot de Osmaanse verovering van 1470 [Encyclopaedia Judaica].

Onder de Latijnse en Venetiaanse heerlijkheden kenden de Joden van Negreponte de ambivalente status van minderheden uit die tijd: ze werden geduld vanwege hun economische nut — ambachten, handel, geldverstrekking —, maar waren ook onderworpen aan beperkingen, onderscheidende tekenen en een bijzondere belasting. De Romaïotische gemeenschap van Chalkis bleef echter voortbestaan, behield haar ritus en Griekse taal, zonder verdrongen te worden door een Sefardische toestroom vergelijkbaar met die welke na 1492 andere Egeïsche centra transformeerde.

De Osmaanse verovering van 1470, uitgevoerd door Mehmed II, bracht Euboea onder het bereik van de Sublieme Porte voor bijna vier eeuwen. In het Osmaanse systeem hadden Joden de status van dhimmi, beschermd tegen een hoofdbelasting (de djizîa) en genietend van een ruime communautaire autonomie in religieuze en gerechtelijke aangelegenheden. Dit kader, vergelijkbaar met dat welke andere gemeenschappen in de islamitisch-mediterrane wereld regeelde [Bel-Ange, 1998], stelde de gemeenschap van Chalkis in staat te blijven voortbestaan, bestuurd door haar eigen synagogale en rabbijnse instellingen. De bijzonderheid van Chalkis was de persistentie van de Romaïotische erfenis: waar Salonique de « Sefardische metropool » van het Rijk werd, bleef Chalkis trouw aan haar Byzantijnse traditie, met haar synagoge van Romaïotische ritus en haar eigen begraafplaats. Men schat dat de gemeenschap onder het Osmaanse Rijk bescheiden maar stabiel van omvang bleef, geïntegreerd in het stedelijke weefsel van de oude stad, rond haar traditionele Jodenbuurt.

De Griekse opstand van 1821 en de geboorte van het Koninkrijk Griekenland bepaalden opnieuw het lot van Euboea. Het eiland werd geïntegreerd in de nieuwe Griekse staat, en Chalkis kwam in de eerste decennia van de 19de eeuw onder Helleense soevereiniteit — lang vóór Salonika en de « Nieuwe Territoria » van het Noorden, die pas in 1912-1913 werden aangehecht. Deze vroege integratie maakte de Joden van Chalkis lange tijd Griekse burgers, diep helleniseerd door de taal, de cultuur en de burgerlijke identiteit [Encyclopaedia Judaica].

De Chalkische gemeenschap van de 19de en het begin van de 20ste eeuw onderscheidde zich door deze opmerkelijke integratie. Van oudsher Griekssprekend, van Romiotisch ritus, leefden de Joden van Chalkis een relatief harmonieuze inpassing in de Griekse samenleving, grotendeels ontsnappend aan de spanningen die andere regio's konden treffen. De stad bewaarde haar historische synagoge, een van de zeldzame synagogen van Romiotisch ritus die nog steeds in gebruik zijn, en haar Joodse begraafplaats, stoffelijke getuigen van een continuïteit van meerdere eeuwen [JewishGen]. De gemeenschap, enkele honderden zielen, was gestructureerd rond oude families, waarvan velen karakteristieke Romiotische achternamen droegen.

Deze periode was ook die van burgerlijke erkenning. De Joden van Chalkis participeerden in het gemeentelijk en economisch leven en, later, in nationale uitdagingen — waaronder, voor sommige van hun zonen, Griekse militaire dienst. Deze loyaliteit en deze diepe hellenisering vormden een sterk identiteitskenmerk, dat hen dichter bracht tot de gehele Romiotische gemeenschap van Ioannina, Arta of Volos, terwijl zij zich onderscheidden van de Sefardische gemeenschappen van het Noorden, die later waren geïntegreerd en van Judeo-Spaanse cultuur waren. Op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog vertegenwoordigde de gemeenschap van Chalkis, hoewel numeriek verminderd, een van de meest authentieke voortbestaande vormen van inheemse Griekse Jodendom.

De invasie van Griekenland door de Asmogendheden in het voorjaar van 1941 opende het tragedische hoofdstuk. Het land werd verdeeld in zones van Duitse, Italiaanse en Bulgaarse bezetting. De vernietiging van de Joden van Griekenland was van verschrikkelijke omvang: de gemeenschap van Salonique, de grootste, werd voor meer dan negentig procent vernietigd bij de deportaties naar Auschwitz-Birkenau in 1943, een centraal moment in de historiografie van de Griekse Sjoa [Ampatzopoulou, 1998]. De nazi-genocide logica, methodisch en onverbiddelijk, richtte zich op alle gemeenschappen van het Europese continent [Bensoussan, 1996].

