Balassagyarmat

De duurzame verankering van het judaïsme in Balassagyarmat wordt al in de eerste helft van de achttiende eeuw aangetoond. De joodse gemeenschap werd in 1730 georganiseerd, en haar Chevra Kadisha — de begrafenisbroederschap — in 1742. Deze chronologie plaatst Balassagyarmat onder de institutioneel gestructureerde joodse nederzettingen in het Koninkrijk Hongarije, op een moment waarop de vestiging van joden in de steden van het graafschap Nógrád zich ontwikkelde onder de bescherming van grote adellijke families, waaronder de Balassa's die aan de plaats haar naam hebben gegeven.

Van het begin af aan voorzag de gemeenschap zich van een rabbinaat van hoge kwaliteit. Onder de rabbijnen die de gemeenschap dienden, bevonden zich Judah Leb Engel (vanaf 1730) en Benjamin Zeev Wolf Boskowitz. De snelheid van de demografische groei is een van de meest opvallende kenmerken van deze eerste periode: volgens de huidige gemeenschap begon haar aantal zich vanaf het midden van de achttiende eeuw snel uit te breiden. Het is ook vanaf het midden van de achttiende eeuw dat een beroemde yeshiva in Balassagyarmat functioneerde, waardoor de stad een centrum van talmoedische studie werd dat zijn uitstraling uitoefende op het gehele noorden van Hongarije.

Het sociale karakter van deze jonge gemeenschap was in de eerste plaats merkantiel. De gemeenschap bestond aanvankelijk vooral uit kooplieden, handelaren en makelaars die profiteerden van de positie van Balassagyarmat als commerciële kruispunt en administratief centrum van het graafschap.

Het meest opvallende kenmerk van de joodse organisatie van Balassagyarmat was haar juridische en administratieve autonomie. De gemeenschap vormde, volgens haar eigen archieven, een « comitaat » of autonoom lichaam dat onderscheiden was van de stedelijke administratie. De joodse gemeenschap van Balassagyarmat vormde een « autonome gemeenschap » onafhankelijk van de stedelijke administratie en rechtspraak; de « joodse raad » autonoom, onder leiding van het rabbinaat, bestond uit twee « officieren van justitie », twee « rechters » (dayan) en zeven raadsleden.

De bronnen stemmen overeen over de omvang van deze bevoegdheden. De joden van de stad beschikten over een eigen en onafhankelijke gemeenschap, die geen deel uitmaakte van het juridische en administratieve systeem van de stad; zij hadden hun eigen raad, geleid door de rabbijn en samengesteld uit twee officieren van justitie, twee rechters (dayan) en zeven raadsleden, die hun autoriteit uitoefenden over geschillen en interne aangelegenheden van joodse burgers. Deze interne rechtsmacht kon zelfs verder reiken dan het strikte gemeenschappelijk kader: de raad assisteerde de lokale autoriteiten in aangelegenheden waarin niet alle partijen joods waren, maar waarvan er minstens één joods was.

Deze organisatie, erfgenaam van het corporatieve recht van het Ancien Régime, maakte van de gemeenschap van Balassagyarmat een ware institutie in de institutie, die haar religieuze, scholaire en gerechtelijke leven beheerde met een onafhankelijkheid die weinig Hongaarse diaspora's in deze mate kenden.

De spirituele geschiedenis van Balassagyarmat is onlosmakelijk verbonden met de grote orthodoxe traditie die voortkwam uit de school van de Hatam Sofer van Presbourg (Bratislava). Rond het midden van de negentiende eeuw, toen de bouw van een nieuwe synagoge werd verlamd door interne geschillen, nam een beslissende rabbijnse figuur het leiderschap van de gemeenschap op zich. In deze periode werd Aron David Deutsch opperrabbijn van de gemeenschap, hij die de meest geliefde leerling van de Hatam Sofer, de rabbijn van Presbourg, was geweest.

