Andijan

Om de Joodse aanwezigheid in Andijan te begrijpen, moet men eerst de aard van het Boechariaans judaïsme waarvan het een vertakking is, bevatten. De Joden van Boechara vormen een van de oudste takken van het Joodse volk, waarvan de vestiging in Transoxiana sinds de late Oudheid en de vroege Middeleeuwen is gedocumenteerd. Geïsoleerd gedurende eeuwen van de grote centra van het judaïsme, ontwikkelden zij een eigen cultuur, gearticululeerd rond een Judeo-Perzische taal, het bukhori, een Tadzjikisch dialect geschreven in Hebreeuwse karakters, en een liturgisch ritueel van Perzische en Sephaardische traditie. Het historisch onderzoek stelt vast dat deze gemeenschap lange tijd onder de status van dhimmi in het emiraat van Boechara leefde, onderworpen aan karakteristieke kledingdracht-, woon- en fiscale beperkingen.

Een beslissend keerpunt was de komst, aan het eind van de achttiende eeuw, van de rabbi Yosef Maman al-Maghribi, afkomstig uit Tétouan, van wie de traditie verhaalt dat hij het religieuze leven van Boechara hervormd en nieuw leven ingeblazen heeft door het naar het mediterrane Sephaardische ritueel toe te brengen. Deze beweging van spirituele wedergeboorte bereidde de gemeenschap voor op de demografische en geografische expansie van de negentiende eeuw. Toen het Russische Rijk Turkestan veroverde — Tasjkent in 1865, Samarkand in 1868, vervolgens de progressieve annexatie van de Fergana-vallei in de jaren 1870 met de afschaffing van het khanaat van Kokand in 1876 —, profiteerden de Joden van Boechara van een gunstiger regime dan voordien, en konden zij zich verplaatsen en vestigen in de nieuwe steden die voor de keizerlijke handel openstonden. Het was in deze context van openheid dat Boechariaanse families uit de traditionele centra van Boechara, Samarkand en Chahr-i Sabz naar de steden van de Fergana uitzwermden: Kokand, Margelan, Namangan en Andijan.

De Ferghana-vallei, een van de dichtstbevolkte en vruchtbaarste regio's van Centraal-Azië, onderging onder Russische heerschappij een diepgaande economische transformatie. Het Rijk, verlangend zijn textielfabrieken af te scheiden van afhankelijkheid van Amerikaanse katoen — een afhankelijkheid die kritiek werd door de Burgeroorlog — stimuleerde massaal de katoenteelt in Turkestan. Andijan werd aldus, aan de wending van de 19de en 20ste eeuw, een cruciaal centrum voor het ontbolsteren, verpakken en exporteren van katoen, een activiteit die door de aankomst van de Transcaspische spoorweg, verlengd tot in de Ferghana, krachtig werd bevorderd.

De zijde, plaatselijk geproduceerd dankzij een oude zijdeteelttraditie verbonden aan de moeraboomcultuur, vulde dit economisch landschap aan. Het was in deze twee sectoren — zijde en katoen — dat de Boechaarse joodse gemeenschap van Andijan haar plaats vond, als commerciële tussenpersonen, ververs, makelaars en handelaren. De vakbekwaamheid van de Joden uit Boukhara op het gebied van verven, met name indigoverving, is een goed vastgesteld feit door waarnemers uit het keizerlijke tijdperk, die de aanwezigheid van joodse ververs in de meeste steden van Transoxiana opmerkten. In Andijan bleef de gemeenschap altijd bescheiden in aantal vergeleken met de overweldigende meerderheid van moslim-Oezbeekse en Tadzjiekse bevolking, maar zij nam aanzienlijke economische posities in, evenredig met de krediet- en handelsnetwerken die de Ferghana verbonden met de markten van Tasjkent, Moskou en, verder afield, met de markten van Nizjni-Novgorod.

Een belangrijk gebeurtenis in de geschiedenis van de stad was de gewelddadige aardbeving van december 1902, die een groot deel van Andijan verwoestte en duizenden slachtoffers maakte. Men kan redelijkerwijs veronderstellen dat de joodse gemeenschap, geconcentreerd in bepaalde stadsbuurten, door deze ramp werd getroffen net als de rest van de bevolking, hoewel precieze bronnen op dit punt ontbreken.

