Bulawayo

De stichting van het koloniale Bulawayo is onlosmakelijk verbonden met de val van het Ndebele-koninkrijk. Na de eerste Matabele-oorlog van 1893 en de dood van Lobengula bezetten de kolommen van de British South Africa Company de plaats van het koninklijke kraal, en de nieuwe stad werd officieel in 1894 gesticht. De goudkoorts die volgde trok handelaren, speculanten, prospectors en ambachtslieden van allerlei afkomst aan, onder wie een opmerkelijk contingent Joden.

De referentienotitie herinnert eraan dat Bulawayo « reeds in de jaren 1890 een Joodse gemeenschap ontving, in het spoor van de Britse kolonisatie onder leiding van de British South Africa Company », en dat « Joodse kooplieden, vaak afkomstig uit Litouwen en Zuid-Afrika, een pionierrol speelden in de plaatselijke handel » [Encyclopaedia Judaica]. Deze dubbele oorsprong — Litouwse en Zuid-Afrikaanse — is niet tegenstrijdig maar sequentieel: veel van deze pioniers waren Litvaks die eerst in de jaren 1880 in de Kaap of Port Elizabeth waren geland, voordat zij naar het noorden trokken naar gelang van de commerciële kansen die de nieuwe Rhodesische grens bood.

Het profiel van deze eerste aankomers is kenmerkend voor de Joodse diaspora in koloniale ruimten: kleine handelaren, colporteurs, uitbaters van algemene winkels (general dealers), leveranciers voor mijnen en landbouwbedrijven. In een stad waar alles nog moest worden opgebouwd, bezetten zij essentiële economische nissen — voorraadbevoorrading, krediet, detail- en groothandel — en droegen bij aan het feit dat Bulawayo het belangrijkste handelscentrum van het zuidelijke binnenland werd, een positie die in 1897 werd versterkt door de aankomst van de spoorweg die de stad met het Zuid-Afrikaanse netwerk verbond.

Hier zien we een vestigingspatroon dat de geschiedschrijving goed heeft gedocumenteerd voor andere Joodse commerciële diaspora's: de inschakeling in de economische interstices van een zich vormende koloniale maatschappij, de snelle vorming van familie- en geloofsnetwerken, en de geografische mobiliteit tussen verschillende polen van dezelfde imperiale ruimte. Hoewel de precieze mechanismen van deze migraties naar Bulawayo, in detail, nog moeten worden gedocumenteerd aan de hand van lokale archieven, is hun algemene logica solide vastgesteld door vergelijking met andere Joodse centra in de regio.

De joodse gemeenschap van Bulawayo vertoont een opmerkelijke bijzonderheid: haar tweeledige samenstelling, verbindend een Litouws-Askenazische basis met een mediterrane Sefardische veredeling. Deze dualiteit, vaak gemeld door de gemeenschapstradities, verdient voorzichtig onderzoek.

De Askenazische grondslag is de oudste en talrijkste. Zij stamt uit de grote migratie van Joden uit Litouwen en de Russisch-Poolse ruimte die tussen 1880 en 1914 in tienduizenden naar Zuid-Afrika trokken, vluchttend voor ellende, tsaristisch dienstplicht en pogroms. Vanuit deze Zuid-Afrikaanse basis zwermde een deel uit naar Rhodesië. Deze Litvaks brachten met zich mee een Litouws-orthodoxe religieuze cultuur, toewijding aan geleerde studie en een beproefde gemeenschapsorganisatie.

Bij deze stam voegde zich, vanaf de eerste decennia van de twintigste eeuw, een Sefardische component die voornamelijk afkomstig was van het eiland Rhodes, toen onder Ottomaanse en later Italiaanse heerschappij. De Rhodische Joden, van Judeës-Spaanse traditie en Spaanse taal, emigreerden in aanzienlijke getalen naar Afrika — met name naar Belgisch-Congo, Rhodesië en Zuid-Afrika — waar zij zich vaak op handel toelegden. De gemeenschapstradities van Bulawayo behouden sterk de herinnering aan deze Rhodische aanwezigheid, onderscheiden door taal, rituelen en gebruiken van de Askenazische meerderheid.

