Aït Baha

Om Aït Baha te situeren, moet men eerst het immense geografische en menselijke geheel omvatten dat de Souss is. De Souss vormt de grootste provincie van Marokko, inclusief de zuidelijke hellingen van de Hoge Atlas en de vallei van de rivier met dezelfde naam, en sinds de Arabische verovering heeft de Souss-vallei, samen met die van de Draa, als een van de belangrijkste passages van Zuid-Marokko gediend. Deze functie als corridor verklaart de dichtheid van joodse nederzettingen langs de handelsroutes, waarvan Aït Baha een van de relaisstations in de westelijke Anti-Atlas was.

De israëlitische aanwezigheid in de regio berust op een aanzienlijke chronologische diepte. Oude legendes vermelden het bestaan van twee preïslamitische joodse koninkrijken in de Souss, een in Ofran (Ifrane) en een ander in de Draa; Joden leefden nog steeds verspreid in de Souss, stellende in bepaalde regio's ervan een veilig, zij het afgelegen onderkomen vast. Deze spreiding, eerder dan urbane concentratie, kenmerkt de joodse bevolking van het zuiden: grote stadscentra trokken geen groot aantal israëlitische bevolking aan, in tegenstelling tot de talrijke dorpen en landelijke vestingen waar joodse ambachtslieden en handelaren zich zo dicht mogelijk bij de Chleuh-stammen vestigden.

Op schaal van geheel Marokko is deze oudheid stevig vastgesteld. De geschiedenis van de Joden in Marokko gaat terug tot de Oudheid; de Marokkaanse Joden vormen een oude gemeenschap, het oudste onweerlegbare bewijs van judaïsme in Marokko daterende van de Romeinse tijd; na de moslimverovering van de Maghreb werden Joden de belangrijkste religieuze minderheidsgroep, in het bijzonder na de Almohade-periode en het vertrek van de christenen. Het is in dit seculiere kader dat de gemeenschappen van de Souss zich inscrijven, en bij uitbreiding de joodse families van Aït Baha, wier vestiging in de Anti-Atlas een geografie van toevlucht en handel van enkele millennia voortzet [Encyclopaedia Judaica]. De culturele eigenaardigheid van deze bevolkingen verdient nadruk: naast het judeo-Arabisch van de stedelingen bestond het judeo-Berbers, gebruikt door Berberjoden in de Souss maar ook in de Atlas, nog steeds beoefend door bepaalde personen in Israël. Aït Baha, in Chleuh-land, behoort precies tot deze Berbersprekende regio.

Aït Baha is niet een grote stad: het is een landelijk dorp, een knooppunt in het netwerk van valleien en bergpassen die de Anti-Atlas structureren. Zijn historische functie vloeit voort uit zijn geografische positie, halverwege de kustelijke vlakte rond Agadir en de binnenlandse massieve gronden richting Tafraout en het Ammeln-gebied. De joodse families die zich er vestigden oefenden daar, conform de referentieaantekening, handel uit tussen de Atlantische kust en het achterland van de Souss [Encyclopedia of Jews in the Islamic World].

Deze activiteit paste in een economisch model dat goed gedocumenteerd is voor het gehele zuiden van Marokko, waar de jood op het platteland — ambachtsman, marskramer, geldverstrekker, bemiddelaar — vaak de enige uitwisselingsagent tussen de Berberse stammen en verre markten was. De vorm van collectieve organisatie die in de Anti-Atlas gangbaar was, die van gemeenschappelijke bergingsforteressen — de agadir die door etnografen van het Protectoraat werden bestudeerd, zoals Robert Montagne die « een collectieve opslagplaats van de Anti-Atlas, de agadir van de Ikounka » beschreef — getuigt van een samenleving waar de veiligheid van goederen berustte op gedeelde dorpsinstellingen, waaraan joodse handelaren participeerden als bewaarders of klanten. Men kan redelijkerwijze afleiden dat Aït Baha, zoals de naburige dorpen, over een bescheiden joods wijk of woongebied beschikte, gearticuleerd rond de wekelijkse lokale markt.

Het regionale weefsel bevestigt dit patroon: de Souss, met name Taroudant, is een regio waar sinds eeuwen een grote Marokkaanse joodse gemeenschap leefde; verschillende gemeenten zoals Tamaloukt, Elhanouan, Aït Elhaj, Mentaga, Herguita en Imintagen werden bevolkt door de Berbers, naast wie joodse families leefden. Het geval van Tafraout, dicht bij Aït Baha, is bijzonder informatief: deze plaats wordt genoemd door joodse rabbijnen als een oude kolonie waar zij geld begonnen uit te buiten en uit te wisselen tot het begin van de twintigste eeuw. Hier vinden we, op de schaal van een heel kanton, de commerciële en mijnbouwspecialisatie die de Joden van de Anti-Atlas hun onvervangbare rol in de lokale economie gaf, en waaraan Aït Baha naar alle waarschijnlijkheid deelnam.