Chalkis, zoals de rest van Midden- en Zuid-Griekenland, viel aanvankelijk onder de zone van Italiaanse bezetting, wat enig uitstel bood: de Italiaanse autoriteiten werkten tot hun capitulatie in september 1943 niet mee aan de deportaties. Maar de ineenstorting van Italië leverde deze gebieden aan de Duitse bezetter over, die toen de jacht op de Joden van de zuidelijke zone uitbreidde — Athene, Ioannina, Arta, Volos en Chalkis. In het voorjaar van 1944 werden deze Romeoiotische gemeenschappen getroffen door razzia's die tot dan toe relatief gespaard waren gebleven.

Het lot van de gemeenschap van Chalkis weerspiegelde deze ramp: een deel van haar leden werd gearresteerd en gedeporteerd naar vernietigingskampen, waarvan velen niet terugkeerden [Encyclopaedia Judaica] [JewishGen]. Een ander deel slaagde erin aan deportatie te ontsnappen door zich te verbergen, naar de bergen te vluchten, onderdak te vinden bij Griekse buren of zich aan te sluiten bij de verzetsbeweging — Euboea, met zijn bergachtige terrein en partizanennetwerken, bood mogelijkheden om zich schuil te houden. De Romeoiotische gemeenschap, een minderheid in een soms solidaire Griekse bevolking, kende dus uiteenlopende lotgevallen, maar leed onder een onherstelbare bloeding die de continuïteit van haar collectieve leven verbrak. De herdenkingsdocumenten en de lijsten van slachtoffers bewaren het spoor van deze vernietigde families [Natanson, 1997].

Na afloop van de oorlog telde de joodse gemeenschap van Chalkis, uitgeholpen maar niet volledig vernietigd, onder de zeldzame brandhaarden in Griekenland die een deel van haar leden en erfgoed hebben behouden. Dit onderscheidt haar in het Helleense naoorlogs landschap: waar Salonique slechts als overblijfsel voortbestond, behield Chalkis een continue, zij het zeer beperkte aanwezigheid, en vooral haar materiële gedenkplaatsen.

De historische synagoge van Chalkis, volgens het Romaniootse ritus, blijft een van de emblematische monumenten van deze blijvende aanwezigheid. De joodse begraafplaats, waarvan sommige graven tot verscheidene eeuwen teruggaan, vormt een eersteklas epigrafisch en genealogisch getuigenis, kostbaar voor de reconstructie van de Romaniootse geslachtslijnen [JewishGen]. Deze overblijfselen maken van Chalkis een bewaarplaats van de inheemse Griekse judaeïteit, in een tijd waarin het Romaniootse, als taal en ritus, bijna overal verdwenen was, opgenomen door het Sefardisch of uitgewist door de genocide.

De herinnering van de gemeenschap wordt vandaag via verschillende kanalen overgedragen: monumenten en gedenkplaten, gemeentearchiven, genealogisch onderzoek en educatieve initiatieven gewijd aan het behoud van de herinnering aan de Joden van Griekenland [Natanson, 1997]. Deze herinnering behoort zowel tot het overgedragen register — familieverhalen, Romaniootse liturgische traditie, lijsten van slachtoffers — als tot het historische register, wanneer zij geconfronteerd wordt met archieven van deportatie en erfgoedstudies. Het is op dit snijvlak, waar de mondelinge traditie het document ontmoet, dat de huidige kennis van Chalkis zich vormt: een geschiedenis die in grote lijnen aannemelijk is, maar waarvan veel details, bij gebrek aan overvloedige bronnen, eerder tot het domein van de overdraging dan van de definitieve vaststelling behoren. De gemeenschap, gereduceerd tot enkele families, waakt echter over deze tweeduizendjarige erfenis, en maakt van de kleine stad aan de Euripusstraat een belangrijk gedenkplaats van de Romaniootse diaspora.

De geschiedenis van de Joodse gemeenschap van Chalkis ontvouwt zich als een dun maar veerkrachtig draad, gespannen van de Oudheid tot heden door Byzantijnse, Latijnse, Venetiaanse, Ottomaanse en Helleense overheersing. Haar bijzonderheid berust op drie samenvallende kenmerken: een geclaimde en aannemelijke oudheid, uiterlijk getuigd door Benjamin van Tudèle in de 12de eeuw; een hardnekkige trouw aan de Romeïotische traditie, Griekse taal en Byzantijnse ritus, waar zoveel andere centra werden gesefardiseerd; en een gedeeltelijke overleving van de Shoah, die aan Chalkis plaatsen en herinneringen bewaarde die elders werden vernietigd.

Deze geschiedenis roept om voorzichtigheid van de historicus. De antieke oorspraken behoren meer tot contextuele waarschijnlijkheid dan tot direct bewijs; de Middeleeuwen bieden een eerste stevig documentair anker; de moderne en hedendaagse periode, beter gedocumenteerd, bereikt zijn hoogtepunt in de tragedie van 1944 en het kwetsbare voortbestaan dat hierop volgde. In elke fase spreken de doorgegeven traditie en het archief elkaar toe, elkaar soms bevestigend, vaak nuancerend. Chalkis blijft dus, op haar straat met omgekeerde stromen, een exemplarische getuige van de lange duur van het Jodendom op Grieks grondgebied: klein in aantal, immens in de diepte van zijn herinnering.