Van het interne leven van de Joedse gemeenschap van Andijan beschikt de historicus slechts over verspreide sporen, aangevuld door de doorgegeven herinnering van Boekhaarse families die vandaag verspreid zijn. Net als de andere gemeenschappen in Fergana en Transoxanië was de gemeenschap van Andijan georganiseerd rond haar synagoge en religieuze instellingen: een gebedshuis, een ritueel bad (mikvé), ritueel slachten verzorgd door een shohet, en onderwijs aan kinderen in traditionele scholen waar men Hebreeuws en heilige teksten leerde.

De Boekhaarse traditie hechtte groot belang aan de figuur van de hazzan en aan die van geleerden die in staat waren de Torah te commentariëren en de liturgie van Perzisch rite in stand te houden. De taal bukhori diende als drager van religieuze en soms profane literatuur, terwijl het Hebreeuws de heilige taal bleef. De doorgave van ambachten — verven, handel, goudsmeedwerk — vond plaats binnen gezinnen, volgens een model waarin gemeenschapssolidariteit en huwelijksallianties tussen Boekhaarse families uit verschillende steden in de regio een dicht netwerk voronden dat zich uitstrekte van Boekara tot Andijan. Men zegt dat joodse feesten, met name Pesach en Soeccot, gelegenheden waren voor bijeenkomsten waar communautaire banden opnieuw werden bevestigd. Deze elementen, in grote mate gebaseerd op familieherinnering en mondelinge traditie in plaats van bewaarde lokale archieven, dienen met de voorzichtigheid te worden ontvangen die aan elk overgeleverd verhaal eigen is.

De vestiging van de Sovjetmacht in Centraal-Azië, na de Burgeroorlog en de weerstand van de basmatchi in de Ferghana in het begin van de jaren 1920, transformeerde radicaal de levensomstandigheden van de joodse gemeenschap in Andijan. De nationale afbakening van 1924, die de stad integreerde in de Socialistische Sovjetrepubliek Oezbekistan, ging gepaard met een dubbel beleid: enerzijds de formele emancipatie van minderheden, toegang tot onderwijs en openstelling van nieuwe beroepen; anderzijds de antigodsdienstige strijd die alle geloofsgemeenschappen trof, en synagogen, religieuze scholen en traditionele instellingen geleidelijk sloot.

De Joden van Boechara, thans geclassificeerd onder de Sovjetnationaliteiten, ondergingen toen een versneld seculariseringsproces. Velen traden toe tot de administratie, de coöperatieven, de industrie en de vrije beroepen, terwijl de particuliere handel, eens steunpilaar van hun bestaan, werd opgeheven door collectivisering en nationalisering. De Tweede Wereldoorlog bracht bovendien een toestroom van Ashkenazi-Joden naar Centraal-Azië die waren geëvacueerd uit de westelijke gebieden van de Sovjet-Unie; het is waarschijnlijk dat Andijan, evenals andere steden in de Ferghana, een deel van deze vluchtelingen opving, wat tijdelijk de fysionomie van de plaatselijke joodse aanwezigheid veranderde, onderscheid makend tussen de autochtone Boechara-Joden en de nieuwe Europese komers. De Sovjetperiode zag de gemeenschap aldus een discreet bestaan handhaven, bepaalde tradities in het privé behoudend terwijl zij zich integreerde in de multiethnische samenleving van het Sovjetische Oezbekistan.

De laatste pagina van de Joodse geschiedenis van Andijan werd geschreven in de grote emigratiegolf die aan het eind van de twintigste eeuw Centraal-Azië van zijn Boecharische gemeenschappen ontdeed. Vanaf de jaren 1970, dankzij de af en toe door de Sovjet-Unie verleende emigratietoestemmingen, begonnen Joodse families Oezbekistan te verlaten naar Israël en de Verenigde Staten. Deze stroom werd een massale exodus met de perestrojka aan het eind van de jaren 1980, en vervolgens met de ineenstorting van de USSR en de onafhankelijkheid van Oezbekistan in 1991.