De toestand van de Joden in de Anti-Atlas oscilleerde tussen economische integratie en juridische kwetsbaarheid. Zoals overal in de premoderne islamitische wereld, vielen zij onder de status van dhimmi, beschermd maar ondergeschikt, en deze bescherming berustte in het stammengebied van het zuiden minder op de centrale staat dan op lokale allianties met de grote kaïds en stammeleiders. Elke Joodse familie stond onder de bescherming van een Berber-patroon, die garantie stond voor haar veiligheid in ruil voor diensten en belastingen.

Deze afhankelijkheid maakte de gemeenschappen uiterst gevoelig voor machtsverschuivingen. De regionale geschiedenis bewaart de herinnering aan ernstig geweld. Rond 1792 gaf Bou-Hallais de Joden van Ofran de keus tussen bekering of dood. Later, in de 19de eeuw, bood de bezetting van de Sous door de centrale regering de gelegenheid tot plundering en massamoord onder de Joodse bevolking; in 1840 werd het Joodse dorp Tatelt verwoest, en veertig jaar later troffen andere episoden van berooving de regio. Deze gebeurtenissen, door archieven bevestigd en door traditie bevestigd, schetsen het klimaat van terugkerende onveiligheid waarin de families van Aït Baha en omgeving leefden.

Tegenover deze bedreigingen vormden religieus leven en gemeenschapsolidariteit een basis voor continuïteit. De overdracht van tradities, zowel mondeling als schriftelijk, verzekerde het cultureel voortbestaan van verspreide en vaak geïsoleerde gemeenschappen [Elman & Gershoni, 2000]. De heiligenverering, zo levendig in het Marokkaanse judaïsme, verenigde de gelovigen rond beschermende figuren; zo illustreert de verering, in Agadir zelf, van de heilige Khalifa Ben Malka, begraven op de oude begraafplaats van de hoofdstad van de Souss, waarheen Joden uit Marokko en elders zich jaarlijks begaven op pelgrimage rond de 3de Eloel, de geestelijke netwerken die de verspreide gemeenschappen van het zuiden, waaronder die van Aït Baha, met elkaar verbonden.

De instelling van het Franse Protectoraat in 1912 transformeerde diepgaand de levensomstandigheden van de Joden in de Anti-Atlas. De militaire pacificatie, de opening van begaanbare wegen en vooral de opkomst van Agadir als moderne metropool veranderden de handelsgeografie die de welvaart van landelijke schakelposten zoals Aït Baha had bevorderd.

Agadir onderging inderdaad snelle groei: een nieuwe stad die in 1912 werd geboren en vol enthousiasme door Franse, Portugese, Spaanse, Italiaanse, Britse, Russische en autochtoon Marokkaanse pioniers werd gebouwd, werd zij een stad van vriendschappelijkheid waar verschillende etnische groepen elkaar ontmoetten. Deze stedelijke aantrekkingskracht leidde de handel geleidelijk af van de bergachtige muilezelroutes naar moderne haveninfrastructuur en wegen. De rol van tussenpersoon van plattelandse Joden, lang onmisbaar, verslechterde naarmate de markt zich in de koloniale economie integreerde.

Deze beweging was niet ongekend in de geschiedenis van Souss: al in de achttiende eeuw had de Marokkaanse sultansheersing populatieverplaatsingen van handelaars weten te organiseren. De stichting van Mogador (Essaouira) had het beroemdste precedent geboden: de Joden van Agadir en Souss, die de hefbomen van buitenlandse handel bezaten, moesten verhuizen en zich in Mogador vestigen; de sultan verleende bepaalde voorrechten — woningen, verzekerde inkomsten, handels- en administratieve faciliteiten — om hen te laten inburgeren. Onder het Protectoraat zoog een analoge, maar deze keer spontane verplaatsing familien uit de dorpen van de Anti-Atlas naar Agadir, waar de economische en onderwijsmogelijkheden aanzienlijk gunstiger waren. Aït Baha zag, als andere schakelposten, haar Joodse bevolking een langzame terugtocht naar de hoofdstad van Souss inzetten [Encyclopaedia Judaica].

De tweede helft van de twintigste eeuw bezegelde het lot van de Joodse gemeenschappen in zuidelijk Marokko. De oprichting van de Staat Israël in 1948 opende een nieuw migratiehorisont, en het zionisme, als idee en als beweging, transformeerde de relatie van Marokkaanse Joden tot hun collectieve toekomst [Brenner, 2018]. De geboorte van de Hebreeuwse Staat, het eindpunt van een lange geschiedenis van nationale aspiraties, bood een bestemming aan bevolkingen wier oude lokale evenwicht uiteen viel [Gordis, 2016].