De ontmoeting van deze twee joodse werelden — de ene afkomstig uit het ijzige noorden van Europa, de ander uit de zon van de Egeïsche Zee — op dezelfde grond van Zuid-Afrika illustreert een breder verschijnsel van hervorming van joodse identiteiten in koloniale diasporas. De vragen omtrent naamskunde, rituelen en overdracht die hieruit voortvloeien, vinden weerklank in studies gewijd aan Sefarden en hun familienamen [Toledano, 2003] [Toledano, 1999], hoewel deze onderzoeken zich richten op Noord-Afrika en niet op Rhodes. In het geval van Bulawayo blijft de samenhang tussen het verhaal dat door de gemeenschap is overgeleverd en de precieze archiefvastlegging gedeeltelijk: het geheugen stelt de gelijktijdigheid van de twee bronnen vast, wat de geschiedenis in grote lijnen bevestigt zonder echter altijd de exacte verhoudingen te hebben gemeten.

Zoals elke joodse gemeenschap die vastbesloten is haar geloof en leefwijze voort te zetten, organiseerde die van Bulawayo zich zeer vroeg rond structurerende instellingen. De oprichting van een Hebreeuwse Gemeente (Hebrew Congregation) behoort tot de eerste uitingen van deze wil tot inwortelding, al aan het einde van de 19de of het begin van de 20ste eeuw.

De fundamentele behoeften van een orthodox joods leven bepaalden de aard van deze instellingen: een cultusplaats, een gewijd kerkhof, ritueel slachten (shehita) dat de voorziening van koosjer vlees garandeerde, een ritueel bad (mikvé), en een liefdadigheidsorganisatie die wederzijdse hulp en opvang van nieuwkomers verzekerde. De bouw van een synagoge in Bulawayo vormde het hoogtepunt van deze institutionele inspanning: een gebouw waarin cultische functie, het onderwijs van Hebreeuws en Torah aan kinderen, en gemeenschappelijke sociabiliteit samenkwamen.

De coëxistentie van de ashkenazische en sefardische ritus stelde, zoals in veel andere gemengde gemeenten, de vraag naar liturgie en cultische organisatie. Het is niet ongebruikelijk dat in deze configuraties de ashkenazische meerderheid de toon aangaf aan de voornaamste instellingen, terwijl de sefardische minderheid, zoveel mogelijk, eigen gebeden- en gebruiksruimten handhaafde. Deze vruchtbare spanning tussen gemeenschappelijke eenheid en behoud van bijzonderheden is een terugkerend kenmerk van plurale joodse diasporen.

Het religieuze leven steunde bovendien op figuren van rabbijnen en ambtsdragers, vaak opgeleid in Zuid-Afrika of Groot-Brittannië, die de continuïteit van het cultusleven en de band met het wereldwijde judaïsme verzekerde. De reflecties op wat de volharding van joodse identiteit in verspreide omgevingen grondvest — de articulatie van Openbaring, Wet en gemeenschappelijke trouw — vinden een filosofisch verlengstuk in het werk van gelijktijdse denkers [Strauss, 2001]. In Bulawayo zoals elders was het deze combinatie van materiële instellingen en geestelijke trouw die een numeriek bescheiden gemeenschap in staat stelde zich over meerdere generaties staande te houden.

Het midden van de twintigste eeuw vormt het hoogtepunt van de joodse gemeenschap van Bulawayo. Naarmate de stad zich als de tweede urbane en industriële pool van Zuid-Rhodesië consolideerde — spoorweg-, handels- en fabriekscentrum — bereikt de joodse bevolking haar hoogste aantallen, vermoedelijk enkele duizenden zielen op schaal van de kolonie, waarvan een aanzienlijk deel geconcentreerd was in Bulawayo en Salisbury (het huidige Harare).

Deze periode werd gekenmerkt door een opmerkelijke economische en sociale integratie. Vanuit kleine winkels en handelszaken verheven zich veel joodse families tot groothandel, onroerend goed, industrie en vrije beroepen. Joodse namen onderscheidden zich in het gemeentelijk bestuur, het zakenleven en filantropen, en de gemeenschap kon voortaan instellingen financieren en onderhouden die waardig waren aan haar welvaart: synagogen, Hebreeuwse scholen, zionistische organisaties, liefdadigheidsvereningingen en clubs.