De economische onzekerheden, de interetnische spanningen die Fergana in deze periode teisterden — waaronder de bloedige confrontaties die aan het einde van de jaren 1980 in de vallei plaatsvonden —, en de aantrekkingskracht van gezinshereniging rond de grote centra van de Boecharische diaspora, met name het buurt Queens in New York en de Israëlische steden zoals Tel-Aviv, Ramla en Or-Yehuda, bevorderden het vertrek van bijna de gehele Joodse bevolking. In enkele jaren tijd hielden de Joodse gemeenschappen van Andijan, evenals die van Kokand, Marguelan en Namangan op te bestaan als levende entiteit. Vandaag de dag blijven slechts het herinnering aan de woningen, synagogen en begraafplaatsen die achter werden gelaten, bewaard in het geheugen van de verbannen en hun nakomelingen. Dit einde, gemeenschappelijk aan het hele Centraal-Aziatische jodendom, markeert het voltooiing van een meereeuws aanwezigheid, nu getransplanteerd naar andere kusten waar de Boecharische cultuur zich in een geheel nieuw kader voortzet.

Wat van het Joodse Andijan overblijft, behoort nu tot het geheugen en het verspreide erfgoed. De families die uit de stad afkomstig zijn en nu in Israël, de Verenigde Staten, Europa of Canada wonen, behouden het bewustzijn van hun Ferganaaanse wortels door familienamen, culinaire tradities, muziek en soms enkele documenten of fotografieën. De Bucharse diaspora heeft, met name in New York en Israël, een opmerkenswaardig conserveringswerk van haar erfgoed ontwikkeld: gemeenschapscentra, publicaties, opnamen van de klassieke muziek shashmaqam — een muziekgenre waarin Bucharse Joodse muzikanten historisch uitblonken — en genealogische documentatiepogingen.

Op het kruispunt van het lacunaire archief en de levende traditie illustreert de geschiedenis van Andijan het gemeenschappelijke lot van vele kleine satellietgemeenschappen van de Bucharse wereld: te perifeer om abundante eigen documentatie te hebben gegenereerd, maar voldoende geworteld om een blijvend gedachtenisspoor na te laten. Waar de historicus geen parochieregisters, gedetailleerde volkstellingen of plaatselijk bewaarde gemeenschapsarchieven heeft, moet hij zich steunen op familieverhalen, op werken gewijd aan het geheel Bucharse, en op Russische en Sovjetbronnen die zich met Fergana bezighouden. Deze voorzichtige convergentie tussen overgedragen geheugen en vastgestelde historische gegevens maakt het mogelijk om de grote trekken van een aanwezigheid weer te geven waarvan de lokale details voor een groot deel voorgoed gedeeltelijk verborgen zullen blijven. De plicht van het geheugen gedragen door de nakomelingen, en het wetenschappelijk werk dat ermee begint, vormen vandaag de enige waarborgen tegen de volledige vergetelheid van deze verdwenen gemeenschap.

De geschiedenis van de Joden van Andijan is die van een gemeenschap die uit de expansie van het Bocharees jodendom in de 19de eeuw is ontstaan, gedragen door de handel in zijde en katoen in het dal van Ferghana, getroffen door de Sovjetische omwentelingen, en vervolgens uitgewist door de uittocht aan het einde van de 20ste eeuw. Bescheiden in aantal, was deze gemeenschap desondanks volwaardig onderdeel van het grote avontuur van de Joden van Bokhara, een van de oudste en meest bijzondere takken van het jodendom. De leden deelden de taal bukhori, de liturgie van het Perzische ritus, verlevendigd door Sefardische invloed, en het zakelijk genie dat hen onmisbaar maakte voor de uitwisselingen in de regio.

Het reconstrueren van deze geschiedenis vereist zowel de voorzichtigheid van de historicus als het luisteren naar de geheugen. Waar archieven ontbreken, werpt de overgeleverde traditie licht; waar de herinnering onnauwkeurig wordt, biedt het algemene kader van de Bocharese en Turkestaanse geschiedenis vaste oriëntatiepunten. Andijan voegt zich zo in de lange lijst van plaatsen waar een joodse aanwezigheid, na generaties van worteling, zich naar andere horizonten heeft verplaatst zonder geheel te verdwijnen, aangezien zij voortleven in het bewustzijn en de cultuur van een tegenwoordig globale diaspora. Het Grote Boek gewijd aan deze plaats wil een bescheiden steen zijn, toegevoegd aan dit geheugengebouw, in afwachting van toekomstig onderzoek dat, naar men hoopt, de contouren ervan zal verduidelijken en verrijken.