Voor de families van Aït Baha, die voor het merendeel al naar Agadir waren verhuisd, paste emigratie zich in de grote beweging die de Souss tussen de jaren 1950 en 1960 van zijn Joodse bevolking ontdeed. Een dramatische gebeurtenis versnelde dit vertrek nog verder: de aardbeving die Agadir in 1960 verwoestte. De historiografie heeft nauwkeurig het exodus van de Joodse overlevenden van Agadir na de aardbeving van 1960 gedocumenteerd, een ramp die de een halve eeuw eerder herbouwde stad vernietigde en de vertrek van de overlevenden naar Israël, maar ook naar Frankrijk en Canada versnelde.

Zo eindigde, in de loop van twee generaties, een meerceeuws durende aanwezigheid. De Joodse families van Aït Baha emigreerden, in overeenstemming met de referentienotitie, naar Agadir en vervolgens naar Israël, stellende achter zich de discrete overblijfselen van een landelijke behuizing en de herinnering aan een nu vervallen commerciële rol [Encyclopedia of Jews in the Islamic World]. Deze verdwijning was geen geïsoleerde breuk: zij nam deel aan de algemene ontbinding van het plattelandsjudaïsme van de Anti-Atlas, waarvan de talen, rituelen en handelsroutes slechts voortleven in diasporische transmissie en archieven.

Wat blijft er over van het Joodse Aït Baha? Zoals voor de meeste kleine landelijke centra in Zuid-Marokko is de directe documentatie schaars, en de reconstructie steunt grotendeels op de geheugen overgedragen door nakomelingen en op analogie met beter bestudeerde plaatsen. De begraafplaatsen, de locaties van synagogen en de huizen in de Joodse wijk vormen, wanneer ze nog bestaan, de enige materiële getuigen van een uitgestorven gemeenschapsleven.

Dit fragmentarische geheugen past in een meer recent erfgoedbesef. Vandaag roepen stemmen op tot bewaring ervan: deze mengeling van culturele rijkdommen zou een museum verdienen over de geschiedenis van de Joden in Zuid-Marokko, naar het voorbeeld van instellingen die elders al aan het Joods-Marokkaanse erfgoed zijn gewijd. De restauratie van gedenktekenen, de inventarisatie van begraafplaatsen en het verzamelen van mondelinge getuigenissen maken deel uit van een spaarbemanning waarvan Aït Baha, ondanks zijn bescheidenheid, moet profiteren.

De overdracht van deze geschiedenis berust nu even zeer op familiaal geheugen als op geleerde onderzoeken. De tradities van het Berbische judaïsme — gezangen, gebruiken, Judeo-Berbische dialect — blijven voortbestaan in diaspora, met name in Israël, waar de nakomelingen van de Joden van de Souss een duidelijke regionale identiteit behouden. De studie van deze fenomenen van continuïteit en breuk, waar mondeling vertellen en tekst elkaar aflossen om een bedreigd erfgoed te bewaren, vormt een geheel apart onderzoeksveld [Elman & Gershoni, 2000]. Aït Baha is dus niet slechts een punt op een kaart: het is een schakel in een geheugenketen die loopt van de Anti-Atlas naar de buitenwijken van Israël.

De geschiedenis van de Joden van Aït Baha condenseert, op de schaal van een dorp in de Anti-Atlas, de grote lijnen van het Soessi-judaïsme: een oude en verspreide aanwezigheid, een commerciële intermediaire functie tussen de kust en het gebergte, een ondergeschikte juridische status gecompenseerd door lokale allianties, een kwetsbaarheid voor terugkerende geweld, gevolgd door een heroriëntatie naar Agadir onder het Protectoraat, en tenslotte een uittocht naar Israël in het midden van de twintigste eeuw, versneld door de aardbeving van 1960.

Vanwege een gebrek aan uitgebreide monografische bronnen eigen aan de plaats, is de reconstructie die wij hebben voorgesteld grotendeels ontstaan door het particuliere in het algemene in te schrijven en door regionale analogie: zij blijft, in zijn kern, eerder waarschijnlijk dan in detail vastgesteld. Maar de grote trekken — handel tussen kust en achterland, behoren tot het Berbersprekende gebied, uiteindelijke emigratie — berusten op solide referenties [Encyclopedia of Jews in the Islamic World] [Encyclopaedia Judaica]. Dit fragment teruggeven betekent bijdragen aan het feit dat de fysieke verdwijning van een gemeenschap niet samengaat met een historiografische uitwissing. Aït Baha voegt zich zo in de lange stoet van plaatsen in het Marokkaanse judaïsme wier spoor, twijfelachtig maar werkelijk, vanaf nu deel uitmaakt van het gedeelde erfgoed van de Joodse wereld en haar diaspora's.