Het zionisme speelde een bijzonder structurerend rol. Zoals in de meeste gemeenschappen van de engelstalige diaspora, vormden zionistische organisaties — vrouwendocumenten, jongerenbeweging, inzamelacties voor het Joods Nationaal Fonds — krachtige vectoren van cohesie en identiteit, temeer na de oprichting van de staat Israël in 1948. Deze betrokkenheid weerspiegelde zowel solidariteit met het joodse nationale thuisland als een manier om een collectieve identiteit te bevestigen in een koloniaal maatschappij die verder verdeeld was volgens rigide raciale lijnen.

Het is inderdaad belangrijk de context in herinnering te brengen: Rhodesië was een kolonisatiesamenleving waar een blanke minderheid een overweldigende Afrikaanse meerderheid domineerde. Joden, tot de blanke bevolking gerekend, profiteerden van de voorrechten die aan deze status waren verbonden, maar bleven voor sommigen een aparte minderheid. De lange schaduw van de Europese Shoah — waarvan de omvang werd gereconstrueerd door historiografie van de vernietiging [Friedländer, 2008] — woog ook op de bewustzijnen, wat de gehechtheid aan Israël en de identitaire waakzaamheid versterkte. Het is in deze complex evenwicht tussen welvaart, integratie en minoriteitsbewustzijn dat de gemeenschap haar meest bloeiende jaren meemaakte.

De decennia van de jaren 1950 en 1960 waren die van de grote politieke omwentelingen die uiteindelijk tot de neergang van de gemeenschap zouden leiden. De oprichting in 1953 van de Federatie van Rhodesië en Nyasaland opende een periode van economische expansie waarvan Bulawayo profiteerde, voordat de ontbinding ervan in 1963 de kaarten opnieuw zou schudden.

De doorslaggevende gebeurtenis was de Unilaterale Onafhankelijkheidsverklaring (UDI) afgekondigd in november 1965 door de regering van Ian Smith, een minderheidsregering van blanken, die brak met de Britse Kroon om de blanke suprematie te handhaven tegen de eisen van dekolonisatie. Rhodesië betrad toen een lange periode van internationale isolatie, economische sancties en, vanaf het einde van de jaren 1960, een steeds intensere bevrijdingskrieg (de Chimurenga).

Deze situatie had tegenstrijdige gevolgen voor de joodse gemeenschap. Op korte termijn verhinderden de oorlogseconomie en het sanctieregime niet enige commerciële activiteit, en een deel van de joodse bevolking bleef ter plaatse. Maar de politieke onzekerheid, diplomatische isolatie en het vooruitzicht van een langdurige rassenconflict brachten veel families, vooral de jongere, ertoe het vertrek te overwegen. De emigratie, aanvankelijk discreet, versnelde naarmate het conflict intensifieerde in de loop van de jaren 1970.

De positie van de Joden in deze context was delicaat. Als leden van de blanke minderheid deelden zij objectief haar lot, maar hun geschiedenis van vervolgingen en hun gevoeligheid voor kwesties van rechtvaardigheid plaatsten hen soms in een ambivalente verhouding tot het Smith-regime. Bepaalde joodse figuren onderscheidden zich bovendien in het betwisten van de koloniale orde en in liberale kringen. Dit hoofdstuk, waarvan de grote lijnen berusten op solide vastgestelde politieke feiten, markeert het kantelen van een welvarende gemeenschap naar een traject van onzekerheid en verstrooiing.

De toetreding van het land tot onafhankelijkheid onder de naam Zimbabwe, in april 1980, na de akkoorden van Lancaster House en de verkiezingsoverwinning van Robert Mugabe, opende het laatste hoofdstuk van de geschiedenis van de Joodse gemeenschap van Bulawayo. De machtoverdracht naar de Afrikaanse meerderheid, lange tijd gevreesd door de blanke minderheid, veroorzaakte een versnelling van de emigratie die de gemeenschap geleidelijk van haar substantie beroofde.