Zijn gezag stelde hem in staat om de geschillen te overwinnen die de gemeenschap ondermijnden. Een rabbijn met een sterke hand, stelde Aron David Deutsch de orde hersteld in een gemeenschap die uitgeput was door spanningen en interne antagonismen, en presideerde over de consolidatie van het religieuze leven op het moment dat Hongarije zijn judaïsme ging verdelen tussen orthodoxe en neologe stromingen na het congres van 1868-1869. Balassagyarmat schaarde zich resoluut in het orthodoxe kamp, trouw aan het erfgoed van de yeshiva die een eeuw eerder was gesticht.

De dynastieke continuïteit van dit rabbinaat is aangetoond tot aan de vooravond van de ramp: ten tijde van de Duitse bezetting telde de orthodoxe congregatie 1 516 leden, geleid door voorzitter Mihály Lázár en rabbijn David Deutsch — erfgenaam van de naam en de functie van de illustere leerling van de Hatam Sofer.

De emancipatiewet van 1867-1868 opende voor de gemeenschap een era van integratie en welvaart. De commerciële structuur van de origins maakte plaats voor een aanwezigheid in alle sectoren van het stedelijke leven. Na de promulgatie van de « emancipatiewet » in 1868 begonnen de joden geleidelijk aan te verschijnen in alle aspecten van het leven van de stad — in de sociale, culturele en economische sfeer — Balassagyarmat zijnde toen de hoofdstad van het comitaat.

Het was in deze context dat de grote synagoge werd voltooid, een emblematisch monument van het gouden tijdperk van de gemeenschap. De eerste synagoge van de gemeenschap was in 1776 door een brand verwoest; op dezelfde plaats werd in 1868 een nieuwe synagoge gebouwd. Dit gebouw verwierf aanzienlijke regionale bekendheid. Het was een meesterwerk, een van de belangrijkste orthodoxe joodse synagogen van Oost-Europa, gebouwd in arabische stijl en voorzien van dubbele bovenste galerijen. De gemeenschappelijke herinnering maakt het tot een van de grootste van het continent: vroeger stond daar de tweede grootste orthodoxe synagoge van Midden-Europa, met plaats voor 4 000 personen.

De nabijheid tot de macht werd geïllustreerd door een episode dat in het lokale geheugen is bewaard gebleven en materieel zichtbaar is gemaakt door een marmeren plaat die nu in het museum wordt tentoongesteld. Dit bijzondere stuk, oorspronkelijk aan de ingang van de synagoge geplaatst, draagt in het Hebreeuws en het Hongaars de woorden die Frans-Jozef tot de afgevaardigden van de joodse gemeenschap van het comitaat richtte tijdens een audiëntie in 1894, waarin de vorst verklaarde met erkentelijkheid de hulde en de verzekering van trouw van de Israëlitische gemeenschap van het comitaat Nógrád in ontvangst te nemen, en dat godsdienstverschil geen scheidingswand in zijn hart zou opwerpen.

De Duitse bezetting van Hongarije op 19 maart 1944 bezegelde het lot van de gemeenschap. De deportatiemachine trof de Hongaarse provincie in het voorjaar en de zomer van 1944: van 15 mei tot 9 juli 1944 deporteerden ambtenaren van de Hongaarse gendarmerie, onder leiding van de Duitse SS, ongeveer 440 000 joden uit Hongarije, meestal naar Auschwitz-Birkenau, waar de meerderheid na aankomst en selectie in de gaskamers werd vermoord.