De bestemmingen van deze nieuwe exodus waren voornamelijk Zuid-Afrika, Israël, het Verenigd Koninkrijk, Australië en Noord-Amerika. Deze beweging, die al in de jaren 1970 was ingezet, zette zich in de volgende decennia voort, versterkt door de economische en politieke verslechtering van Zimbabwe: hyperinflatie, ineenstorting van de munt, brutale landhervormingen in de jaren 2000 en chronische instabiliteit. De gemeenschap, die op haar hoogtepunt enkele duizenden leden had geteld, nam af tot enkele honderden, en vervolgens tot enkele tientallen personen.

De gemeenschappelijke instellingen volgden deze demografische achteruitgang. De moeilijkheid om een minyan (quorum van tien volwassen mannen nodig voor openbare gebed) bijeen te brengen, het onderhoud van synagogen die te groot waren geworden voor een handvol gelovigen, de sluiting van Hebreeuwse scholen en de veroudering van de resterende bevolking bezegelden het lot van het georganiseerde Joodse leven. De Joodse begraafplaatsen van Bulawayo blijven vandaag de meest tastbare en duurzame getuigen van deze aanwezigheid: plaatsen van herinnering waar, in de steen gegraveerd, de namen van de Litouwse en Rhodische pioniers te lezen zijn die de geschiedenis van de gemeenschap vormgaven.

Dit proces van langzame uitsterveling is niet eigen aan Bulawayo: het doet denken aan het lot van andere Joodse gemeenschappen waarvan de geleerde geschiedenis de uitwissing heeft nagetekend, zoals die van Livorno waarvan de kroniekschrijver sprak als van „de laatste der Livorneezen" [Lévy, 1996], of van Noord-Afrikaanse gemeenschappen die na de onafhankelijkheden werden verstrooid [Goldenberg, 2014] [Stora, 2006]. Overal tekent zich hetzelfde patroon af: een dynamische vestiging, een gouden eeuw, vervolgens een collectief vertrek dat lege instellingen en een geheugen dat moet worden bewaard, achterlaat.

De geschiedenis van de Joden van Bulawayo speelt zich geheel af in de loop van een eeuw: geboren met de koloniale stad in het midden van de jaren 1890, bereikte zij haar hoogtepunt in de naoorlogse jaren voordat zij zich aan het begin van de 21e eeuw vrijwel volledig ophoefde. Deze trajectory — pioniersnederzetting, welvaart, vervolgens dispersie — biedt een exemplarisch samenvatting van het lot van kleine Joodse gemeenschappen in de koloniale gebieden van Zuid-Afrika.

Drie kenmerken bepalen haar bijzonderheid. Ten eerste haar dubbele herkomst, die de Litvaks uit Litouwen via Zuid-Afrika aan de Sefarden van het eiland Rhodos verbindt, een levende illustratie van de veelheid van Joodse werelden die in een gemeenschappelijk gastland werden samenbracht. Vervolgens haar inschrijving in een kolonisatiemaatschappij met een rigide raciale gelaagdheid, waar de Joden zowel een bevoorrechte als minderheidspos bekleedden, gekenmerkt door de herinnering aan vervolging. Ten slotte haar snelle uitstorving, niet verbonden aan een lokale ramp maar aan de politieke omwentelingen die van de UDI van 1965 tot de onafhankelijkheid van 1980 leidden, vervolgens tot de economische ineenstorting van Zimbabwe.

Dit Grote Boek heeft geprobeerd de grote lijnen ervan te reconstrueren door scrupuleus onderscheid te maken tussen wat vastgesteld is, waarschijnlijk is en overgeleverd. Een deel van deze geschiedenis moet nog door het lokale archief, de gemeenschappelijke registers en de getuigenissen van de verspreide diaspora worden gedocumenteerd — een geheugenwerk dat des te urgenter is nu de laatste rechtstreekse getuigen schaars worden. Op de grond van Matabeleland zullen de grafstenen van de Joodse begraafplaatsen blijven, uiteindelijke bewaarders van een aanwezigheid die nu voorbij is, maar waarvan de herinnering waardig is opgenomen te worden in de grote kroniek van de Joodse diasporas.