In Balassagyarmat is het verloop van de vervolging nauwkeurig gedocumenteerd. De joden werden begin mei 1944 verzameld onder leiding van burgemeester Béla Vannay. De stad diende als regionaal concentratiecentrum: Balassagyarmat was een belangrijk concentratie- en vertrekpunt voor de 5 820 joden die in het comitaat Nógrád waren opgepakt. De bevolking werd in twee sectoren verdeeld: de ongeveer 2 000 lokale joden werden geconcentreerd in de "grote getto", in en rond de straten Kossuth Lajos, Thököly en Hunyadi, terwijl de joden uit nabijgelegen steden en dorpen in het comitaat Nógrád in de "kleine getto" werden verzameld, gelegen op het Óváros-plein. Tot de plaatsen waarvan de joden op deze manier werden gedeporteerd behoorden Alsópetény, Apátújfalu, Becske, Bercel, Cserháthaláp, Diósjenő, Érsekvadkert, Galgaguta, Hugyag, Losonc, Nógrádmarcal, Őrhalom, Szécsény, Szügy en verschillende andere plaatsen.

De laatste fase voorafgaande aan de vernietiging. Vlak voor hun deportatie werden de joden herhuisvest in de tabaksdrogerijen van Nyírjespuszta, ongeveer vijf kilometer van de stad. Toen volgde de deportatie: de joden werden in twee transporten naar Auschwitz gedeporteerd die Nyírjespuszta op 12 en 14 juni verlieten. Zelfs het monument van de gouden eeuw werd ontheiligd en vervolgens vernietigd: de Duitsers gebruikten de synagoge als munitieopslag en vernietigden deze voor hun vertrek. Het lokale geheugen geeft precieze informatie over de datum van deze vernietiging: de nazi's gebruikten het als magazijn tijdens de Tweede Wereldoorlog en sprengden het op, toen zij de stad op 9 december 1944 verlieten.

Van de bloeiende vooroorlogse gemeenschap bleef slechts een minimaal restant over. Na de Shoah keerden slechts 136 personen naar de stad terug. De eersten die weer verschenen waren degenen die aan de transporten waren ontsnapt: onder de eerste terugkeerders bevonden zich de mannen uit de arbeidslegers.

Deze overlevenden probeerden de gemeenschap op te richten. Met de overlevenden van de concentratiekampen die in 1945-1946 terugkwamen, reorganiseerden zij de gemeenschap onder leiding van rabbi Pinkász Kálmán. Maar de wederopbouw was kortstondig, belemmerd door de politieke context van het communistische Hongarije en door emigratie. De joden begonnen de stad te verlaten na 1948, en vooral na de Hongaarse Revolutie van 1956; in 1970 waren er nog maar een handvol joden in Balassagyarmat.

Vandaag de dag is het vooral het geheugen dat de joodse aanwezigheid in stand houdt. Een klein museum, gewijd aan de geschiedenis en lokale joodse tradities, werd in 2000 opgericht en gehuisvest in het voormalige Chevra Kadisha, een klein gebouw met een puntdak en rood-wit gevel. De synagoge daarentegen blijft in het geheugen van de stad: een opvallend historisch bouwwerk blijft bestaan als een van de meest tastbare herinneringen aan het joodse erfgoed van de stad.

De joodse geschiedenis van Balassagyarmat condenseert in twee eeuwen het lot van het Hongaarse provinciale jodendom: een vroege en gestructureerde vestiging vanaf 1730, een opmerkelijke corporatieve autonomie, een orthodoxe rabbijnaat van het eerste rang voortkomen uit de school van de Hatam Sofer, een maatschappelijke integratie na de emancipatie van 1868, gevolgd door de vernietiging van 1944 en de langzame uitstorving na de oorlog. De kracht van deze gemeenschap lag in haar dichtheid — bijna 40% van de bevolking in de 19de eeuw — en haar religieuze uitstraling, gesymboliseerd door een van de grootste orthodoxe synagogen van Midden-Europa, die in december 1944 in as veranderde.

Wat ervan overblijft, berust nu op herinnering en erfgoed: een museum gehuisvest in de voormalige begrafenisbroederschap, een behouden synagogaal gebouw, plaquettes en namen. Het Grote Boek van Balassagyarmat is dus dat van een voorbije grootheid, waarvan het archief en de traditie het erover eens zijn dat het, onder de Hongaarse diaspora's, een van de oudste en trouwste tegenover zichzelf was.